و سور السالبة الجزئية « ليس بعض » و « بعض ليس » و « ليس كلّ » و ما يساويها .
ترجمه :
ادات سور
براى هركدام از محصورات اربعه كلمه خاصّى معيّن شده كه نمايانگر آن مىباشد و شرح آن چنين است :
1- سور موجبه كلّيه عبارتست از كلمه « كلّ » و لام استغراق و آنچه از لغات ديگر مفيد معناى ايندو است همچون كلمه « هر » و « تمام » و « همگى » در لغت فارسى .
مثال
كلّ انسان حيوان ناطق ( هر انسانى حيوان ناطق است ).
2- سور موجبه جزئيه عبارتست از كلمه « بعض » و « واحد » و آنچه معناى ايندو را اداء كند نظير وقوع نكره در جمله مثبت يا كلمه « برخى » و « پارهاى » در لغت فارسى .
مثال
بعضى الانسان كاتب ( برخى از انسانها نويسندهاند ).
3- سور سالبه كلّيّه عبارتست از كلمه « لا شىء » و « لا واحد » و امثال ايندو همچون وقوع نكره در سياق نفى يا كلمه « هيچيك » و « هيچكدام » در لغت فارسى .
مثال
لا شئ من الانسان بحجر ( هيچيك از انسانها سنگ نيستند ).
4- سور سالبه جزئيه عبارتست از كلمه « ليس بعض » و « بعض ليس » و « ليس كل » و آنچه از نظر معنا باينكلمات مساوى است .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :187««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
مثال
ليس كلّ انسان بكاتب ( همه انسانها نويسنده نيستند ).
متن : و تلازم الجزئيه.
ترجمه : قضيّه و مهمله از نظر صدق با قضيّه جزئيه ملازم است .
حاشيه : قوله : و تلازم الجزئيه :
اعلم : انّ القضا يا المعتبرة فى العلوم هى المحصورات الاربع لا غير و ذلك، لانّ المهملة و الجزئيّة متلازمتان، اذ كلّما صدق الحكم على افراد الموضوع فى الجملة صدق على بعض افراده و بالعكس فالمهملة مندرجة تحت الجزئيّة، و الشخصيّة لا يبحث عنها بخصوصها، فانّه لا كمال فى معرفة الجزئيّات لتغيّرها و عدم ثباتها بل انّما يبحث عنها فى ضمن المحصورات الّتى يحكم فيها على الاشخاص اجمالا و الطبيعيّة لا يبحث عنها فى العلوم اصلا، فانّ الطّبايع الكلّيّة من حيث نفس مفهومها كما هو موضوع الطبيعيّة لا من حيث تحقّقها فى ضمن الاشخاص غير موجودة فى الخارج فلا كمال فى معرفة احوالها فانحصر القضايا المعتبرة فى المحصورات الاربع .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل « و تلازم الجزئيه » كه مصنّف گفته ميفرمايد :
مخفى نباشد كه قضاياى معتبر در علوم منحصرا محصورات اربعه مىباشند و غير آنها اعتبارى ندارد و جهت آن اينست :
قضيّه مهمله با جزئيه كه خود يكى از محصورات اربعه است تلازم وجودى ندارد پس در واقع قضيّه مهمله خود قضيّه مستقلّى نيست تا مورد اعتبار و عدم آن قرار گيرد چه آنكه در هر قضيهاى كه مهمله باشد يعنى در آن بطور اجمال حكم بر افراد موضوع شود بدون اينكه در آن تصريح بتمام يا بعضى از افراد گردد قطعا حكم بر بعضى از افراد شده و الّا كذب لازم
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :188««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
مىآيد چنانچه وقتى حكم بر بعضى از افراد موضوع نمائيم قطعا ميتوا گفت حكم اجمالا بر افراد موضوع شده است و بهر تقدير قضيه مهمله از افراد قضيه جزئيّه شمرده ميشود .
و امّا قضيّه شخصيّه : چون در معرفت پيدا نمودن و اطّلاع بر جزئيات كمال و فضيلتى نيستت لاجرم از خصوص اين قضيّه بطور مستقل و جداگانه بحث نميكنند بلكه از آن در ضمن محصورات اربع صحبت مىنمايند .
و امّا اينكه گفتيم در اطّلاع بر جزئيات كمال و فضيلتى نيست جهتش اينستكه جزئيات و اشخاص بطور غالب در معرض تغيّر بوده و حالت ثابتهاى ندارند و پرواضح است كه اطّلاع بر چنين موجودى فائده كلّى و بهره تمامى بهمراه ندارد بلكه فائده آن نيز بهمان موازنه جزئى و محدود است .
و امّا قضيّه طبيعيّه اساسا در علوم مورد گفتگو و صحبت واقع نميشوند زيرا چنانچه قبلا اشاره شد موضوع در اين قضايا مفهوم كلّى طبيعت مىباشد بدون ملاحظه تحقّقش در ضمن افراد و بديهى است چنين موضوعى در خارج تحقّق ندارد بلكه صرفا موجودى ذهنى و عقلى است از اينرو اطّلاع بر آن كمالى بهمراه ندارد و در نتيجه قضاياى معتبر منحصر در محصورات اربع ميگردد .
شرح : قوله : و ذلك لانّ المهمله :
مشار اليه ذلك حصر قضايا معتبر در محصورات اربع مىباشد .
قوله : اذ كلّما صدق الحكم على افراد الموضوع فى الجمله :
مقصود از « فى الجمله » قضيّه مهمله است كه در آن نه حكم بر تمام افراد شده و نه بر بعض .
قوله : و بالعكس :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :189««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
يعنى و كلّما صدق الحكم على بعض افراد الموضوع صدق على افراد فى الجملة .
قوله : لتغيّرها :
ضمير مؤنث به « جزئيّات » عود مىكند .
متن : و لا بدّ فى الموجبه من وجود الموضوع امّا محقّقا و هى الخارجيّة او مقدّرا، فالحقيقيّة او ذهنا فالذّهنيّة.
ترجمه : در صدق قضيّه موجبه بناچار بايد موضوع موجود باشد اعم از آنكه در خارج محقّق بوده كه بآن قضيّه خارجيه گويند يا در خارج فرض وجودش شود كه بآن حقيقيّه گفته يا در ذهن تحقّق داشته كه از آن به قضيّه ذهنيّه نام مىبرند .
حاشيه : قوله : و لا بد فى الموجبة :
اى فى صدقها و ذلك، لانّ الحكم فى الموجبة بثبوت شئ لشئ و ثبوت شئ لشئ فرع لثبوت المثبت له اعنى الموضوع فانّما يصدق هذا الحكم اذا كان الموضوع محقّقا موجودا امّا فى الخارج ان كان الحكم بثبوت المحمول له هناك او فى الذهن كذلك .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل « و لا بدّ فى الموجبة » كه در كلام مصنّف آمده ميفرمايد :
منظور مصنّف اينست كه در صدق قضيّه موجبه بناچار بايد موضوع وجود داشته باشد زيرا در قضيّه موجبه حكم به ثبوت محمول براى موضوع ميشود و بديهى است كه ثبوت چيزى بر شيئى فرع وجود مثبت له يعنى موضوع است چه آنكه صدق حكم در وقتى است كه موضوع محقّق و موجود باشد منتهى اگر حكم به ثبوت محمول در خارج بوده موضوع بايد وجود خارجى داشته باشد و بفرضى كه حكم مزبور در ذهن صورت گيرد موضوع لازم است در ذهن باشد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :190««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : ثمّ القضايا الحمليّة المعتبرة فى العلوم باعتبار وجود موضوعها لها ثلاثة اقسام لانّ الحكم فيها امّا على الموضوع الموجود فى الخارج محقّقا نحو كلّ انسان حيوان بمعنى انّ كلّ انسان موجود فى الخارج حيوان فى الخارج و امّا على الموضوع الموجود فى الخارج مقدّرا نحو كلّ انسان حيوان بمعنى انّ كلّ ما وجد فى الخارج كان انسانا فهو على تقدير وجوده فى الخارج حيوان .
و هذا الموجود المقدّر انّما اعتبروه فى الافراد الممكنة لا الممتنعة كافراد اللّاشئ و شريك البارى تعالى و امّا على الموضوع الموجود فى الذهن كقولنا شريك البارى ممتنع بمعنى انّ كلّ ما يوجد فى العقل و يفرضه العقل شريك البارى فهو موصوف فى الذهن بالامتناع فى الخارج .
و هذا انّما اعتبروه فى الموضوعات الّتى ليست لها افراد ممكنة التّحقّق فى الخارج .
ترجمه :
تقسيم قضاياى معتبره باعتبار موضوع
قبلا گفتيم قضاياى معتبره در علوم صرفا محصورات اربعه هستند، اكنون مىگوئيم اين قضايا باعتبار موضوعشان بر سه قسمند، زيرا حكم در آنها يا بر موضوعى است كه در خارج محقّق است مانند : كلّ انسان حيوان يعنى هر انسان موجود در خارج در همين خارج حيوان است . و يا بر موضوعى است كه در خارج مقدّر و فرض وجودش ميشود نظير :
كلّ انسان حيوان يعنى هر ذاتى كه در خارج وجود يابد و انسان باشد پس بفرض وجودش در خارج حتما حيوان است .
البتّه ارباب فنّ اينموجود فرضى را صرفا در افراد ممكن الوجود تصوير و فرض نمودهاند نه اشخاص ممتنع الوجود نظير افراد « لا شئ » و « شريك البارى » .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :191««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
و يا بر موضوعى است كه در ذهن وجود دارد مثل اينكه بگوئيم :
شريك البارى ممتنع يعنى هر موجودى كه در عقل يافت شود و عقل آنرا شريك البارى داند در ذهن موصوف است باينكه در خارج ممتنع الوجود مىباشد .
البتّه اهل ميزان اينموجود فرضى را منحصرا در موضوعاتى تصوير و فرض كردهاند كه افرادممكن التحقق در خارج نداشته باشند .
متن : و قد يجعل حرف السّلب جزء من جزء منها فتسمّى معدولة و الّا فمحصّلة.
ترجمه : و گاهى حرف سلب را جزء يكى از اجزاء قضيّه قرار داده و بآن قضيّه معدوله گويند ولى در غير اينصورت از قضيّه به محصّله نام ميبرند .
حاشيه : قوله : حرف السّلب :
كلا و ليس و غيرهما ممّا يشاركهما فى معنى السّلب .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل « حرف السّلب » كه در كلام مصنّف آمده ميفرمايد :
حرف سلب مانند « لا » و « ليس » و غير ايندو از اداتى كه در معناى سلب با ايندو شاركند .
حاشيه : قوله : من جزء :
امّا من الموضوع فقط اومن المحمول فقط اومن كليهما .
فالقضيّة على الاوّل تسمّى معدولة الموضوع و على الثانى تسمّى معدولة المحمول و على الثالث تسمّى معدولة الطّرفين .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :192««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ترجمه :
قضيه معدوله و اقسام آن
مرحوم محشّى در ذيل « من جزء » كه در عبارت متن آمده ميفرمايد :
اجزائيكه حرف سلب را ميتوان بآن ضميمه نمود يا موضوع است و يا محمول و بهر تقدير قضيّه در صورتى كه حرف سلب جزء يكى از اجزائش گردد بآن معدوله گويند .
حال حرف سلب يا جزء موضوع فقط ميشود يا صرفا بمحمول ضميمه ميگردد و يا آنرا بهردو منضمّ مىكنند . قضيه در صورت اوّل به معدولة الموضوع موسوم است مانند :
لا انسان حجر است .
و در صورت دوّم معدولة المحمول ميباشد مثل :
انسان لا حجر است .
و در فرض سوّم معدولة الطرفين نام دارد نظير :
لا انسان لا حيوان است .
حاشيه : قوله : معدولة :
لانّ حرف السّلب موضوع لسلب النّسبة، فاذا استعمل لا فى هذا المعنى كان معدولا عن معناه الاصلى فسمّيت القضيّة الّتى هذا الحرف جزء من جزئها معدولة تسمية للكلّ باسم جزئه و القضيّة الّتى لا يكون حرف السّلب جزء من طرفيها تسمّى محصّلة .
ترجمه :
وجه تسميه معدوله و قضيه محصله
مرحوم محشّى در ذيل « معدوله » كه در كلام مصنّف آمده ميفرمايند :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :193««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
جهت اينكه قضيّه نامبرده را معدوله مىگويند اينستكه :
حرف سلب را وضع كردهاند براى اينكه نسبت محمول بموضوع را سلب كند چنانچه وقتى ميگوئيم زيد ليس بكاتب ( زيد نويسنده نيست ) كلمه ليس دلالت دارد بر سلب كتابت از زيد همانطوريكه مقصود از وضع آن افاده همين معنا است .
حال وقتى اين كلمه در معناى اصلى و موضوعش استعمال نشود لاجرم از موضوع له و معناى حقيقى خود عدول نموده از اينرو قضيهايكه اين حرف جزء يكى از اجزائش باشد به معدوله موسوم است البتّه در واقع فقط حرف سلب از معناى خود عدول نموده نه قضيه منتهى از باب ناميدن كلّ را باسم جزئش قضيّه را باين نام اسم گذاردهاند .
قضيّه محصّله
قضيّه محصّله آنست كه حرف سلب جزء اجزاء آن نبوده و در معناى اصلى خود استعمال شود مانند زيد ليس بكاتب ( زيد كاتب و نويسنده نمىباشد ).
و وجه تسمه آن باين اسم اينستكه وقتى حرف سلب جزء اجزاء قضيّه قرار نگرفت پس اجزاء امر وجودى و متحصّل مىباشند از اينرو از باب تسميه كلّ بنام جزء قضيّه را محصّله گويند .
متن : و قد يصرّح بكيفيّة النّسبة فموجّهة و ما به البيان جهة فان كان الحكم فيها بضرورة النسبة مادام ذات الموضوع موجودا فضروريّة مطلقة او مادام وصفه فمشروطة عامّة او فى وقت معيّن فوقتيّة مطلقة او غير معيّن فمنتشرة مطلقد او بدوامها مادام الذّات فدائمة مطلقه او مادام الوصف فعرفيّة عامّة او بفعليّتها فمطلقة عامة او بعدم ضرورة خلافها فممكنة عامّه فهذه بسائط.
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :194««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست