متن :
الفصل العكس المستوى
تبديل طرفى القضيّه مع بقاء الصّدق و الكيف.
ترجمه :
مبحث عكس مستوى
عكس عبارتست از جابجا نمودن دو طرف قضيّه و آنها را بجاى يكديگر قرار دادن بشرطيكه كيف و صدق قضيّه اصل در عكس محفوظ باشد .
حاشيه : قوله : طرفى القضيّه :
سواء كان الطّرفان هما الموضوع و المحمول او المقدّم و التّالى .
و اعلم : انّ العكس كما يطلق على المعنى المصدرى المذكور كذلك يطلق على القضيّة الحاصلة من التبديل و ذلك الاطلاق مجازى من قبيل اطلاق اللّفظ على الملفوظ و الخلق على المخلوق .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « طرفى القضيّه » ميفرمايد :
اعم از اينكه طرفين قضيّه موضوع و محمول بوده ( يعنى اصل قضيّه حمليّه باشد ) يا مقدّم و تالى باشد ( يعنى قضيّه شرطيّه باشد ).
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :258««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
معناى عكس
عكس داراى دو معنا است : مصدرى و اسمى .
معناى مصدرى : عبارتست از نفس تبديل و جابجا نمودن طرفين قضيّه .
معناى اسمى : عبارتست از قضيّه حاصل بعد از تبديل .
محشّى ميفرمايد :
همانطوريكه عكس بر معناى مصدرى اطلاق ميشود همچنين بر قضيّه حاصل بعد از تبديل كه معناى اسمى باشد اطلاق ميگردد .
البتّه اطلاق دوّمى مجازى و از قبيل اطلاق لفظ بر ملفوظ يا خلق بر مخلوق مىباشد .
حاشيه : قوله : مع بقاء الصدق :
بمعنى انّ الاصل لو فرض صدقه لزم من صدقه، صدق العكس لا انّه يجب صدقهما فى الواقع .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « مع بقاء الصدق » ميفرمايد :
مقصود اينست كه اگر فرض نموديم اصل قضيّه صادق است از صدقش صدق عكس لازم آيد نه اينكه بحسب نفس الامر و واقع هردو بايد صادق باشند .
حاشيه : قوله : و الكيف :
يعنى ان كان الاصل موجبة كان العكس موجبة و ان كان سالبة كان سالبة .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « و الكيف » ميفرمايد :
مقصود اينست كه اگر اصل قضيّه موجبه است عكس نيز موجبه و در صورتيكه سالبه بوده آن نيز سالبه باشد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :259««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
متن : و الموجبة انّما تنعكس جزئيّة لجواز عموم المحمول او التّالى.
ترجمه : قضيّه موجبه عكسش جزئى است زيرا ممكنست محمول يا تالى اعم از موضوع يا مقدّم باشد .
حاشيه : قوله : و الموجبة انّما تنعكس جزئيه :
يعنى انّ الموجبة سواء كانت كلّيّة نحو : « كلّ انسان حيوان » او جزئيه نحو : « بعض الانسان حيوان » انّما تنعكس الى الموجبة الجزئيّة لا الى الموجبة الكلّية .
امّا صدق الموجبة الجزئيّة فظاهر، ضرورة انّه اذا صدق المحمول على ما صدق عليه الموضوع كلّا او بعضا تصادق الموضوع و المحمول فى هذا الفرد فيصدق الموضوع على افراد المحمول فى الجملة و امّا عدم صدق الكلّيّة فلانّ المحمول فى القضيّة الموجبة قد يكون اعم من الموضوع فلو عكست القضيّة صار الموضوع اعم و يستحيل صدق الاخص كلّيّا على الاعمّ .
فالعكس اللازم الصّدق فى جميع الموادّ هو الموجبة الجزئيّة .
هذا هو البيان فى الحمليّات و قس عليه الحال فى الشّرطيّات .
ترجمه :
عكس قضاياى موجبه
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف كه ميگويد « و الموجبة انّما الخ » ميفرمايد :
مقصود اينست كه قضاياى موجبه اعم از آنكه كلّى بوده همچون قضيّه : « كلّ انسان حيوان » يا جزئيه باشد نظير : « بعضى الانسان حيوان » عكسشان موجبه جزئيه است نه آنكه در موجبه كليّه عكسش موجبه كليّه شود .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :260««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
پس مدّعاى ما در اينجا دو امر است :
الف : در عكس قضاياى موجبه بطور مطلق موجبه جزئيه صادق مىباشد .
ب : در عكس قضاياى موجبه، موجبه كلّى صادق نيست .
امّا صدق موجبه جزئيه :
بسى واضح و روشن است زيرا ضرورى است وقتى محمول بر تمام افراد موضوع يا بعض آن صدق كرد در اين فرد موضوع با محمول تصادق و اجتماع دارند و در نتيجه ميتوان گفت موضوع اجمالا بر افراد محمول قابل صدق و حمل است با قطع نظر از اينكه بنحو كلّى بوده يا جزئى .
و امّا عدم صدق موجبه كليّه :
جهتش اينستكه محمول در قضاياى موجبه گاهى از موضوع اعم است حال اگر آنرا بخواهيم عكس نموده يعنى محمول اعم را بجاى موضوع اخص و بالعكس موضوع اخصّ را مكان محمول اعم قرار دهيم در عكس موضوع از محمول اعم ميشود و اين امر مستحيل است زيرا حمل اخصّ بر اعمّ بطور كلّى ممكن نميباشد .
لذا عكسى كه لازم الصدق در تمام موارد و جميع مثالها است همان موجبه جزئيه مىباشد .
سپس ميفرمايند :
آنچه تا باينجا گفته شد بيان عكس در حمليّات بود و امّا عكس در شرطيّات نيز بهمين قياس و قاعدهاى است كه در حمليّات ذكر شد يعنى تالى را بجاى مقدّم و مقدّم را بجاى تالى گذارده بنحوى كه از صدق اصل صدق عكس لازم بيايد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :261««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : لجواز عموم المحمول او التالى :
بيان للجزء السّلبى المفهوم من الحصر المذكور .
و امّا الايجاب فبديهىّ كما مرّ .
ترجمه و شرح : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « لجواز عموم المحمول الخ » ميفرمايد :
اين فقره از كلام مصنّف اشاره است به جزء سلبى كه از حصر در عبارت سابق استفاده ميشود چون چنانچه قبلا شرح داديم از عبارت مصنّف يعنى « و الموجبة انّما تنعكس جزئيّة » دو امر استفاده شده و دو ادّعاء شده يكى بصورت سلب و ديگرى بطور ايجاب امّا جزء سلبى آنستكه موجبه عكسش كلّى نيست و دليل آن همين عبارت در اينجا است « لجواز عموم الخ » و امّا جزء ايجابى آنستكه عكس موجبه، جزئى مىباشد و چون اين امر بديهى است محتاج باقامه دليل نيست از اينرو مصنّف در مقام تعليل و اقامه برهان بر نيامده است .
متن : و السالبة الكلّيه تنعكس كليّة و الّا لزم سلب الشئ عن نفسه.
ترجمه : قضيّه سالبه كليّه عكسش كلّى است زيرا در غير اينصورت سلب شئ از نفس لازم مىآيد .
حاشيه : قوله : و الّا لزم سلب الشئ عن نفسه :
تقريره : ان يقال :
كلّما صدق قولنا « لا شئ من الانسان بحجر » صدق قولنا « لا شئ من الحجر بانسان » و الّا لصدق نقيضه و هو « بعض الحجر انسان » فنضّمه مع الاصل فنقول :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :262««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
بعض الحجر انسان و لا شئ من الانسان بحجر فينتج بعض الحجر ليس بحجر و هو سلب الشئ عن نفسه و هذا محال و منشأه هو نقيض العكس لانّ الاصل صادق و الهيئة منتجة، فيكون نقيض العكس باطلا، فيكون العكس حقّا و هو المطلوب .
ترجمه و شرح :
عكس سالبه كليّه
عكس قضاياى سالبه كلّيّه حتما كلّى است و دليل آن كلامى است كه مصنّف در متن آورده و مرحوم محشّى در ذيلش چنين ميفرمايد :
تقرير و توضيح اينكلام آنستكه بگوئيم :
قضيّه ذيل كه سالبه كليّه است يعنى :
لا شئ من الانسان بحجر ( هيچ انسانى سنگ نيست ).
قطعا صادق است حال ادّعاء اينستكه عكس آن قضيّه صادق ديگرى است باين شرح :
لا شئ من الحجر بانسان ( هيچ سنگى انسان نيست ).
زيرا اگر اين قضيّه دوّم را بعنوان عكس نپذيريم بناچار و نقيض آن را بايد قبول كنيم و آن عبارتست از موجبه جزئيه باين شرح :
بعض الحجر انسان ( بعضى از سنگها انسان هستند ).
حال چون اصل صادق بوده اين قضيّه نيز كه بحسب فرض عكس است مىبايد صادق باشد در حاليكه چنين نيست زيرا وقتى با اصل قضيّه ضميمه شده و تشكيل قياس ميدهد مستلزم نتيجهاى است كه در آن سلب شئ از نفس ميشود چه آنكه در مقام تشكيل قياس اگر بگوئيم : بعض الحجر انسان ( صغرى ) و لا شئ من الانسان بحجر ( كبرى ) نتيجه بعض الحجر ليس بحجر ميشود و اين امر محال و غير ممكنى است و صرفا منشاء اين تالى فاسد آنستكه عكس يعنى سالبه كلّيّه را نپذيرفته و نقيض آنكه موجبه جزئيه بود
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :263««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
قبول نموديم زيرا هيچ علّت ديگرى براى منجر شدن باين نتيجه فاسد وجود ندارد بدليل اينكه اصل قضيّه كه آنرا كبرى قرار دادهايم صادق بوده و چون قياس نيز در هيئت شكل اوّل بوده قطعا منتج و بدون اشكال است لاجرم تنها علّت فساد نتيجه فساد صغرى يعنى نقيض عكس ميباشد پس بايد عكس مورد ادعاء يعنى « لا شئ من الحجر بانسان » را قبول كنيم چنانچه از ابتداء مدعا همين بود .
در نتيجه بايد گفت عكس سالبه كليّه، سالبه كلّيه است .
متن : و الجزئيّة لا تنعكس اصلا لجواز عموم الموضوع او المقدّم:
ترجمه : قضيّهايكه جزئى است عكس ندارد زيرا ممكنست موضوع يا مقدّم اعم از محمول باشد .
حاشيه : قوله : عموم الموضوع :
و حينئذ يصحّ سلب الاخصّ عن بعض الاعم لكن لا يصحّ سلب الاعم عن بعض الاخصّ مثلا : يصدق « بعض الحيوان ليس بانسان » و لا يصدق « بعض الانسان ليس بحيوان » .
ترجمه :
عدم عكس در قضيّه سالبه جزئيّه
قضاياى سالبه جزئيه داراى عكس نيستند و براى آن مصنّف علّتى ذكر نموده كه مرحوم محشّى در ذيل آن ميفرمايد :
وقتى در قضيّهاى موضوع از محمول اعم بود صحيح است محمول اخصّ را بطور سلب جزئى از موضوع اعمّ سلب نمود چنانچه در قضيّه ذيل :
« بعض الحيوان ليس بانسان » سلب انسان ( اخص ) از حيوان ( اعم ) بطور سلب جزئى صحيح بوده و قضيّه صادق است .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :264««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ولى عكس آن يعنى سلب محمول اعم از موضوع اخص بطرز سلب جزئى صحيح نيست لذا در قضيّه مذكور عكس آن كه « بعض الانسان ليس بحيوان » باشد صادق نميباشد .
حاشيه : قوله : او المقدّم :
مثلا يصدق : « قد لا يكون اذا كان الشئ حيوانا كان انسانا » و لا يصدق « قد لا يكون اذا كان الشئ انسانا كان حيوانا .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « او المقدّم » ميفرمايند :
مثلا قضيّه شرطيّه : قد لا يكون اذا كان الشئ حيوانا كان انسانا ( يعنى گاهى اينطور نيست كه اگر موجودى حيوان باشد انسان هم باشد ) حكم مزبور صحيح و صادق است در حاليكه عكس آن كاذب مىباشد و آن عبارتست از :
قد لا يكون اذا كان الشئ انسانا كان حيوانا ( يعنى گاهى اينطور نيست كه اگر موجودى انسان باشد حيوان هم باشد ).
و حاصل آنكه سالبه جزئيه چه حمليّه بوده و چه شرطيه عكس ندارد .
متن : و امّا بحسب الجهة:
فمن الموجبات تنعكس الدّائمتان و العامّتان حينيّه مطلقه.
ترجمه : و امّا عكس قضاياى موجّهه :
پس از قضاياى موجّهه موجبه دائمتان و عامّتان عكسشان حينيّه مطلقه است .
حاشيه : قوله : و امّا بحسب الجهة :
يعنى انّ ما ذكرناه هو بيان انعكاس القضايا بحسب الكمّ و الكيف و امّا بحسب الجهة الخ .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :265««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست