اينستكه نويسنده نبودن براى او ضرورى و لازم نيست .
و چنانچه ملاحظه ميشود نسبت مذكور در قضيه « نويسنده بودن » است و خلاف آن « نويسنده نبودن » ميباشد و معناى امكان سلب ضرورت از « نويسنده نبودن » براى « زيد » است .
ممكنه عامه
و آن قضيهاى است كه در آن محمول را براى موضوع بطور امكان اثبات و يا از آن سلب نمايند چنانچه مثالش گذشت .
وجه تسميه
امّا اينكه بآن « ممكنه » گويند جهتش اينستكه مشتمل بر قيد « امكان » بمعناى سلب ضرورت جانب مخالف قضيه مىباشد .
و امّا « عامّه » اش ميگويند زيرا از ممكنه خاصّه كه شرح آن بعدا مىآيد اعمّ است .
حاشيه : قوله : فهذه بسائط :
اى القضاياء الثّمان المذكوره من جملة الموجّهات بسائط .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف كه ميگويد : فهذه بسائط ميفرمايد :
قضاياى هشتگانهاى كه در زمره قضاياى موجّهه ذكر شد بسائط هستند .
شارح گويد :
مقصود از قضاياى هشتگانه : ضروريّه مطلقه، مشروطه عامّه، وقتيه مطلقه، منتشره مطلقه، دائمه مطلقه، عرفيه عامه، مطلقه عامه و ممكنه عامه است كه چهار قضيّه اوّل از قيد « ضرورت » و دو قضيه پنجم و ششم از قيد
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :207««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
دوام استخراج شده و قضيّه هفتم از قيد « فعليّت » و هشتم از قيد « امكان عام » و بدين ترتيب جهات چهارتا هستند كه از آنها هشت قضيّه بسيط استخراج ميشود :
ضرورت، دوام، فعليّت يا اطلاق عام و امكان عامّ .
حاشيه : اعلم انّ القضيّة الموجّهة امّا بسيطة و هى ما تكون حقيقتها امّا ايجابا فقط او سلبا فقط كما مرّ فى الموجّهات الثمان .
و امّا مركّبه و هى الّتى تكون حقيقتها مركّبة من الايجاب و السّلب بشرط ان لا تكون الجزء الثّانى فيها مذكورا بعبارة مستقلّة، سواء كان فى اللّفظ تركيب كقولنا : « كلّ انسان ضاحك بالفعل لا دائما » فقولنا « لا دائما » اشارة الى حكم سلبى اى « لا شئ من الانسان بضاحك بالفعل » او لم يكن فى اللّفظ تركيب كقولنا : « كلّ انسان كاتب بالامكان الخاصّ » فانّه فى المعنى قضيّتان ممكنتان عامّتان اى « كلّ انسان كاتب بالامكان العام » و « لا شئ من الانسان بكاتب بالامكان العامّ » .
و العبرة بالايجاب و السّلب حينئذ بالجزء الاوّل الّذى هو اصل القضيّة .
و اعلم ايضا :
انّ القضيّة المركّبة انّما تحصل بتقييد قضيّة بسيطة بقيد مثل « اللّادوام » و « اللّاضرورة » .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :208««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ترجمه و شرح :
تقسيم قضيه به بسيطه و مركّبه
مرحوم محشّى ميفرمايد :
قضيّه موجّهه بر دو قسم است : بسيطه و مركّبه .
قضيّه بسيطه : آنست كه حقيقت و ماهيّتش تنها از يك قضيّه موجبه يا سالبه تشكيل شده باشد چنانچه مثالش در شرح قضاياى هشتگانه ذكر شد .
قضيّه مركبه : آنست كه ماهيّتش از دو قضيّه كه يكى موجبه و ديگرى سالبه است حاصل شده باشد مشروط باينكه جزء اوّل آن صريح و جزء دوّمش با عبارت مستقل و صريح ذكر نشده باشد و آن نيز بر دو گونه است :
الف : آنكه تركيب در لفظ آن باشد مانند اينكه بگوئيم :
هر انسانى بالفعل خندان است نه بطور دائم .
در اين قضيّه كلمه « نه بطور دائم » جزء دوّم قضيّه است كه داراى عبارت صريح و مستقلّى نيست وليدر عين حال اشاره است نه يك قضيّه سالبه چه آنكه معناى آن اينستكه :
هيچيك از افراد انسان بالفعل خندان نيستند .
و بدين ترتيب قضيّه مذكور هردو جزئش بطور تأليف و تركيب در لفظ آمدهاند .
ب : آنكه در لفظ اصلا تركيبى نباشد چنانچه گوئيم :
هر انسانى نويسنده است بالامكان الخاص .
در اينجا اگر چه ظاهر اين قضيّه يكى است ولى در معنا مشتمل است بر دو قضيّه بسيطه ممكنه عامه چه آنكه معناى آن اينست :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :209««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
هر انسانى بالامكان عام نويسنده است و هيچيك از افراد انسان بالامكان عام نويسنده نيستند .
شارح گويد :
جهت دو قضيّه بودن اينست كه امكان خاص معنايش سلب ضرورت حكم از هر دو جانب است باينمعنا كه نه اثبات حكم ضرورى است و نه سلبش از اينرو در هر قضيّه موجّههاى كه جهتش را امكان خاص قرار دهند در واقع مثل اينست كه دو قضيّه ممكنه عامه را كه يكى سلب ضرورت از حكم نموده و ديگرى از عدم آن با هم ضميمه و تركيب كرده باشند با اينكه در لفظ هيچ گونه تركيبى نميباشد .
تبصره
چنانچه گفتيم قضيّه مركّبه هميشه يك جزئش موجبه و جزء ديگرش سالبه است حال جاى اين سؤال است كه ملاك و مناط موجبه و سالبه بودن اين سنخ قضايا چيست؟
محشّى عليه الرّحمه ميفرمايد :
مناط جزء اوّل است پس اگر اين جزء موجه باشد قضيّه را موجبه مىنامند اگر چه جزء دوّم سالبه است و اگر سالبه باشد آنرا سالبه مىدانند و لو جزء دوّم موجبه باشد .
و جهت ان اينست كه جزء اصلى در قضاياى مركّبه، جزء اوّل بوده و دوّمى فرع آن محسوب ميشود لهذا لازم است مناط را جزء اصلى قرار داد .
طرز ساختن قضيّه مركّبه
براى ساختن قضيّه مركبه ابتداء لازم است قضيّه بسيطه را در نظر گرفت و پس از آن از قيودى همچون « لا دوام » و « لا ضرورة » استفاده كرد يعنى اين قبيل قيود را به قضيّه بسيطه ضميمه نمود تا از مجموع قضيّه مركّبه حاصل شود .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :210««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
متن : و قد تقيّد العامّتان و الوقتيّتان المطلقتان باللّادوام الذّاتى فتسمّى المشروطة الخاصّة و العرفيّة الخاصّة و الوقتيّة و المنتشرة.
و قد يقيّد المطلقة العامّة باللّاضروريّة الذاتيّة فتسمّى الوجوديّة اللّاضروريّة او باللّادوام الذّاتى فتسمّى الوجوديّة اللّادائمة.
و قد تقيّد الممكنة العامّة بلا ضرورة الجانب الموافق ايضا فتسمّى الممكنة الخاصة و هذه مركّبات.
ترجمه : مصنّف گويد :
گاهى قضاياى مشروطه عامه و عرفيه عامه و وقتيه مطلقه و منتشره مطلقه را به « لا دوام ذاتى » مقيّد نموده و بدينوسيله قضيّه مركّبه بدست مىآيد بنابراين اوّلى را « مشروطه خاصه » و دوّمى را « عرفيّه خاصّه » و سوّمى را « وقتيه » و چهارم را « منتشره » مىگويند .
و گاهى مطلقه عامه را كه قضيّه بسيطه است به « لا ضرورة ذاتى » مقيّد كرده و به قضيّه حاصله « وجوديّه لا ضروريّه » گويند .
و چه بسا نيز همين قضيّه را به « لا دوام ذاتى » مقيّد مىسازند و قضيّه مركّبه حاصله از آن را « وجوديّه لا دائمه » خوانند .
و گاه باشد ممكنه عامه را كه معنايش سلب ضرورت طرف مخالف حكم است به لا ضرورت جانب موافق حكم نيز مقيّد ساخته و بقضيّه حاصله ممكنه خاصّه گويند و اين قضايا را مركّبات خوانند .
حاشيه : قوله : العامّتان .
اى المشروطة العامة و العرفيّة العامّة :
ترجمه : مرحوم محشّى ميفرمايند :
مقصود از كلمه « عامّتان » در عبارت مصنّف مشروطه عامه و عرفيّه عامه است .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :211««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : و الوقتيّتان .
اى الوقتية المطلقه و المنتشرة المطلقه .
ترجمه : مرحوم محشّى ميفرمايند :
منظور از كلمه « وقتيتان » وقتية مطلقه و منتشره مطلقه است كه از باب تغليب لفظ « وقتيّه » را تثنيه بستهاند .
حاشيه : قوله : باللّادوام الذّاتى .
و معنى اللّادوام الذّاتى انّ هذه النسبة المذكورة فى القضيّة ليست دائمة مادام ذات الموضوع موجودة فيكون نقيضها واقعا البتّة فى زمان من الازمنة، فيكون اشارة الى قضيّة مطلقة عامّة مخالفة للاصل فى الكيف، موافقة له في الكمّ .
ترجمه و شرح : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف كه ميگويد « باللّادوام الذّاتى » ميفرمايد :
معناى « لا دوام ذاتى » اينست كه نسبت و حكم واقع در قضيّه تا ماداميكه موضوع موجود است استمرار و دوام ندارد در نتيجه در يكى از سه زمان نقيض آن براى موضوع ثابت مىباشد و اين معنا مفاد قضيه « مطلقه عامه » است از اينرو بايد گفت قيد « لا دوام ذاتى » كه جزء دوّم قضيّه مركّبه را تشكيل ميدهد اشاره است به قضيّه بسطه مطلقه عامه كه با جزء اوّل يعنى اصل قضيه در كيف « سلب و ايجاب » مخالف و در كمّ « كليّت و جزئيّت » موافق است .
قوله : فافهم :
شايد مقصود اين باشد : اينكه گفتيم « لا دوام ذاتى » اشاره به قضيّه مطلقه عامّه دارد نه آنكه معنايش مطلقه عامه باشد جهتش آنستكه معناى مطابقى و صريح « لا دوام ذاتى » سلب حكم دائمى از ذات موضوع است البته لازمه آن ثبوت نقيض حكم در يكى از ازمنه سهگانه بوده كه معناى
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :212««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
مطلقه عامه است بنابراين « مطلقه عامه » معناى التزامى لا داوامى ذاتى مىباشد .
حاشيه : قوله : المشروطة الخاصه :
هى المشروطة العامّة المقيدة باللّادوام الذّاتى نحو : « كلّ كاتب متحرّك الاصابع بالضرورة مادام كاتبا لا دائما » اى « لا شئ من الكاتب بمتحرك الاصابع بالفعل » .
ترجمه و شرح :
مشروطه خاصه و معناى آن
مرحوم محشّى ميفرمايد :
مشروطه خاصه همان مشروطه عامه است كه قبلا شرحش گذشت منتهى آنرا به « لا دوام ذاتى » مقيّد مىنمايند چنانچه گويند :
هر نويسندهاى مادامى كه مىنويسد بالضّرورة انگشتانش حركت مىكند نه بطور دائمى .
در اين مثال جزء اوّل مشروطه عامه است و جزء دوّمش كه « نه بطور دائمى » باشد اشاره به قضيّه مطلقه عامّه دارد كه معنايش چنين است :
هيچيك از نويسندگان در يكى از سه زمان انگشتانشان حركت نميكند .
حاشيه : قوله : و العرفيّة الخاصّة :
هى العرفيّة العامّة المقيّدة باللّادوام الذّاتى كقولنا : بالدّوام لا شئ من الكاتب بساكن الاصابع مادام كاتبا لا دائما اى كلّ كاتب ساكن الاصابع بالفعل .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :213««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ترجمه و شرح :
عرفيه خاصه و معناى آن
عرفيّه خاصّه همان عرفيّه عامّه است كه قبلا شرحش گذشت منتهى آنرا به « لا دوام ذاتى » مقيّد مىكنند چنانچه گوئيم :
دائما هيچ نويسندهاى مادامى كه مىنويسد انگشتانش متحرّك نيست نه بطور دائمى .
در اين مثال جزء اوّل عرفيّه عامّه است و جزء دوّمش كه « نه بطور دائمى » باشد اشاره به قضيّه مطلقه عامّه دارد كه معنايش اينست :
هر نويسندهاى در يكى از سه زمان انگشتانش ساكن و بدون تحرّك است .
حاشيه : و الوقتية و المنتشرة :
لمّا قيدت الوقتيّة المطلقة و المنتشرة المطلقة باللّادوام الذّاتى حذف من اسميهما لفظ الاطلاق فسمّيت الاولى « وقتيه » و الثانيه « منتشرة » .
فالوقتية هى الوقتية المطلقة المقيّدة باللّادوام الذّاتى نحو : كلّ قمر منخسف بالضرورة وقت الحيلولة لا دائما اى لا شئ من القمر بمنخسف بالفعل .
و المنتشرة هى المنتشرة المطلقةة المقيّدة باللّادوام الذّاتى نحو : لا شئ من الانسان بمتنفس بالضرورة وقتا ما لا دائما اى كلّ انسان متنفّس بالفعل .
ترجمه و شرح :
وقتيه و منتشره و معناى ايندو
مرحوم محشّى ميفرمايد : وقتى دو قضيّه « وقتيه مطلقه » و « منتشره مطلقه » را به قيد « لا دوام ذاتى » مقيّد نموديم از اسم ايندو لفظ اطلاق
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :214««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست