حاشيه : ثم اعلم انّ نسبة الحينيّة الممكنة الى المشروطة العامّة كنسبة الممكنة العامّة الى الضّروريّة، فانّ الحينيّة الممكنة هى الّتى حكم فيها بسلب الضّرورة الوصفيّة اى الضّرورة مادام الوصف عن الجانب المخالف فتكون نقيضا صريحا لما حكم فيها بضرورة الجانب الموافق بحسب الوصف .
فقولنا : بالضّرورة كلّ كاتب متحرّك الاصابع مادام كاتبا نقيضه « ليس بعض الكاتب بمتحرّك الاصابع حين هو كاتب بالامكان » .
و نسبة الحينيّة المطلقه و هى قضيّة حكم فيها بفعليّة النسبة حين اتّصاف ذات الموضوع بالوصف العنوانى الى العرفية العامّة كنسبة المطلقة العامّة الى الدّائمة و ذلك لانّ الحكم فى العرفيّة العامّة بدوام النّسبة مادام ذات الموضوع متّصفا بالوصف العنوانى فنقيضها الصّريح هو سلب ذلك الدّوام و يلزمه وقوع الطّرف المقابل فى اوقات الوصف العنوانى فهذا معنى الحينية المطلقةة المخالفة للقضيّة العرفيّة فى الكيف .
ترجمه : سپس مرحوم محشّى ميفرمايد :
معلوم باشد كه نسبت قضيّه حينيّه ممكنه به مشروطه عامه مانند نسبتى است كه ممكنه عامّه به ضروريه دارد يعنى همانطوريكه ممكنه عامّه نقيض ضروريه است عينا حينيّه ممكنه نيز نقيض مشروطه عامه مىباشد زيرا « حينيّه ممكنه » قضيّهاى استكه در آن حكم بسلب ضرورت مادام الوصف از طرف مخالف مىكنند پس اين معنا نقيض صريح قضيهاى استكه در آن بضرورت جانب موافق بحسب وصف حكم ميگردد .
در نتيجه بايد گفت نقيض قضيّه ذيل يعنى :
كلّ كاتب متحرّك الاصابع مادام كاتبا كه مشروطه عامه ميباشد عبارت از قضيهاى است باين شرح : ليس بعض الكاتب بمتحرك الاصابع حين هو كاتب بالامكان كه بآن حينيّه ممكنه گويند .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :252««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
و نسبت حينيّه مطلقه و آن قضيّهاى استكه در آن بفعليّت نسبت در حين اتّصاف ذات موضوع بوصف عنوانى حكم مىكنند به عرفيّه عامّه كه قبلا شرحش گذشت همچون نسبت مطلقه عامّه به دائمه ميباشد يعنى همانطوريكه مطلقه عامّه نقيض دائمه بوده حينيّه مطلقه نيز نقيض عرفيّه عامّه است چه آنكه در عرفيّه عامّه به دوام نسبت ماداميكه ذات موضوع متّصف بوصف عنوانى است حكم ميگردد پس نقيض صريح آن سلب اين دوام بوده و لازمه آن البته وقوع طرف مقابل در اوقات تحقق وصف عنوانى مىباشد و اين معناى حينيّه مطلقه بوده كه با قضيّه عرفيّه از حيث كيف مخالف است .
حاشيه : فنقيض قولنا : « بالدّوام كلّ كاتب متحرّك الاصابع مادام كاتبا » قولنا « ليس بعض الكاتب بمتحرّك حين هو كاتب بالفعل و المصنّف لم يتعرّض لبيان نقيضى الوقتيّه و المنتشرة المطلقتين من البسائط اذ لا يتعلّق بذلك غرض فيما سيأتى من مباحث العكوس و الاقيسة بخلاف باقى البسائط فتأمّل .
ترجمه : مرحوم محشّى ميفرمايد :
در نتيجه بايد گفت نقيض قضيّه ذيل :
بالدّوام كلّ كاتب متحرّك الاصابع مادام كاتبا كه عرفيّه عامّه بوده قضيّه ديگرى است باين شرح :
ليس بعض الكاتب بمتحرّك حين هو كاتب بالفعل كه بآن حينيّه مطلقه گويند .
سپس ميفرمايد :
مصنّف نقيض وقتيه مطلقه و منتشره مطلقه را كه از قضاياى بسيطه هستند در اينجا بيان نكرد زيرا نقيض ايندو قضيّه در مباحث آتيه همچون
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :253««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
مبحث عكس و قياس متعلّق غرض واقع نميشوند بخلاف نقيض قضاياى بسيطه ديگر .
قوله : فتأمّل :
شارح گويد :
شايد وجه آن اين باشد كه از جهتى ذكر نقيض ايندو لازم بنظر ميرسد زيرا در بحث از نقيض مركّبات دانستن ايندو نقيض ضرورى و لازم است چه آنكه نقيض قضيّه مركّبه مفهوم مردّد بين نقيض جزئين مىباشد و پرواضح است كه اين امر حاصل نميشود مگر بعد از دانستن نقيض اجزاء .
متن : و للمركّبة المفهوم المردّد بين نقيضى الجزئين و لكن فى الجزئيّه بالنسبة الى كلّ فردفرد.
ترجمه : نقيض قضيّه مركّبه عبارتست از مفهوم مردّد بين دو جزء آن منتهى در مركّبه جزئيه ترديد نسبت به فردفرد ملاحظه ميشود .
حاشيه : قوله : و للمركّبة :
قد علمت انّ نقيض كلّ شئ رفعه :
فاعلم : انّ رفع المركّب انّما يكون برفع احد جزئيه لا على التّعيين على سبيل منع الخلوّ اذ يجوز ان يكون برفع كلا جزئيه، فنقيض القضيّه المركّبة نقيض احد جزئيه على سبيل منع الخلّو .
فنقيض قولنا : كلّ كاتب متحرّك الاصابع بالضّرورة مادام كاتبا لا دائما اى لا شئ من الكاتب بمتحرك الاصابع بالفعل، قضيّة منفصلة مانعة الخلّو و هى قولنا :
امّا بعض الكاتب ليس بمتحرك الاصابع بالامكان حين هو كاتب و امّا بعض الكاتب ليس متحرّك الاصابع دائما .
و انت بعد اطّلاعك على حقائق المركّبات و نقائض البسائط تتمكن من استخراج التفاصيل .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :254««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ترجمه و شرح :
نقيض قضاياى مركّبه
مرحوم محشّى ميفرمايد :
قبلا گفتيم نقيض هرچيز رفع آن است اكنون ميگوئيم :
چون قضاياى مركّب داراى دو جزء هستند و رفع و زوال مركّب هم برفع تمام اجزاء بوده و هم برفع يكى از اجزاء لاجرم در رفع مركّب و تحصيل نقيض آن كافيست يك جزء آن را نقيض نمائيم و چون هركدام از دو جزء را كه نقيض كنند مركّب رفع ميگردد از اينرو ارباب فنّ گفتهاند :
نقيض قضيّه مركّبه عبارت است از نقيض يكى از دو جزء بطور غير معيّن و بعبارت واضحتر نقيض هر قضيّه مركّبهاى عبارتست از قضيّه منفصله مانعة الخلو كه يك لنگه آن نقيض جزء اوّل و لنگه ديگرش نقيض جزء دوّم قضيّه مركب مىباشد .
در نتيجه بايد گفت :
نقيض قضيه ذيل :
كلّ كاتب متحرّك الاصابع بالضرورة مادام كاتبا لا دائما ( لا شئ من الكاتب بمتحرّك الاصابع بالفعل ) كه مشروط خاصّه مىباشد عبارت است از قضيّه منفصله مانعة الخلو ذيل :
امّا بعض الكاتب ليس بمتحرك الاصابع بالامكان حين هو كاتب و امّا بعض الكاتب متحرك الاصابع دائما و چنانچه ملاحظه ميشود لنگه اوّل نقيض قضيّه حينيّه ممكنه است كه نقيض جزء اوّل از مركّب يعنى مشروطه عامّه مىباشد و لنگه دوّمش قضيّه دائمه بوده كه نقيض جزء دوّم يعنى مطلقه عامّه ميباشد .
و چون در تحقّق نقيض مركّبات دانستن حقيقت آنها و اطّلاع بر نقائض بسائط ضرورى و لازم است و ما هم مركّبات را بتفصيل ذكر نموده و هم نقائض بسائط را مشروحا بيان نموديم از اينرو بعد از اطّلاع بر ايندو
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :255««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
لازم نمىبينيم كه نقيض هريك از مركّبات را بطور عليحده و جداگانه در اينجا ذكر كنيم بلكه اختصار و عدم احتياج بذكر آنها مقتضى است كه شرح آنها را بعهده خود خوانندگان و قارئين قرار دهيم .
متن : و لكن فى الجزئيّة بالنسبة الى كلّ فرد فرد.
ترجمه : ولى نقيض در قضيّه مركّبه جزئيّه باين نحو است كه ترديد را بين فرد، فرد موضوع ملاحظه مىنمايند .
حاشيه : قوله : و لكن فى الجزئية بالنسبد الى كلّ فرد، فرد :
يعنى لا يكفى فى اخذ نقيض المركّبة الجزئيّة التّرديد بين نقيضى جزئيها و هما الكّليّتان اذ قد يكذب المركّبة الجزئيّة كقولنا : « بعض الحيوان انسان بالفعل لا دائما » و يكذب كلا نقيضى جزئيها ايضا و هما قولنا : « لا شئ من الحيوان بانسان دائما » و قولنا : « كلّ حيوان انسان دائما » و حينئذ فطريق اخذ نقيض المركّبة الجزئيّة ان توضع افراد الموضوع كلّها ضرورة انّ نقيض الجزئيّة هى الكلّيّة، ثمّ يردّد بين نقيضى الجزئين بالنسبة الى كلّ واحد من تلك الافراد و يقال فى المثال المذكور « كلّ حيوان امّا انسان دائما اوليس بانسان دائما » و حينئذ فيصدق النقيض و هى قضيّة حمليّة مردّدة المحمول .
فقوله « الى كلّ فرد، فرد » اى من افراد الموضوع .
ترجمه :
نقيض در مركّبه جزئيّة
مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « و لكن فى الجزئيه الخ » ميفرمايد :
مقصود اينستكه تحصيل نقيض در قضيّه مركّبه جزئيّه باين نيست كه بين نقيض دو جزء ترديد قرار دهند و همچون مركّبه كلّيّه نقيض عبارت باشد از قضيّه منفصله مانعة الخلوّ زيرا در مركّبه جزئيّه كه هردو جزئش دو
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :256««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
قضيّه جزئيّه هستند نقيض آنها قضيّه كلّيّه است حال با توجّه باين امر ميگوئيم : چه بسا مركّبه جزئيّه خود كاذب است نظير قضيّه ذيل :
بعض الحيوان انسان بالفعل لا دائما ( بعض الحيوان ليس بانسان بالفعل ).
و وجه كاذب بودن اين قضيّه آنست كه چنانچه قبلا گفتيم موضوع در دو جزء مركّبه بايد يكى باشد و پرواضح است اثبات انسانيّت بطور اطلاق عام براى بعضى از حيوانات و سلب آن بهمين نحو از آن موضوع بملاحظه تناقض و تهافت بين ايندو مساوى با كذب آن قضيّه است و بهر تقدير طبق قاعده گذشته در تحصيل نقيض مركّبه كلّيّه اگر بخواهيم در اين جا مشى و عمل كرده و هردو جزء را نقيض و سپس بين آندو ترديد قرار دهيم مىبايد هردو جزء صادق باشند در حاليكه چنين نبوده و هردو كاذبند زيرا نقيض دو جزء چنين است :
لا شئ من الحيوان بانسان دائما و كلّ حيوان انسان دائما .
بنابراين براى تحصيل نقيض در اين قبيل از قضاياى مركّبه ابتداء لازم است تمام افراد موضوع را در نظر گرفت و موضوع نقيض را كلّى قرار داد زيرا چون اصل قضيّه جزئيه است لاجرم بايد موضوع را در نقيض بصورت ياد شده ملاحظه نمود و سپس بين دو جزء نسبت به فرد، فرد از موضوع ترديد انداخته و باين ترتيب قضيّه مركّبه جزئيه را نقيض مىنمايند .
لذا در مثال مذكور نقيض چنين است :
كلّ حيوان امّا انسان دائما او ليس بانسان دائما .
و اين نقيض كه قضيّه حمليّهاى است مردّد المحمول صادق ميباشد .
بنابراين معلوم شد كه مقصود مصنّف از « كل فرد، فرد » افراد موضوع ميباشد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :257««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
متن :
الفصل العكس المستوى
تبديل طرفى القضيّه مع بقاء الصّدق و الكيف.
ترجمه :
مبحث عكس مستوى
عكس عبارتست از جابجا نمودن دو طرف قضيّه و آنها را بجاى يكديگر قرار دادن بشرطيكه كيف و صدق قضيّه اصل در عكس محفوظ باشد .
حاشيه : قوله : طرفى القضيّه :
سواء كان الطّرفان هما الموضوع و المحمول او المقدّم و التّالى .
و اعلم : انّ العكس كما يطلق على المعنى المصدرى المذكور كذلك يطلق على القضيّة الحاصلة من التبديل و ذلك الاطلاق مجازى من قبيل اطلاق اللّفظ على الملفوظ و الخلق على المخلوق .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « طرفى القضيّه » ميفرمايد :
اعم از اينكه طرفين قضيّه موضوع و محمول بوده ( يعنى اصل قضيّه حمليّه باشد ) يا مقدّم و تالى باشد ( يعنى قضيّه شرطيّه باشد ).
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :258««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
معناى عكس
عكس داراى دو معنا است : مصدرى و اسمى .
معناى مصدرى : عبارتست از نفس تبديل و جابجا نمودن طرفين قضيّه .
معناى اسمى : عبارتست از قضيّه حاصل بعد از تبديل .
محشّى ميفرمايد :
همانطوريكه عكس بر معناى مصدرى اطلاق ميشود همچنين بر قضيّه حاصل بعد از تبديل كه معناى اسمى باشد اطلاق ميگردد .
البتّه اطلاق دوّمى مجازى و از قبيل اطلاق لفظ بر ملفوظ يا خلق بر مخلوق مىباشد .
حاشيه : قوله : مع بقاء الصدق :
بمعنى انّ الاصل لو فرض صدقه لزم من صدقه، صدق العكس لا انّه يجب صدقهما فى الواقع .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « مع بقاء الصدق » ميفرمايد :
مقصود اينست كه اگر فرض نموديم اصل قضيّه صادق است از صدقش صدق عكس لازم آيد نه اينكه بحسب نفس الامر و واقع هردو بايد صادق باشند .
حاشيه : قوله : و الكيف :
يعنى ان كان الاصل موجبة كان العكس موجبة و ان كان سالبة كان سالبة .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « و الكيف » ميفرمايد :
مقصود اينست كه اگر اصل قضيّه موجبه است عكس نيز موجبه و در صورتيكه سالبه بوده آن نيز سالبه باشد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :259««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست