کتاب آثار الباقیه فی شرح الحاشیه

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « حمليّتان » ميفرمايد :

مانند اينكه بگوئيم : ان كانت الشّمس طالعه فالنّهار موجود .

يعنى : اگر خورشيد تابان باشد روز موجود است .

كه در اينمثال دو طرف قضيّه يعنى « الشّمس طالعه » و « النهار موجود » در قضيّه حمليّه مى‌باشند .

حاشيه : قوله : او متّصلتان :

كقولنا : كلّما ان كانت الشّمس طالعة فالنّهار موجود، فكلّما لم يكن النّهار موجودا لم تكن الشّمس طالعة .

فانّ طرفيها و هما قولنا « ان كانت الشمس طالعة فالنهار موجود » و قولنا « كلّما لم يكن النّهار موجودا لم تكن الشّمس طالعة » قضيّتان متّصلتان .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « او متصلتان » ميفرمايند :

موردى كه دو طرف قضيّه شرطيّه هركدام عبارت باشند از قضيّه شرطيّه متّصله مانند اينكه بگوئيم :

كلّما ان كانت الشمس طالعة فالنهار موجود فكلّما لم يكن النهار موجودا لم تكن الشمس طالعة .

يعنى : هر وقت كه اگر خورشيد تابان باشد بدنبالش روز موجود است پس هر زمانيكه روز تحقق نداشته باشد خورشيد تابان نيست .

كه در اينمثال مقدّم عبارتست از جمله « ان كانت الشمس طالعة فالنّهار موجود » و تالى « كلّما لم يكن النهار موجودا لم تكن الشمس طالعه » ميباشد و هر دو جمله قضيّه شرطيّه متّصله هستند .

حاشيه : قوله : او منفصلتان : ا كقولنا : كلّما كان دائما امّا ان يكون العدد زوجا او فردا، فدائما امّا ان يكون العدد منقسما بمتساويين او غير منقسم بهما .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :240««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « او منفصلتان ميفرمايد :

مثال مورديكه مقدّم و تالى قضيّه شرطيه را دو قضيّه شرطيه منفصله تشكيل دهند مانند اينستكه بگوئيم :

كلّما كان دائما امّا ان يكون العدد زوجا او فردا فدائما امّا ان يكون العدد منقسما بمتساويين او غير منقسم بهما .

يعنى : هر وقت كه بنا باشد دائما عدد يا زوج بوده يا فرد پس مى‌بايد بطور دائم نيز يا عدد بدو قسم متساوى تقسيم گردد يا اينچنين نباشد .

شارح گويد :

در اينمثال همانطوريكه ملاحظه ميشود مقدّم عبارتست از جمله « كلّما كان دائما امّا ان يكون العدد زوجا او فردا » و تالى جمله « فدائما امّا ان يكون العدد الخ » مى‌باشد و هردو قضيه شرطيه منفصله هستند .

حاشيه : قوله : او مختلفتان :

بان يكون احد الطّرفين حمليّه و الآخر متّصله او احدهما حمليّه و الآخر منفصله او احدهما متّصله و الآخر منفصله، فالاقسام ستّة و عليك باستخراج ما تركناه من الامثلة .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « او مختلفتان » ميفرمايد :

يعنى يكى از مقدّم و تالى حمليّه بوده و ديگرى شرطيّه متّصله يا يكى از آندو حمليّه و ديگرى منفصله باشد و يا آنكه يك كدام از دو طرف شرطيّه متّصله بوده و طرف ديگر شرطيّه منفصله باشد در نتيجه اقسام متصوّر شش تا ميشود كه ما مثالهاى آنها را در اينجا نياورده و استخراج آنها را بعهده خود قارئين مى‌گذاريم .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :241««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

شارح گويد :

امثله شش صورت عبارتند از :

1- مقدّم قضيّه حمليّه و تالى شرطيّه متّصله باشد مانند :

ان كان الشئ انسانا ( مقدّم ) فكلّما كان انسانا كان حيوانا ( تالى ).

2- مقدّم قضيّه شرطيّه متّصله و تالى قضيّه حمليّه باشد مانند :

كلّما ان كانت الشمس طالعة فالنّهار موجود ( مقدّم ) فالعالم مضئ ( تالى ).

3- مقدّم قضيّه حمليّه و تالى شرطيّه منفصله باشد مانند :

ان كان هذا عددا ( مقدّم ) فالعدد امّا زوج او فرد ( تالى ).

4- مقدّم قضيّه شرطيّه منفصله و تالى قضيّه حمليّه باشد مانند :

كلّما ان كان العدد فردا او زوجا ( مقدّم ) فالزوج دائما ينقسم بمتساويين ( تالى ).

5- مقدّم قضيّه شرطيّه متّصله و تالى قضيّه شرطيّه منفصله باشد مانند :

كلّما ان كانت الشمس طالعة فالنهار موجود ( مقدم ) فالنهار امّا بارد او حارّ ( تالى ).

6- مقدّم قضيّه شرطيّه منفصله و تالى قضيّه شرطيّه متّصله باشد مانند :

كلّما دائما ان كان العدد فردا او زوجا ( مقدّم ) فان كان العدد زوجا فهو ينقسم بمتساويين ( تالى ).

حاشيه : قوله : عن التّمام :

اى عن ان يصحّ السّكوت عليهما و يحتملا الصّدق و الكذب مثلا قولنا :

الشّمس طالعة مركّب تامّ خبرىّ يحتمل الصّدق و الكذب و لا نعنى‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :242««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

بالقضيّة الّا هذا فاذا ادخلت عليه اداة الاتّصال مثلا و قلت « ان كانت الشّمس طالعه » لم يصحّ حينئذ ان تسكت عليه و لم يحتمل الصدق و الكذب بل احتجت الى ان تضمّ اليه قولك مثلا « فالنّهار موجود » .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « عن التّمام » ميفرمايد :

مقصود از اينكلمه اينست كه طرفين قضيّه بواسطه ادات اتّصال و انفصال از اينكه صحيح باشد سكوت بر آنها و احتمال صدق و كذب در آنها راه داشته باشد خارج گردند .

مثلا وقتى مى‌گوئيم : الشمس طالعه ( يعنى خورشيد تابان است ) اينجمله مركب تام خبرى است كه در آن احتمال صدق و كذب على السّويّه داده ميشود و مقصود از « قضيه » همين معنا است سپس اگر ادات اتّصال بآن اضافه نموده و بگوئيم « ان كانت الشمس طالعه » يعنى اگر خورشيد تابان باشد، ديگر سكوت بر آن صحيح نبوده و جاى سؤال است كه در اينوقت چه خواهد شد و نيز كلام از قابليّت احتمال صدق و كذب خارج ميگردد از اينرو اگر بخواهيم جاى سؤال را پر كرده و كلام را بحالت قبل برگردانده و قابليّتش براى احتمال مزبور را بآن بازگردانيم بناچار محتاجيم عبارت « فالنهار موجود » را بآن ضميمه كنيم .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :243««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

متن :

فصل‌

التناقض اختلاف القضيّتين بحيث يلزم لذاته من صدق كلّ منهما كذب الاخرى و بالعكس.

ترجمه :

مبحث تناقض‌

تناقض عبارتست از اينكه دو قضيّه بنحوى با هم اختلاف داشته باشند كه ذاتا از صدق هركدام كذب ديگرى و از كذب هريك صدق ديگر لازم آيد .

حاشيه : قوله : اختلاف القضيّتين :

قيد بالقضيّتين امّا لانّ التّناقض لا يكون بين المفردات على ما قيل و امّا لانّ الكلام فى تناقض القضايا .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « اختلاف القضيّتين » ميفرمايد :

آثار الباقية في شرح الحاشية؛ص244

ت آنكه مرحوم مصنّف در تعريف تناقض قيد « قضيّتين » را آورد ممكن است دو امر باشد :

الف : آنكه اساسا تناقض بين كلمات مفرد تحقّق ندارد چنانچه برخى از ارباب فنّ گفته‌اند .

ب : اگر چه تناقض در مفردات وجود دارد ولى بحث ما فعلا چون در تناقض قضايا است از اينرو قيد مزبور را در عبارت خاطر نشان نمود .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :244««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

شارح گويد :

دليل كسانيكه تناقض را در مفردات جارى ندانسته‌اند اينستكه تناقض بين دو حكم كه يكى سلب و ديگرى اياب است تحقّق مى‌يابد و پرواضح است كه مفرد از حكم چه ايجابى و چه سلبى خالى بلكه نسبت بآن « بشرط لا » مى‌باشد .

حاشيه : قوله : بحيث يلزم لذاته من صدق كلّ منهما كذب الاخرى .

خرج بهذا القيد الاختلاف الواقع بين الموجبه و السالبة الجزئيتين فانّهما قد تصدقان معا نحو « بعض الحيوان انسان » و « بعضه ليس بانسان » فلم يتحقق التّناقض بين الجزئيتين .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف كه ميگويد « بحيث يلزم لذاته الخ » ميفرمايد :

باين قيد خارج شد اختلاف بين دو قضيّه كه يكى موجبه جزئيه و ديگرى سالبه جزئيه است چه آنكه اين اختلاف را تناقض نگويند بدليل اينكه گاهى هردو با هم اجتماع مى‌كنند مثل دو قضيه ذيل : بعضى از حيوانات انسان هستند و بعضى از حيوانات انسان نيستند .

و بديهى است هردو قضيه صادق بوده و با هم قابل اجتماع مى‌باشند .

در نتيجه بايد گفت بين دو قضيه جزئيه كه يكى سالبه و ديگرى موجبه است تناقض تحقّق پيدا نمى‌كند .

حاشيه : قوله : و بالعكس :

اى و كذلك يلزم من كذب كلّ من القضيّتين صدق الاخرى و خرج بهذا القيد الاختلاف الواقع بين الموجبة و السّالبة الكليّتين، فانّهما قد تكذبان معا نحو « لا شئ من الحيوان بانسان » و « كلّ حيوان انسان » فلا يتحقق التّناقض بين الكليتين ايضا .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :245««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

فقد علم انّ القضيّتين لو كانتا محصورتين يجب اختلافهما فى الكمّ كما سيصرّح به المصنّف .

ترجمه : مرحوم محشّدر ذيل عبارت مصنّف يعنى « بالعكس » ميفرمايد :

مقصود از اين عبارت آنستكه : و همچنين در تناقض بايد از كذب هريك از دو قضيّه ذاتا صدق ديگرى لازم بيايد .

و باين قيد خارج شد اختلاف بين دو قضيّه كليّه كه يكى موجبه و ديگرى سالبه است چه آنكه اين اختلاف را تناقض نگويند بدليل اينكه گاهى هردو كاذب هستند مثل دو قضيّه ذيل :

هيچ حيوانى انسان نيست و هر حيوانى انسان است .

و پرواضح است كه هردو كاذب و غير صحيح است .

در نتيجه بايد گفت بين دو قضيه موجبه كليّه و سالبه كليّه تناقض تحقّق ندارد .

و از شرحيكه تا باينجا داده شد معلوم ميشود كه دو قضيّه محصوره زمانى بينشان تناقض وجود پيدا ميكند كه هم اختلاف بحسب كيف ( سلب و ايجاب ) با هم داشته و هم باعتبار كمّ ( كلّيت و جزئيّت ) چنانچه مصنّف در عبارات بعدى بآن تصريح نموده و شرحش انشاء اللّه عنقريب مى‌آيد .

متن : و لا بدّ من الاختلاف فى الكمّ و الكيف و الجهة و الاتّحاد فيما عداها.

ترجمه : در تحقّق تناقض بين دو قضيّه بناچار لازم است ايندو با هم در كمّ و كيف و جهت اختلاف داشته و در غير اين سه امر با يكديگر متّحد باشند .

حاشيه : قوله : و لا بدّ من الاختلاف :

اى يشترط فى التناقض ان يكون احد النقيضين موجبة و الآخر سالبة، ضرورة انّ الموجبتين و كذا السالبتين قد يجتمعان فى الصّدق و

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :246««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

الكذب .

ثمّ ان كانت القضيّتان محصورتين يجب اختلافهما فى الكمّ ايضا كما مرّ .

ثمّ ان كانتا موجّهتين يجب اختلافهما فى الجهة ايضا، فانّ الضّروريتين قد تكذبان معا .

كقولنا : « كلّ انسان كاتب بالضّرورة » و « لا شئ من الانسان بكاتب بالضّرورة » و الممكنتين قد تصدقان معا كقولنا : « كلّ انسان كاتب بالامكان العام » و « لا شئ من الانسان بكاتب بالامكان العام » .

ترجمه :

مناط و شرط در تناقض‌

مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « و لا بدّ من الاختلاف » ميفرمايند :

در تناقض شرط است كه يكى از دو قضيّه موجبه و ديگرى سالبه باشد بدليل اينكه بديهى است اگر هردو موجبه يا سالبه باشند در صدق و كذب با هم اجتماع مى‌نمايند يعنى گاهى هردو صادق بوده مانند دو قضيّه ذيل :

بعضى از انسان‌ها حيوان هستند و همه انسان‌ها حيوان هستند .

و زمانى هردو كاذب مى‌باشند چنانچه در دو قضيّه زير چنين مى‌باشد :

هيچ انسانى حيوان نيست و بعضى از انسانها حيوان نيستند .

سپس ميفرمايند :

و اگر دو قضيّه محصوره باشند علاوه بر اختلاف در كيف لازم است در كمّ نيز با هم مختلف باشند چنانچه شرح آن گذشت .

و اگر هردو از قضاياى موجّهه باشند علاوه بر اختلاف در دو امر

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :247««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست