ب : و نسبتى با جنسى كه ماهيّت را از بين افراد آن جنس مشخّص و مميّز مىسازد .
فصل را باعتبار نسبت اوّل مقوّم گويند چه آنكه مقوّم بمعناى جزء تشكيلدهنده و پرواضح است كه فصل جزء ماهيّت بوده و بخشى از آن را تشكيل مىدهد بطوريكه حصول آن وابسته به فصل است همچون انسان كه فصل محصّل و مقوّمش ناطق است .
و باعتبار نسبت دوّم بآن مقسّم گويند زيرا بعد از انضمام فصل به جنس قسمى و بفرض عدم انضمامش قسمى ديگر براى جنس محقّق مىسازد چنانچه در تقسيم حيوان به حيوان ناطق و غير ناطق ملاحظه مىشود .
حاشيه : و المقوّم للعالى :
اللّام للاستغراق، اى كلّ فصل مقوّم للعالى فهو فصل مقوّم للسّافل، لانّ مقوّم العالى جزء للعالى و العالى جزء للسّافل و جزء الجزء جزء فمقوّم العالى جزء للسّافل .
ثمّ انّه يميّز السّافل عن كلّ ما يميّز العالى عنه، فيكون جزء مميّزا له و هو معنى المقوّم .
و ليعلم انّ المراد بالعالى هيهنا كلّ جنس او نوع يكون فوق آخر سواء كان فوقه آخر او لم يكن و كذا المراد بالسّافل كلّ جنس او نوع يكون تحت آخر سواء كان تحته آخر او لم يكن حتّى انّ الجنس المتوسّط عال بالنّسبة الى ما تحت و سافل بالنّسبة الى ما فوقه .
ترجمه : كلمه « الف و لام » در المقوّم للعالى بمعناى استغراق مىباشد و تقدير عبارت چنين است :
كلّ فصل مقوّم للعالى فهو فصل مقوّم للسّافل يعنى هر فصلى كه مقوّم نوع عالى باشد پس فصل مقوّم نوع سافل نيز مىباشد زيرا مقوّم عالى
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :150««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
يعنى جزء عالى است و چون عالى هم جزء نوع سافل بوده از اينرو بمقتضاى جزء الجزء جزء بايد بگوئيم پس مقوّم نوع عالى جزء سافل نيز مىباشد و لازم بتذكّر است كه اين فصل نوع عالى را از آنچه مميّز و مشخّص مىكند سافل را نيز از جميع آنها جدا مىسازد نتيجتا نسبت به سافل نيز جزء مميّز مىباشد و معناى مقوّم همين است و غير از آن نيست .
تبصره
مقصود از « عالى » در اينجا هر جنس و نوعى است كه فوقديگرى واقع شده باشد اعم از اينكه فوق آن جنس يا نوع ديگرى بوده يا چنين نباشد چنانچه منظور از سافل هر جنس يا نوعى است كه در تحت جنس يا نوع ديگرى قرار گرفته است چه در ذيل و دون آن نوع و جنس ديگرى بوده يا نبوده باشد . حتّى مىتوان گفت كه جنس متوسّط نسبت به جنس مادونش عالى و باعتبار مافوقش سافل محسوب مىشود .
حاشيه : قوله : و لا عكس :
اى كلّيّا بمعنى انّه ليس كلّ مقوّم للسّافل مقوّما للعالى، فانّ النّاطق مقوّم للسّافل الّذى هو الانسان و ليس هو مقوّما للعالى الّذى هو الحيوان .
ترجمه : مقصود از « و لا عكس » در عبارت مصنّف عكس كلّى است يعنى اينطور نيست كه هر مقوّم سافلى مقوّم عالى نيز باشد، چه آنكه ناطق مقوّم سافل يعنى انسان مىباشد در حاليكه مقوّم عالى يعنى حيوان نيست .
شرح : شارح گويد :
شرح مرحوم محشّى در اين مقام بمنظور دفع توهمى است و حاصل آن اينست :
چنانچه در مبحث قضايا و عكس آنها خواهد آمد هر قضيّه موجبهاى
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :151««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
چه كلّى بوده و چه جزئى عكسش جزئى است با توجّه باين امر ميگوئيم :
در عبارتى كه از مصنّف قبلا گذشت يعنى : المقوّم للعالى مقوّم للسّافل چون الف و لام در « المقوم » بمعناى استغراق و معادل باكلمه « كلّ » است لاجرم اين قضيّه موجبه كلّيّه است و عكس آن موجبه جزئيّه مىشود يعنى و بعض مقوّم السّافل مقوّم للعالى مانند حسّاس كه مقوّم انسان بوده و در عين حال مقوّم حيوان نيز مىباشد پس چرا مصنّف بتاتا و بطور مسلّم عكس را نفى نمود .
محشّى در جواب ميفرمايد :
عكس دو اصطلاح دارد :
1- اصطلاح اهل ميزان .
2- اصطلاح اربا لغت .
عكس باصطلاح اوّل همان است كه در صورت اشكال تقرير شد يعنى قضاياى موجبه چه كلّى بوده و چه جزئى عكسشان جزئى مىشود ولى باصطلاح دوّم اينطور نيست بلكه عكس موجبه كليّه همان موجبه كليّه است با توجه باينمقدمه مىگوئيم :
مقصود مصنّف از نفى عكس، عكس لغوى است نه عكس منطقى يعنى همانطوريكه گفته شد اينطور نيست كه هر مقوّم سافلى مقوّم عالى نيز باشد و بعبارت ديگر :
عكس لغوى كلّ مقوّم للعالى مقوّم للسّافل اين قضيّه است كلّ مقوّم للسّافل مقوّم للعالى و چون اين عكس صحيح نيست از اينرو مصنّف آنرا نفى نمود امّا عكس منطقى كه بعض مقوّم للسّافل مقوّم للعالى باشد چون صحيح است مورد نفى نبوده و مقصود مصنّف نيز آن نمىباشد .
حاشيه : قوله : و المقسّم بالعكس :
اى كلّ مقسّم للسّافل مقسّم للعالى و لا عكس اى كلّيّا .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :152««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
امّا الاوّل : فلانّ السّافل قسم من العالى، فكلّ فصل حصّل للسّافل قسما فقد حصّل للعالى قسما، لانّ قسم القسم قسم و امّا الثانى فلانّ الحسّاس مثلا مقسّم للعالى الّذى هو الجسم النّامى و ليس مقسّما للسّافل الّذى هو الحيوان،
ترجمه : معناى عبارت « و المقسّم بالعكس » در كلام مصنّف اينستكه :
هر مقسّم سافلى مقسّم عالى هست بدون اينكه عكس كلّى و لغوى آن صادق باشد .
پس در اينجا دو ادعّاء داريم :
اوّل - هر مقسّم سافلى مقسّم عالى مىباشد .
دوّم - عكس لغوى آن صحيح نمىباشد .
امّا بيان اوّل : بجهت اينستكه سافل يك قسمى از عالى است لذا هر فصلى كه براى سافل قسمى تحصيل نمايد در واقع قسمى براى عالى محقّق كرده است زيرا قسم القسم قسم يعنى قسمى كه از سافل بوده و سافل نيز خود قسمى از عالى مىباشد بمقتضاى اين قياس قسم سافل قسم عالى نيز بايد باشد .
و امّا بيان دوّم : براى اينكه حسّاس مثلا مقسّم عالى يعنى جسم نامى بوده ولى مقسّم جنس سافل كه حيوان است نمىباشد و يك مادّه تخلّف كافى است براى اينكه نتوان حكم كلّى نمود .
متن : الرابع: الخاصّة.
و هو الخارج المقول على ما تحت حقيقة واحدة فقط.
ترجمه :
4-عرض خاصّه
چهارم از كليّات خمس عرضه خاصّه است و آن كلّى است خارج از ذات كه صرفا بر افرادى حمل مىگردد كه در تحت يك حقيقت قرار دارند .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :153««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : و هو الخارج :
اى الكلّى الخارج، فانّ المقسّم معتبر فى جميع مفهومات الاقسام .
ترجمه : مقصود از كلمه « الخارج » در عبارت متن كلّى است كه از ذات خارج باشد و سرّ اين تقدير اينستكه عرض خاصّه نيز همچون ساير افراد اين مبحث كلّى است زيرا مقسّم تمام « كلّى » مىباشد و چون مقسّم در جميع مفاهيم اقسام معتبر و جارى است لاجرم كلمه « كلّى » قطعا مراد و منظور است .
حاشيه : و اعلم :
انّ الخاصّة تنقسم الى خاصّة شاملة لجميع افراد ما هى خاصّة له كالكاتب بالقوّة للانسان و الى غير شاملة لجميع افراد ما هى خاصّة له كالكاتب بالفعل له .
ترجمه :
تقسيم عرض خاصّه
مخفى نباشد كه عرض خاصه بدو قسم منقسم ميگردد :
1- عرض خاصّهايكه شامل جميع افراد ماهيتى كه عرض براى آن خاصّه محسوب ميگردد ميشود همچون كاتب بالقوّة نسبت به انسان كه تمام افراد انسان واجد آن مىباشند .
2- عرض خاصّهايكه اينچنين نيست مانند كاتب بالفعل نسبت بانسان كه فقط برخى از افرادش از آن بهره دارند .
حاشيه : قوله : حقيقة واحده :
نوعية اوجنسية .
فالاوّل خاصّة النّوع كالضاحك، و الثّانى خاصّة الجنس كالماشى .
فالماشى خاصّة للحيوان و عرض عام للانسان .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :154««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ترجمه : كلمه « حقيقة واحده » در عبارت مصنّف اعم است از حقيقت نوعى و جنسى .
پس اوّلى را كه عرض خاصّه براى نوع است بنام خاصة النوع خوانند نظير « ضاحك » و دوّمى را خاصة الجنس گويند مانند « ماشى » .
در نتيجه بايد گفت « ماشى » نسبت بحيوان عرض خاص بوده و نسبت بانسان عرض عام مىباشد .
شرح : قوله : فافهم :
برخى از شرّاح گفتهاند اين كلمه اشاره است باينكه بين خاصّه بودن ماشى نسبت بحيوان و عام دانستنش نسبت به انسان منافاتى نيست زيرا تعدّد اعتبار خود رافع تنافى و تهافت است و چون ماشى را به دو لحاظ حكم به خاصه يا عرض عامه بودنش مى نمائيم لاجرم اين دو حكم ايرادى بآن متوجّه نيست .
متن : الخامس: العرض العام:
و هو الخارج المقول عليها و على غيرها.
ترجمه :
5-عرض عام
پنجم از كلّيات خمس عرض عام است و آن كلّى است خارج از ذات كه بر آن و غيرش حمل ميگردد .
حاشيه : قوله : و على غيرها :
كالماشى يقال على حقيقة الانسان و على غيرها من الحقايق الحيوانيّة .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :155««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « و على غيرها » ميفرمايد :
عرض عام مانند « ماشى » كه بر حقيقت انسان و غيرش از حقايق و ماهيّات حيوانيّة حمل ميشود .
قوله : يقال على حقيقة الانسان : كلمه « يقال » يعنى يحمل .
متن : و كلّ منهما ان امتنع انفكاكه عن الشىء فلازم بالنظر الى الماهيّة او الوجود، بيّن يلزم تصوّره من تصوّر الملزوم او من تصوّرهما و النسبة بينهما الجزم باللّزوم و غير بيّن بخلافه و الّا فعرض مفارق يدوم او يزول بسرعة او بطوء .
ترجمه : و هركدام از عرض خاصه و عامه اگر انفكاكشان از چيزى ممتنع باشد بعرض لازم موسوم هستند چه نسبت بماهيّت و چه نسبت بوجود .
و نيز عرض بر دو قسم است : بيّن و غير بيّن .
بيّن آنستكه تصوّرش از تصوّر ملزوم لازم آيد يا آنستكه از تصوّر آن و تصوّر ملزوم و نسبت بين آنها جزم و قطع بلزوم حاصل شود .
غير بيّن آنستكه بر خلاف آن باشد .
و اگر عرض انفكاكش از چيزى ممتنع نباشد بعرض مفارق ناميده ميشود اعم از اينكه دائما در معروض بوده يا از آن زائل شود، چه بسرعت و چه بكندى .
حاشيه : قوله : و كلّ منهما :
اى كلّ من الخاصة و العرض العام و بالجملة الكلّى الّذى هو عرضىّ لافراده امّا لازم و امّا مفارق اذ لا يخلو امّا ان يستحيل انفكاكه عن معروضه اولا، فالاوّل هو الاوّل و الثّانى هو الثّانى .
ثمّ اللّازم ينقسم بقسمين :
احدهما انه اى لازم الشّئ امّا لازم له بالنظر الى نفس ماهيّته مع قطع النّظر عن خصوص وجوده فى الخارج او فى الذّهن و ذلك بان يكون
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :156««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
هذا الشئ بحث كلّما تحقّق فى الذّهن او فى الخارج كان هذا اللّازم ثابتا له و امّا لازم له بالنّظر الى وجوده اى الى خصوص وجوده الخارجى او الذّهنى و هذا القسم بالحقيقة قسمان فاقسام اللّازم بهذا التّقسيم ثلاثة :
لازم الماهيّة كزوجيّة الاربعة .
و لازم الوجود الخارجى كاحراق النار .
و لازم الوجود الذّهنى ككون حقيقة الانسان كلّيّة و هذا القسم يسمّى معقولا ثانيا ايضا .
ترجمه :
تقسيمات عرض
ضمير در « كلّ منهما » به عرض خاصّه و عرض عامّ راجع است و حاصل مراد مصنّف اينست :
كلّى كه نسبت بافرادش عرضى است بتقسيم ابتدائى يا عرض لازماست و يا مفارق، زيرا حال خالى از اين نيست يا انفكاك عرض از معروض مستحيل است يا مستحيل نيست، در صورت اوّل عرض لازم و در صورت ثانى مفارق ميباشد .
تقسيم اوّل براى عرض لازم
عرض لازم دو تقسيم دارد :
اوّل : عرضى كه لازمه چيزى ميباشد يا لازمه ماهيّت آنست با قطع نظر از خصوصيّت وجود ذهنى يا خارجى آن يعنى معروض عرض بطورى است كه چه در ذهن تحقّق يابد و چه در خارج از عارض جدا نيست و آن عرض لازم و ثابت براى آن مىباشد .
و يا آنكه لازمه وجود آن شىء است باين معنا كه عرض لازم از جود خارجى يا ذهنى آن منفكّ نيست و در حقيقت اين قسم خود بر دو
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :157««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست