اگر عكس نقيض آنطوريكه قدماء گفتهاند باشد مىبايد عكس نقيض قضيّه « كلّ ج ب » « كل ما ليس ب ليس ج » بشود در حاليكه اين عكس نقيض را نميتوان نه از راه دليل خلف اثبات نمود و نه از طريق عكس .
امّا از راه دليل خلف : بجهت اينكه در اين طريق ابتداء بايد مطلوب را نقيض نمود و سپس آنرا با اصل قضيّه ضميمه نمود و تشكيل قياس شكل اوّل داد تا نتيجهاى مستحيل دهد و از فساد نتيجه اثبات كنيم كه نقيض باطل بوده پس در نتيجه مطلب كه عكس نقيض بوده مثلا صحيح باشد در حاليكه اين بيان در اينجا جارى نيست زيرا نقيض عكس نقيض كه موجبه كليّه است سالبه جزئيه يعنى ليس بعض ما ليس ب ليس ج ميشود و اين قضيّه را نميتوان بضميمه اصل بشكل اوّل درآورد زيرا از آن نه در صغراى قياس ميتوان استفاده كرد چون سالبه است و صغراى اين شكل بايد موجبه باشد و نه ميتوان آنرا كبراى اين شكل قرار داد زيرا جزئى است و كبراى شكل اوّل بايد كلّى باشد .
و امّا از راه عكس : بجهت اينكه در اين طريق بايد مطلوب را نقيض و سپس آنرا عكس نمود آنگاه اگر عكس صادق بود معلوم ميشود نقيض مطلوب نيز صادق است قهرا مطلوب كاذب ميشود و اگر عكس كاذب بود قهرا نقيض نيز كاذب بوده در نتيجه مطلوب صادق مىباشد ولى از اين طريق نيز ميتوان مطلوب را در اينجا اثبات نمود زيرا نقيض عكس سالبه جزئيه است و سالبه جزئيه چون عكس ندارد لاجرم باب اين برهان مسدود ميشود .
از اينرو عكس نقيض را نميتوان مطابق مشى قدماء قبول كرد بلكه براى تحصيل آن بايد نقيض جزء دوّم اصل را جزء اوّل و عين جزء اوّل اصل را جزء دوّم قرار داد مشروط باينكه صدق اصل در عكس نقيض باقى بوده
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :293««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ولى كيفش عوض و متغاير شده باشد لذا در عكس نقيض قضيّه مذكور بايد بگوئيم : لا شئ ممّا ليس ب ج و در اين صورت اشكاليكه به بيان قدماء وارد بود در اينجا جارى نيست يعنى اين مطلوب را هم از راه برهان خلف ميتوان اثبات نمود و هم از طريق عكس .
جواب از طرف قدماء
برخى در دفاع از مشرب قدماء اينطور جواب دادهاند :
گرچه نقيض عكس نقيض سالبه جزئيه است و از دو راه ياد شده نميتوان اثبات مطلوب نمود ولى اين سالبه جزئيه مستلزم موجبه جزئيهاى است كه محصّلة المحمول بوده و همان موجبه مناط و محور عمل قرار ميگيرد بنابراين نقيض مطلوب اگر چه « ليس بعض ما ليس ب ليس ج » است ولى لازمه آن كه « بعض ما ليس ب ج » باشد در حقيقت مورد كلام و صحبت است و اين قضيه همان مطلوبى است كه متأخرين مىگويند .
متن : و حكم الموجبات هيهنا حكم السّوالب فى المستوى و بالعكس.
ترجمه : مصنّف گويد :
و حكم قضاياى موجبه در اينجا حكم قضاياى سالبه در عكس مستوى است و بالعكس .
حاشيه : قوله هيهنا :
اى فى عكس النقيض .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل گفته مصنّف يعنى « هيهنا » ميفرمايد :
مقصود از اسم اشاره در اينجا « عكس نقيض » مىباشد .
حاشيه : قوله : فى المستوى :
يعنى كما انّ « السالبة الكلّية » تنعكس فى العكس المستوى كنفسها و « الجزئيّة » لا تنعكس اصلا كذلك « الموجبة الكلّيّة » فى « عكس
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :294««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
النّقيض » تنعكس كنفسها و « الجزئيّة » لا تنعكس اصلا لصدق قولنا « بعض الحيوان لا انسان » و كذب قولنا « بعض الانسان لا حيوان » و كذلك « التسع » من الموجّهات اعنى :
الوقتيتين المطلقتين » و « الوقتيتين » و « الوجوديّتين » و « الممكنتين » و « المطلقه العامّه » لا تنعكس و البواقى تنعكس على ما سبق تفصيله فى السّوالب فى العكس المستوى .
ترجمه :
حكم عكس نقيض
مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « فى المستوى » ميفرمايد :
مقصود اينست كه همانطوريكه سالبه كلّيّه در عكس مستوى به سالبه كليّه عكس ميشد و سالبه جزئيه اصلا عكس نداشت عينا موجبه كلّيّه در عكس نقيض به موجبه كلّيّه عكس شده و موجبه جزئيه اصلا عكس ندارد و دليل اين گفتار آنست كه قضيّه « بعض الحيوان لا انسان » صادق است در حاليكه عكس نقيضش كه « بعض الانسان لا حيوان » باشد كاذب است و همچنين قضاياى نهگانه از موجّهات كه عبارت باشند از :
« وقتيه مطلقه » ، « منتشره مطلقه » ، « وقتيه » ، « منتشره » ، « وجوديّه لا ضروريّه » ، « وجوديّه لا دائمه » ، « ممكنه عامّه » ، « ممكنه خاصّه » و « مطلقه عامّه » عكس ندارند و باقى از قضاياى موجبه بسيطه و مركّبه طبق تفصيلى كه در سوالب عكس مستوى داده شد در اينجا داراى عكس نقيض مىباشند كه ذكر امثله آنها باعث ملال و تطويل بلا حاجت است .
حاشيه : قوله : و بالعكس :
اى حكم السّوالب هيهنا حكم الموجبات فى المستوى .
فكما انّ الموجبة فى المستوى لا تنعكس الّا جزئيّة كذلك السّالبة
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :295««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
هيهنا لا تنعكس الّا جزئية لجواز ان يكون نقيض المحمول فى السّالبة اعمّ من الموضوع و لا يجوز سلب نقيض الاخصّ عن عين الاعمّ كليّا .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف كه ميگويد « و بالعكس » ميفرمايد :
مقصود اينستكه حكم سوالب در عكس نقيض همان حكم موجبات در عكس مستوى ميباشد بنابراين همانطوريكه قضيّه موجبه در عكس مستوى صرفا عكسش جزئى است عينا سالبه در اينجا منحصرا عكس نقيضش جزئى مىباشد بهمان دليليكه در موجبه عكس مستوى گفتيم يعنى ممكن است نقيض محمول در سالبه از موضوع اعمّ بوده و بدينوسيله بتوانيم نقيض اخصّ را بطور كلّى از عين اعمّ سلب نمائيم از اينرو عكس نقيض در سالبه مطلقا جزئى است .
حاشيه : مثلا يصحّ « لا شئ من الانسان بلا حيوان » و لا يصحّ « لا شئ من الحيوان بلا انسان » لصدق نقيضه ( بعض الحيوان لا انسان ) كالفرس و كذلك بحسب الجهة :
« الدّائمتان » و « العامّتان » تنعكس حينيّة مطلقة و « الخاصّتان » تنعكس « حينيّة مطلقه لا دائمه » و « الوقتيّتان » و « الوجوديّتان » و « المطلقة العامة » مطلقة عامّة و لا عكس للممكنتين على قياس الموجبات فى المستوى .
ترجمه :
تفصيل و شرح
مرحوم محشّى در مقام شرح مطلب مذكور ميفرمايد :
مثلا قضيّه « لا شئ من الانسان بلا حيوان » صحيح است در حاليكه عكس نقيضش بطور كلّى يعنى اينكه بگوئيم « لا شئ من الحيوان بلا انسان » صحيح نميباشد بدليل اينكه نقيض آن يعنى « بعض الحيوان لا انسان »
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :296««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
صحيح است مانند اسب لهذا بايد عكس نقيض در سالبه كليه سالبه جزئية باشد .
و همچنين است حكم موجّهات در اينجا يعنى قضاياى سالبه ذيل :
ضروريه مطلقه، دائمه مطلقه، مشروطه عامه، عرفيه عامه عكس نقيضشان، حينيّه مطلقه است همانطوريكه موجبه اين قضايا در عكس مستوى چنين بود .
آثار الباقية في شرح الحاشية؛ص297
يز دو قضيّه : مشروطه خاصه و عرفيه خاصّه سالبه عكس نقيضشان « حينيّه مطلقه لا دائمه » است چنانچه موجبه ايندو در عكس مستوى اينطور بوده .
و همچنين قضاياى سالبه ذيل :
وقتيّه، منتشره، وجوديّه لا ضروريّه، وجوديّه لا دائمه و مطلقه عامّه عكس نقيضشان مطلقه عامّه است و بالاخره همانطوريكه دو قضيّه ممكنه عامّه و ممكنه خاصّه موجبه عكس مستوى نداشتند در اينجا سالبه ايندو عكس نقيض ندارد .
متن : و البيان هو البيان، و النّقض هو النّقض.
و قد بيّن انعكاس الخاصّتين من الموجبة الجزئيّة هيهنا و من السّالبة الجزئيّة ثمّة الى العرفيّة الخاصّة بالافتراض.
ترجمه : مصنّف ميگويد :
دليل و برهان در اينجا همان برهانى است كه در عكس مستوى آورديم و مادّه تخلّف در اينجا همان مادّه تخلّف در آنجا مىباشد .
سپس ميگويد :
و عكس نقيض مشروطه و عرفيّه خاصّه موجبه جزئيّه و عكس مستوى سالبه جزئيه ايندو قضيّه به عرفيّه خاصّه را بدليل افتراض ثابت كردهاند .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :297««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : و البيان هو البيان :
يعنى كما انّ المطالب المذكورة فى العكس المستوى كانت تثبت بالخلف فكذا هيهنا .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « و البيان هو البيان ميفرمايد :
مقصود اينستكه مطالب مذكور در عكس مستوى را همانطوريكه با برهان خلف اثبات كردهاند در اينجا نيز از همين دليل جهت اثبات عكس نقيض قضايا استفاده مىكنند .
حاشيه : قوله : و النقض هو النقض :
اى مادة التخلّف هيهنا هى مادّة التخلّف ثمّة .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « و النقض هو النقض » ميفرمايد :
مقصود اينستكه مادّه تخلّف و مثاليكه بكمك دليل خلف مطلوب را در اينجا اثبات مىكنيم همان مثال در عكس مستوى است .
حاشيه : قوله : و قد بيّن انعكاس الخاصّتين :
امّا بيان انعكاس الخاصّتين من السّالبة الجزئيّة فى العكس المستوى الى العرفيّة الخاصّة فهو ان يقال : متى صدق « بعض ج ليس ب بالضّرورة او بالدّوام مادام ج لا دائما » اى « بعض ج ب بالفعل » صدق « بعض ب ليس ج مادام ب لا دائما » اى « بعض ب ج بالفعل » و ذلك بدليل الافتراض .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف كه ميگويد « و قد بيّن انعكاس الخاصّتين » ميفرمايد :
امّا بيان عكس مشروطه و عرفيّه خاصّه سالبه جزئيّه در عكس مستوى به عرفيّه خاصّه باين نحو و تقرير است : ميگوئيم : اگر فرض كرديم
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :298««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
« بعض ج ليس ب تا آخر » صادق باشد قطعا عكس آن كه « بعض ب ليس ج تا آخر » نيز صادق مىباشد و اثبات صدق اين عكس از طريق برهان و دليل افتراض صورت ميگيرد .
حاشيه : و هو ان يفرض ذات الموضوع اعنى بعض ج د فد ب بحكم لا دوام الاصل و « د » ج بالفعل لصدق الوصف العنوانى على الذّات بالفعل على ما هو التّحقيق فصدق بعض ب ج بالفعل و هو لا دوام العكس .
ثمّ نقول : د ليس ج مادام ب و الّا لكان ج فى بعض اوقات كونه ب، فيكون ب فى بعض اوقات كونه ج لانّ الوصفين اذا تقارنا فى ذات يثبت كلّ واحد منهما فى زمان الآخر فى الجملة و قد كان حكم الاصل « انّه ليس ب مادام ج » هذا خلف، فصدق انّ بعض ب اعنى د ليس ج مادام ب و هو الجزء الاوّل من العكس فثبت العكس بكلا جزئيه فافهم .
ترجمه و شرح :
اثبات خاصّتين سالبه جزئيّه از طريق دليل افتراض
مرحوم محشّى ميفرمايند :
شرح دليل افتراض اينستكه اصل قضيّه را در نظر گرفته سپس موضوع در آن را مثلا « د » فرض مىكنيم لذا در قضيّه مذكور يعنى « بعض ج ليس ب بالضرورة او بالدوام مادام ج لا دائما » اى بعض ج ب بالفعل وقتى « ج » را « د » فرض كنيم بحكم « لا دوام » مىتوان گفت پس بجاى بعض ج ب بالفعل مىتوان د ب گذاشت و چون قبلا گفته شد كه وصف عنوانى براى ذات موضوع از نظر مذهب منصور كه رأى شيخ الرّئيس است بالفعل بايد ثابت باشد لاجرم وصف ( ج ) براى ذات موضوع يعنى ( د ) باين كيفيت ثابت بوده و ميتوان گفت د ج است بالفعل و با در نظر گرفتن اين مقدّمات ميتوان گفت پس صادق است بگوئيم بعض ب ج بالفعل و اين
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :299««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
معناى « لا دوام » عكس ميباشد .
پس از اثبات لا دوام عكس ميگوئيم :
جزء اوّل عكس عبارتست از بعض ب ليس ج مادام ب و براى اثبات آن كافيست بجاى « بعض ب » « د » قرار دهيم پس قضيّه باين صورت در مىآيد : د ليس ج مادام ب و اگر اين قضيّه صحيح نباشد نقيض آن يعنى د ج در بعضى از اوقات ب بودن و در نتيجه بايد بگوئيم پس د ب مىباشد در بعضى از اوقات ج بودن بدليل اينكه هردو وصفى كه بطور تقارن و همزمان براى ذاتى ثابت باشند بالمآل هريك از ايندو اجمالا در زمان ثبوت ديگرى براى ذات ثابت و متحقّق ميباشند و بهر تقدير نتيجه اين مقدّمات اين ميشود كه « د » بايد ب باشد در حايكه در اصل قضيّه كه مفروض الصدق است گفتيم بعض ج يعنى « د » ليس ب مادام ج پس اين نتيجه خلاف فرض بوده بناچار بايد ملتزم شويم كه بعض ب يعنى د ماداميكه ب هست ج نميباشد و آن جزء اوّل عكس است كه مطلوب همين مىباشد در نتيجه عكس با هردو جزئش اثبات گرديد .
حاشيه : و امّا بيان انعكاس الخاصّتين من الموجبة الجزئيّة فى عكس النقيض الى العرفية الخاصّة :
فهو ان يقال :
اذا صدق « بالضرورة او بالدّوام بعض ج ب مادام ج لا دائما اى بعض ج ليس ب بالفعل » لصدق « بعض ما ليس ب ليس ج مادام ليس ب لا دائما اى ليس بعض ما ليس ب ليس ج بالفعل » و ذلك بدليل الافتراض .
ترجمه : مرحوم محشّى ميفرمايند :
و امّا عكس مشروطه و عرفيّه خاصّه از موجبه جزئيه در عكس نقيض به عرفيه خاصّه شرحش چنين است ميگوئيم :
آثار الباقية في شرح الحاشية؛ص301
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :300««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست