حاشيه : ثمّ القضايا الحمليّة المعتبرة فى العلوم باعتبار وجود موضوعها لها ثلاثة اقسام لانّ الحكم فيها امّا على الموضوع الموجود فى الخارج محقّقا نحو كلّ انسان حيوان بمعنى انّ كلّ انسان موجود فى الخارج حيوان فى الخارج و امّا على الموضوع الموجود فى الخارج مقدّرا نحو كلّ انسان حيوان بمعنى انّ كلّ ما وجد فى الخارج كان انسانا فهو على تقدير وجوده فى الخارج حيوان .
و هذا الموجود المقدّر انّما اعتبروه فى الافراد الممكنة لا الممتنعة كافراد اللّاشئ و شريك البارى تعالى و امّا على الموضوع الموجود فى الذهن كقولنا شريك البارى ممتنع بمعنى انّ كلّ ما يوجد فى العقل و يفرضه العقل شريك البارى فهو موصوف فى الذهن بالامتناع فى الخارج .
و هذا انّما اعتبروه فى الموضوعات الّتى ليست لها افراد ممكنة التّحقّق فى الخارج .
ترجمه :
تقسيم قضاياى معتبره باعتبار موضوع
قبلا گفتيم قضاياى معتبره در علوم صرفا محصورات اربعه هستند، اكنون مىگوئيم اين قضايا باعتبار موضوعشان بر سه قسمند، زيرا حكم در آنها يا بر موضوعى است كه در خارج محقّق است مانند : كلّ انسان حيوان يعنى هر انسان موجود در خارج در همين خارج حيوان است . و يا بر موضوعى است كه در خارج مقدّر و فرض وجودش ميشود نظير :
كلّ انسان حيوان يعنى هر ذاتى كه در خارج وجود يابد و انسان باشد پس بفرض وجودش در خارج حتما حيوان است .
البتّه ارباب فنّ اينموجود فرضى را صرفا در افراد ممكن الوجود تصوير و فرض نمودهاند نه اشخاص ممتنع الوجود نظير افراد « لا شئ » و « شريك البارى » .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :191««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
و يا بر موضوعى است كه در ذهن وجود دارد مثل اينكه بگوئيم :
شريك البارى ممتنع يعنى هر موجودى كه در عقل يافت شود و عقل آنرا شريك البارى داند در ذهن موصوف است باينكه در خارج ممتنع الوجود مىباشد .
البتّه اهل ميزان اينموجود فرضى را منحصرا در موضوعاتى تصوير و فرض كردهاند كه افرادممكن التحقق در خارج نداشته باشند .
متن : و قد يجعل حرف السّلب جزء من جزء منها فتسمّى معدولة و الّا فمحصّلة.
ترجمه : و گاهى حرف سلب را جزء يكى از اجزاء قضيّه قرار داده و بآن قضيّه معدوله گويند ولى در غير اينصورت از قضيّه به محصّله نام ميبرند .
حاشيه : قوله : حرف السّلب :
كلا و ليس و غيرهما ممّا يشاركهما فى معنى السّلب .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل « حرف السّلب » كه در كلام مصنّف آمده ميفرمايد :
حرف سلب مانند « لا » و « ليس » و غير ايندو از اداتى كه در معناى سلب با ايندو شاركند .
حاشيه : قوله : من جزء :
امّا من الموضوع فقط اومن المحمول فقط اومن كليهما .
فالقضيّة على الاوّل تسمّى معدولة الموضوع و على الثانى تسمّى معدولة المحمول و على الثالث تسمّى معدولة الطّرفين .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :192««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ترجمه :
قضيه معدوله و اقسام آن
مرحوم محشّى در ذيل « من جزء » كه در عبارت متن آمده ميفرمايد :
اجزائيكه حرف سلب را ميتوان بآن ضميمه نمود يا موضوع است و يا محمول و بهر تقدير قضيّه در صورتى كه حرف سلب جزء يكى از اجزائش گردد بآن معدوله گويند .
حال حرف سلب يا جزء موضوع فقط ميشود يا صرفا بمحمول ضميمه ميگردد و يا آنرا بهردو منضمّ مىكنند . قضيه در صورت اوّل به معدولة الموضوع موسوم است مانند :
لا انسان حجر است .
و در صورت دوّم معدولة المحمول ميباشد مثل :
انسان لا حجر است .
و در فرض سوّم معدولة الطرفين نام دارد نظير :
لا انسان لا حيوان است .
حاشيه : قوله : معدولة :
لانّ حرف السّلب موضوع لسلب النّسبة، فاذا استعمل لا فى هذا المعنى كان معدولا عن معناه الاصلى فسمّيت القضيّة الّتى هذا الحرف جزء من جزئها معدولة تسمية للكلّ باسم جزئه و القضيّة الّتى لا يكون حرف السّلب جزء من طرفيها تسمّى محصّلة .
ترجمه :
وجه تسميه معدوله و قضيه محصله
مرحوم محشّى در ذيل « معدوله » كه در كلام مصنّف آمده ميفرمايند :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :193««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
جهت اينكه قضيّه نامبرده را معدوله مىگويند اينستكه :
حرف سلب را وضع كردهاند براى اينكه نسبت محمول بموضوع را سلب كند چنانچه وقتى ميگوئيم زيد ليس بكاتب ( زيد نويسنده نيست ) كلمه ليس دلالت دارد بر سلب كتابت از زيد همانطوريكه مقصود از وضع آن افاده همين معنا است .
حال وقتى اين كلمه در معناى اصلى و موضوعش استعمال نشود لاجرم از موضوع له و معناى حقيقى خود عدول نموده از اينرو قضيهايكه اين حرف جزء يكى از اجزائش باشد به معدوله موسوم است البتّه در واقع فقط حرف سلب از معناى خود عدول نموده نه قضيه منتهى از باب ناميدن كلّ را باسم جزئش قضيّه را باين نام اسم گذاردهاند .
قضيّه محصّله
قضيّه محصّله آنست كه حرف سلب جزء اجزاء آن نبوده و در معناى اصلى خود استعمال شود مانند زيد ليس بكاتب ( زيد كاتب و نويسنده نمىباشد ).
و وجه تسمه آن باين اسم اينستكه وقتى حرف سلب جزء اجزاء قضيّه قرار نگرفت پس اجزاء امر وجودى و متحصّل مىباشند از اينرو از باب تسميه كلّ بنام جزء قضيّه را محصّله گويند .
متن : و قد يصرّح بكيفيّة النّسبة فموجّهة و ما به البيان جهة فان كان الحكم فيها بضرورة النسبة مادام ذات الموضوع موجودا فضروريّة مطلقة او مادام وصفه فمشروطة عامّة او فى وقت معيّن فوقتيّة مطلقة او غير معيّن فمنتشرة مطلقد او بدوامها مادام الذّات فدائمة مطلقه او مادام الوصف فعرفيّة عامّة او بفعليّتها فمطلقة عامة او بعدم ضرورة خلافها فممكنة عامّه فهذه بسائط.
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :194««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ترجمه : گاهى در قضيّه بكيفيّت نسبت تصريح شده در اينصورت قضيّه را موجّهه و لفظى كه با آن كيفيّت نسبت بيان ميشود جهت ناميده ميشود .
حال اگر در قضيّه حكم به ضرورى بودن نسبت مادامى كه ذات موضوع موجود باشد بشود آن را ضروريّه مطلقه گفته و در صورتيكه حكم بضرورى بودن آن مادامى كه موضوع داراى وصف عنوانى باشد بشود بآن مشروطه عامّه گويند .
و اگر در آن حكم بضرورى بودن نسبت در وقت معيّن و مشخّصى گردد آن قضيّه را وقتيّه مطلقه و در صورتيكه حكم مزبور در زمان معيّنى نباشد بآن قضيّه منتشره مطلقه گويند .
و اگر در آن حكم به دائمى بودن نسبت مادامى كه ذات موضوع وجود داشته باشد گردد آنرا قضيّه دائمه مطلقه گفته و بفرضى كه حكم به دائمى بودن نسبت مادامى كه موضوع داراى وصف عنوانى باشد شود بآن عرفيّه عامه گويند .
و اگر در آن حكم بفعلى بودن نسبت گردد قضيّه را مطلقه عامه و بفرضى كه حكم به ضرورى نبودن خلاف نسبت شود آنرا ممكنه عامه گويند و اين قضاياى هشتگانه مذكور را قضاياى بسيطه نامند .
حاشيه : قوله : و قد يصرّح بكيفيّة النّسبة :
اى نسبة المحمول الى الموضوع سواء كانت ايجابيّة او سلبيّة، تكون لا محالة مكيّفة فى نفس الامور و الواقع بكيفيّة مثل « الضّرورة » او « الدّوام » او « الامتناع » او غير ذلك .
فتلك الكيفيّة الواقعة فى نفس الامر تسمّى مادة القضيّة .
ثمّ قد يصرّح فى القضيّة بانّ تلك النّسبة مكيّفة فى نفس الامر بكيفيّة كذا فالقضيّة حينئذ تسمّى موجّهة و قد لا يصرّح بذلك فتسمّى القضيّة مطلقة و اللّفظ الدّال عليها فى القضيّة الملفوظة و الصّورة العقليّة
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :195««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
الدّالة عليها فى القضيّة المعقولة يسمّى « جهة القضيّة » ، فان طابقت الجهة المادّة صدقت القضيّة كقولنا : « كلّ انسان حيوان بالضّرورة » و الّا كذبت كقولنا : « كلّ انسان حجر بالضّرورة » .
ترجمه :
مادّه و جهت در قضيّه
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف كه ميگويد « و قد يصرّح بكيفيّة النسبة » چنين ميفرمايد :
نسبت محمول بموضوع در قضيّه باعم از اينكه بطور ايجاب و اثبات بوده يا بنحو سلب و نفى باشد قطعا در واقع داراى كيفيّتى است همچون « ضرورت » يا « دوام » يا « امتناع » يا غير اينها چنانچه در قضاياى ذيل :
انسان حيوان است جهت ضرورت و در كرات متحرّك هستند دوام و در شرك البارى موجود است امتناع و در انسان كاتب است امكان مىباشد و بهر تقدير اين كيفيّت واقعى تا ماداميكه در قضيّه بآن تصريح نشده و از آن نامى نبردهاند بآن مادّه قضيه گويند و در صورتيكه در قضيه ذكر گردد جهت ناميده ميشود مثلا در قضيّه مذكور يعنى انسان حيوان است در واقع چنانچه گفته شد نسبت حيوان به انسان بطور ضرورت و لزوم است و چون در قضيّه ملفوظه نامى از آن برده نشده بآن مادّه گويند ولى اگر بگوئيم انسان حيوان است بالضرورة قيد « بالضرورة » را اصطلاحا جهت خوانند .
قضيّه موجّهه و مطلقه
سپس مرحوم محشّى ميفرمايد :
قضيّهايكه در آن جهت مذكور باشد مانند مثال گذشته بآن قضيّه موجّهه گويند و در غير اينصورت آنرا قضيّه مطلقه خوانند چنانچه مثالش گذشت .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :196««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
مناط صدق و كذب در قضاياى موجّهه
اگر در قضيّه موجّهه، جهت با مادّه موافق باشد آن قضيّه صادق است چنانچه مىگوئيم : انسان حيوان است بالضرورة چه آنكه در واقع مادّه نيز « ضرورت » مىباشد و در غير اينفرض آنرا كاذب دانند مثل اينكه بگوئيم : هر انسانى بالضرورة سنگ است زيرا بديهى است كه نسبت سنگ به انسان « بالامتناع » است نه « بالضّرورة » .
حاشيه : قوله : فان كان الحكم فيها ضرورة النسبة :
اى قد يكون الحكم فى القضيّة الموجّهة بانّ النّسبة الثّبوتيّة او السّلبية ضروريّة اى ممتنعة الانفكاك عن الموضوع على احد اوجه :
ترجمه :
معناى ضرورت و اقسام آن
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « فان كان الحكم فيها بضرورة النسبة » چنين ميفرمايد :
مقصود اينستكه در قضيّه موجّهه گاهى چنين حكم مىكنند كه نسبت ثبوتيّه يا سلبيه بين محمول و موضوع ضرورى است چنانچه در قضيه « انسان حيوان است بالضرورة » و « انسان سنگ نيست بالضرورة » « حيوان بودن » در اوّلى و « سنگ نبودن » در دوّمى بطور ضرورت براى انسان ثابت است و معناى ضرورت اينست كه محمول غير ممكن است از موضوع منفكّ گردد چنانچه حيوان بودن از انسان قابل جدائى نيست .
و بهرحال ضرورت بچهار نحو تصوّر مىشود كه شرح هريك در ذيل ذكر ميگردد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :197««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه :
الاوّل
انّها ضروريّة مادام ذات الموضوع موجودة نحو : « كلّ انسان حيوان بالضرورة » و « لا شئ من الانسان بحجر بالضّرورة » فتسمّى القضيّه حينئذ ضروريّه مطلقه لاشتمالها على الضّرورة و عدم تقييد الضّرورة بالوصف او الوقت .
ترجمه :
اوّل ضروريّه مطلقه
و آن قضيهاى است كه در آن محمول را براى موضوع بطور ضرورت اثبات يا سلب كنند ماداميكه ذات موضوع وجود داشته باشد مانند دو قضيّه ذيل :
1- هر انسانى بالضرورة حيوان است ( مثال قضيّه موجبه ).
2- هيچيك از افراد انسان بالضروره سنگ نيستند ( مثال قضيه سالبه ).
وجه تسميه
امّا جهت اينكه باين قضيّه « ضروريّه » مىگويند اينست كه قيد « ضرورة » در آن درج شده و امّا اينكه بآن « مطلقه » گفتهاند وجهش آنستكه در قبال ديگر اقسام ضرورت كه انشاء اللّه بعدا ذكر ميشوند از هرگونه قيدى رها و مجرّد است چه آنكه اقسام ديگر يا مقيّد به وصف بوده و يا بوقت .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :198««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست