کتاب آثار الباقیه فی شرح الحاشیه

قوله : و هو اشارة الى مطلقه عامّه الخ :

ضمير « هو » به « لا دوام فى البعض » راجع است .

قوله : لا دائما :

لا دوام اصل قضيّه معنايش چنين است :

بعض الكاتب ساكن الاصابع بالفعل .

قوله : امّا الجزء الاوّل :

جزء اوّل از عكس همان عرفيّه عامّه است كه عبارت از :

« لا شئ من ساكن الاصابع بكاتب مادام ساكنا » باشد .

قوله : من انّه لازم للعامّتين :

مقصود از « عامتين » مشروطه عامّه و عرفيه عامّه است و چون مشروطه عامّه اخصّ از عرفيّه عامّه است لاجرم عرفيّه عامّه لازمه مشروطه عامّه مى‌باشد زيرا اعمّ لازمه اخصّ است .

قوله : و هما لازمتان للخاصتين :

ضمير « هما » به عامّتين راجع است .

قوله : و امّا الجزء الثانى :

مقصود جزء دوّم عكس كه « لا دوام فى البعض » است مى‌باشد .

قوله : و هذا مع لا دوام الاصل :

يعنى نقيض جزء دوّم را چون كلّى است كبرى قياس قرار داده و لا دوام اصل را بخاطر موجبه بودنش صغرى تا بدينوسيله بتوانيم قياس شكل اوّل را تشكيل دهيم .

حاشيه : و انّما لم يلزم اللّادوام فى الكلّ لانّه قد يكذب فى مثالنا هذا :

« كلّ ساكن كاتب بالفعل » لصدق قولنا « بعض الساكن ليس‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :281««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

بكاتب دائما » كالارض .

قال المصنّف :

السّرّ فى ذلك انّ « لا دوام السّالبه » موجبة كلّيّة و هى لا تنعكس الّا جزئية و فيه تأمّل اذ ليس انعكاس المجموع الى المجموع منوطا بانعكاس الاجزاء الى الاجزاء كما يشهد بذلك ملاحظة انعكاس الموجّهات الموجبة على ما مرّ، فانّ الخاصّتين الموجبتين تنعكسان الى الحينيّة اللّادائمة مع انّ الجزء الثانى منهما و هو المطلقة العامّة سالبة لا عكس لها فتدبّر .

ترجمه : مرحوم محشّى ميفرمايد :

در عكس « خاصّتان » گفته شد كه عبارتست از « عرفيّه عامّه » مقيّد به لا دوام فى البعض و جهت آنكه « لا دوام » فى الكلّ را لازم ندانسته‌اند اينستكه اگر بجاى « لا دوام فى البعض » « لا دوام فى الكل » گفته ميشد چه بسا كاذب مى‌بود چنانچه در مثال گذشته اگر لا دوام را به لا دوام فى الكلّ مبدّل سازيم معناى جزء دوّم عكس چنين ميشود :

« كلّ ساكن كاتب بالفعل » در حاليكه اين قضيّه كاذبست بدليل اينكه نقيض آن يعنى : « بعض السّاكن ليس بكاتبب دائما » مانند زمين صادق مى‌باشد .

كلام مصنّف و انتقاد محشّى(ره)

مصنّف در جهت تقييد عكس به « لا دوام فى البعض » ميگويد :

سرّ اين امر اينستكه « لا دوام » بعداز سالبه وقتى قرار گرفت معنايش عبارت ميشود از قضيّه موجبه كلّيّه و در محلّش مقرّر شد كه عكس موجبه كلّيّه، موجبه جزئيّه است از اينرو دو قضيّه مشروطه خاصّه و عرفيّه خاصّه وقتى سالبه كلّيّه باشند جزء دوّم آنها كه « لا دوام » است اشاره به‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :282««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

مطلقه عامّه موجبه كلّيّه بوده كه در وقت عكس نمودن جزء اوّل را به عرفيّه عامّه و جزء دوّم ( يعنى مطلقه عامّه موجبه كلّيّه ) را به مطلقه عامّه موجبه جزئيّه عكس مى‌بايد كرد .

محشّى ( ره ) ميفرمايد :

اينكلام مورد تأمّل و انتقاد است زيرا در قضاياى مركّبه كه از دو جزء تشكيل شده‌اند لازم نيست در وقت عكس نمودن هردو جزء را بطور عليحده و مستقل عكس نمود بلكه جزء اوّل را وقتى عكس نموديم صدق مى‌كند كه اين قضيّه، عكس مجموع بما هو مجموع اصل مى‌باشد و شاهد بر اين گفتار اينستكه در عكس قضاياى موجّهه موجبه گفته شد كه « خاصّتين » وقتى موجبه باشند عكسشان « حينيّه لا دائمه » است در حاليكه جزء دوّم از ايندو كه مطلقه عامّه سالبه است عكس ندارد پس همانطوريكه در آنجا مجرّد عكس نمودن جزء اوّل كفايت در تحقّق عكس براى مجموع مى‌نمايد در اينجا نيز بايد چنين باشد .

متن : و البيان فى الكلّ انّ نقيض العكس مع الاصل ينتج المحال.

ترجمه : بيان عكس در تمام قضاياى موجّهه چه موجبه و سالبه باين نحو است كه نقيض عكس را با اصل قضيّه ضميمه مى‌كنند و چون نتيجه محال و ممتنعى حاصل ميشود از اينرو بصحّت عكس پى برده و بدين ترتيب مطلوب را اثبات مى‌نمايند .

حاشيه : قوله : ينتج المحال :

فهذا المحال امّا ان يكون ناشئا عن الاصل او عن نقيض العكس او عن هيئة تأليفهما لكن الاوّل مفروض الصّدق و الثّالث هو الشّكل الاوّل المعلوم صحّة انتاجه فتعيّن الثانى و هو نقيض العكس، فيكون النقيض باطلا، فيكون العكس حقّا و هو المطلوب .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :283««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

ترجمه و شرح :

تقرير اثبات عكس در قضاياى موجّهه‌

مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « ينتج المحال » ميفرمايد :

طرز اثبات صحّت عكس در قضاياى موجّهه باعم از موجبه و سالبه اينستكه عكس را نقيض نموده و سپس نقيض را با اصل قضيّه بنحوى ضميمه مى‌كنيم كه تشكيل قياس شكل اوّل را بدهد پس از آن به نتيجه ملاحظه نموده مى‌بينيم نتيجه امر مستحيل و ممتنعى است ميگوئيم منشاء اين محال يكى از سه امر ذيل است :

الف : اصل قضيّه شايد خلل و فسادى داشته .

ب : ممكنست نقيض عكس باطل باشد .

ج : امكان دارد هيئت تأليفى نقيض با اصل صحيح نباشد و بعبارت ديگر قياس تشكيل يافته منتج نباشد .

ولى منشاء امر اوّل نميباشد زيرا فرض اينست كه اصل قضيّه صادق است چنانچه امر سوّم نيز موجب انتاج چنين امر محالى نشده زيرا قياس بصورت شكل اوّل بوده و صحّت انتاج اين شكل محلّ ترديد و گفتگو نيست پس بناچار بايد ملتزم شويم امر دوّم يعنى نقيض عكس سبب چنين نتيجه‌اى شده از اينرو حكم ببطلان نقيض نموده و در نهايت بايد صدق و صحّت عكس را كه مطلوب است بپذيريم .

متن : و لا عكس للبواقى بالنقض.

ترجمه : مصنّف ميگويد :

باقى از قضاياى موجّهه سالبه داراى عكس نيستند و دليل آن برهان نقض و تخلّف ميباشد .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :284««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

حاشيه : قوله : و لا عكس للبواقى :

اى فى السّوالب الباقيه و هى تسع :

الوقتيّة المطلقة و المنتشرة المطلقة و المطلقة العامّه و الممكنة العامّه من البسائط .

و الوقتيتان و الوجوديّتان و الممكنة الخاصّه من المركّبات .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « و لا عكس للبواقى » ميفرمايد :

مقصود از « بواقى » باقى از سوالب موجّهه است كه نُه‌تا مى‌باشند چهارتا از بسائط و پنج‌تا از مركّبات امّا چهارتاى بسيط عبارتند از :

وقتيه مطلقه، منتشره مطلقه، مطلقه عامّه و ممكنه عامه .

و امّا پنج‌تاى مركّب عبارتند از :

وقتيه، منتشره، وجوديّه لا ضروريّه، وجوديه لا دائمه و ممكنه خاصّه .

حاشيه : قوله : بالنقض .

اى بدليل التّخلّف فى مادة بمعنى انّه يصدق الاصل فى مادّة بدون العكس فيعلم بذلك انّ العكس غير لازم لهذا الاصل .

و بيان التخلّف فى تلك القضايا انّ اخصّها و هى الوقتيّه قد تصدق بدون العكس، فانّه يصدق « لا شئ من القمر بمنخسف وقت التّربيع لا دائما » مع كذب « بعض المنخسف ليس بقمر بالامكان العام » لصدق نقيضه و هو « كلّ منخسف قمر بالضّرورة » .

و اذا تحقّق التّخلّف و عدم الانعكاس فى الاخصّ تحقّق فى الاعم، اذ العكس لازم للقضيّة فلو انعكس الاعم كان العكس لازما للاعمّ و الاعمّ لازم للاخصّ و لازم اللّازم لازم، فيكون العكس لازما للاخصّ ايضا و قد بيّنا عدم انعكاسه هذا خلف .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :285««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

و انّما اخترنا فى العكس الجزئيّة لانّها اعمّ من الكلّيّة و الممكنة العامّة لانّها اعم من سائر الموجّهات و اذا لم يصدق الاعمّ لم يصدق الاخصّ بالطّريق الاولى بخلاف العكس .

ترجمه و شرح :

دليل تخلّف و شرح آن‌

مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « بالنّقض » ميفرمايد :

مقصود از « نقض » تخلّف در مثالى از امثله است باينمعنا كه اصل قضيّه در مثالى صادق بوده بدون اينكه عكسش چنين باشد لذا بدينوسيله معلوم ميشود كه عكس لازمه اين اصل نيست و بعبارت ديگر :

اين اصل عكس ندارد و تفصيل و شرح اين برهان چنين است :

ميگوئيم اخصّ قضاياى موجّهه « وقتيّه » است و ديده شده در برخى از مثالها اصل آن صادق ولى عكسش كاذب است چنانچه در مثال ذيل اينطور مى‌باشد :

« لا شئ من القمر بمنخسف وقت التّربيع لا دائما » كه اين اصل قضيّه بوده و صادق مى‌باشد در حاليكه عكسش يعنى قضيّه : « بعض المنخسف ليس بقمر بالامكان العام » كاذب است بدليل اينكه نقيض اين عكس صادق مى‌باشد چه آنكه نقيض آن عبارتست از : كلّ منخسف قمر بالضّرورة .

حال ميگوئيم : وقتى در اخصّ قضايا عكس تخلّف داشت قطعا در بقيّه آنها كه اعم هستند حال بدين منوال است چه آنكه عكس لازمه قضيّه بوده در نتيجه اگر اعم داراى عكس باشد معنايش اينستكه عكس لازمه اعم است و چون اعم نيز لازمه اخصّ است از اينرو بمقتضاى « لازم اللازم لازم » باشد براى اخصّ يعنى وقتيّه نيز عكس را ثابت بدانيم و حال آنكه گفتيم عكس آن كاذب است يعنى ثبوت عكس خلاف فرض و واقع ميشود .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :286««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

تبصره‌

جهت آنكه براى اثبات مدّعا در عكس از آن به قضيّه سالبه جزئيه تعبير نموديم با اينكه چون اصل قضيّه سالبه كلّيّه است على القاعده لازم بود عكسش را بصورت سالبه كلّيّه مى‌آورديم زيرا سالبه كليه عكسش سالبه كلّيّه است ولى از اينرو تعبير به سالبه جزئيّه كرديم كه جزئيه از حيث صدق اعم از كلّيّه مى‌باشد چه آنكه صحيح است بگوئيم هركجا كه قضيّه كلّيّه صادق باشد قضيّه جزئيّه نيز قطعا صادق است . ولى در برخى موارد قضيّه جزئيّه صادق است بدون اينكه كلّيّه صدق داشته باشد .

و بهر تقدير وقتى در اعم اثبات عدم عكس نموديم چون اعمّ لازمه اخصّ است قهرا در اخصّ كه كلّيّه باشد عدم انعكاس به ثبوت ميرسد .

و نيز قابل تذكّر و توجّه است از بين قضاياى موجّهه عكس را ممكنه قرار داديم زيرا اين قضيّه از تمام موجّهات اعم است و بديهى است وقتى اعم صادق نباشد اخصّ نيز بطريق اولى صادق نيست ولى عكس آن اينطور نيست يعنى اگر اعمّ صدق نمود لازمه‌اش اين نيست كه اخصّ هم صادق باشد زيرا اعم اگر چه لازمه اخصّ است ولى بعضى از لوازم اعمّ از ملزومات هستند باينمعنا كه ممكنست در جائى صدق داشته بدون اينكه ملزومشان صادق باشند .

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :287««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست

متن :

مبحث عكس النقيض‌

تبديل نقيضى الطّرفين مع بقاء الصّدق و الكيف او جعل نقيض الثّانى اوّلا مع مخالفة الكيف .

ترجمه :

فصل در بيان عكس نقيض‌

عكس نقيض عبارتست از : جابجا نمودن دو طرف قضيّه بشرطيكه صدق و كيف اصل محفوظ باشد . يا آنكه عبارتست از قرار دادن جزء دوّم را بجاى اوّل بشرطيكه از نظر كيف با اصل مخالفت داشته باشد .

حاشيه : قوله : تبديل نقيضى الطّرفين :

اى جعل نقيض الجزء الاوّل من الاصل جزءا ثانيا من العكس و نقيض الجزء الثانى جزء اوّلا .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف كه ميگويد « تبديل نقيضى الطّرفين » ميفرمايد :

مقصود از اين عبارت آنستكه نقيض جزء اوّل از اصل را جزء دوّم از عكس و نقيض جزء دوّم را جزء اوّل قرار ميدهند چنانچه شرح آن عنقريب انشاء اللّه ذكر ميشود .

حاشيه : قوله : مع بقاء الصّدق :

اى ان كان الاصل صادقا كان العكس صادقا و مع بقاء الكيف اى ان كان الاصل موجبا كان العكس موجبا و ان كان سالبا كان العكس سالبا مثلا قولنا :

آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :288««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست