صحيح است مانند اسب لهذا بايد عكس نقيض در سالبه كليه سالبه جزئية باشد .
و همچنين است حكم موجّهات در اينجا يعنى قضاياى سالبه ذيل :
ضروريه مطلقه، دائمه مطلقه، مشروطه عامه، عرفيه عامه عكس نقيضشان، حينيّه مطلقه است همانطوريكه موجبه اين قضايا در عكس مستوى چنين بود .
آثار الباقية في شرح الحاشية؛ص297
يز دو قضيّه : مشروطه خاصه و عرفيه خاصّه سالبه عكس نقيضشان « حينيّه مطلقه لا دائمه » است چنانچه موجبه ايندو در عكس مستوى اينطور بوده .
و همچنين قضاياى سالبه ذيل :
وقتيّه، منتشره، وجوديّه لا ضروريّه، وجوديّه لا دائمه و مطلقه عامّه عكس نقيضشان مطلقه عامّه است و بالاخره همانطوريكه دو قضيّه ممكنه عامّه و ممكنه خاصّه موجبه عكس مستوى نداشتند در اينجا سالبه ايندو عكس نقيض ندارد .
متن : و البيان هو البيان، و النّقض هو النّقض.
و قد بيّن انعكاس الخاصّتين من الموجبة الجزئيّة هيهنا و من السّالبة الجزئيّة ثمّة الى العرفيّة الخاصّة بالافتراض.
ترجمه : مصنّف ميگويد :
دليل و برهان در اينجا همان برهانى است كه در عكس مستوى آورديم و مادّه تخلّف در اينجا همان مادّه تخلّف در آنجا مىباشد .
سپس ميگويد :
و عكس نقيض مشروطه و عرفيّه خاصّه موجبه جزئيّه و عكس مستوى سالبه جزئيه ايندو قضيّه به عرفيّه خاصّه را بدليل افتراض ثابت كردهاند .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :297««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : و البيان هو البيان :
يعنى كما انّ المطالب المذكورة فى العكس المستوى كانت تثبت بالخلف فكذا هيهنا .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « و البيان هو البيان ميفرمايد :
مقصود اينستكه مطالب مذكور در عكس مستوى را همانطوريكه با برهان خلف اثبات كردهاند در اينجا نيز از همين دليل جهت اثبات عكس نقيض قضايا استفاده مىكنند .
حاشيه : قوله : و النقض هو النقض :
اى مادة التخلّف هيهنا هى مادّة التخلّف ثمّة .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « و النقض هو النقض » ميفرمايد :
مقصود اينستكه مادّه تخلّف و مثاليكه بكمك دليل خلف مطلوب را در اينجا اثبات مىكنيم همان مثال در عكس مستوى است .
حاشيه : قوله : و قد بيّن انعكاس الخاصّتين :
امّا بيان انعكاس الخاصّتين من السّالبة الجزئيّة فى العكس المستوى الى العرفيّة الخاصّة فهو ان يقال : متى صدق « بعض ج ليس ب بالضّرورة او بالدّوام مادام ج لا دائما » اى « بعض ج ب بالفعل » صدق « بعض ب ليس ج مادام ب لا دائما » اى « بعض ب ج بالفعل » و ذلك بدليل الافتراض .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف كه ميگويد « و قد بيّن انعكاس الخاصّتين » ميفرمايد :
امّا بيان عكس مشروطه و عرفيّه خاصّه سالبه جزئيّه در عكس مستوى به عرفيّه خاصّه باين نحو و تقرير است : ميگوئيم : اگر فرض كرديم
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :298««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
« بعض ج ليس ب تا آخر » صادق باشد قطعا عكس آن كه « بعض ب ليس ج تا آخر » نيز صادق مىباشد و اثبات صدق اين عكس از طريق برهان و دليل افتراض صورت ميگيرد .
حاشيه : و هو ان يفرض ذات الموضوع اعنى بعض ج د فد ب بحكم لا دوام الاصل و « د » ج بالفعل لصدق الوصف العنوانى على الذّات بالفعل على ما هو التّحقيق فصدق بعض ب ج بالفعل و هو لا دوام العكس .
ثمّ نقول : د ليس ج مادام ب و الّا لكان ج فى بعض اوقات كونه ب، فيكون ب فى بعض اوقات كونه ج لانّ الوصفين اذا تقارنا فى ذات يثبت كلّ واحد منهما فى زمان الآخر فى الجملة و قد كان حكم الاصل « انّه ليس ب مادام ج » هذا خلف، فصدق انّ بعض ب اعنى د ليس ج مادام ب و هو الجزء الاوّل من العكس فثبت العكس بكلا جزئيه فافهم .
ترجمه و شرح :
اثبات خاصّتين سالبه جزئيّه از طريق دليل افتراض
مرحوم محشّى ميفرمايند :
شرح دليل افتراض اينستكه اصل قضيّه را در نظر گرفته سپس موضوع در آن را مثلا « د » فرض مىكنيم لذا در قضيّه مذكور يعنى « بعض ج ليس ب بالضرورة او بالدوام مادام ج لا دائما » اى بعض ج ب بالفعل وقتى « ج » را « د » فرض كنيم بحكم « لا دوام » مىتوان گفت پس بجاى بعض ج ب بالفعل مىتوان د ب گذاشت و چون قبلا گفته شد كه وصف عنوانى براى ذات موضوع از نظر مذهب منصور كه رأى شيخ الرّئيس است بالفعل بايد ثابت باشد لاجرم وصف ( ج ) براى ذات موضوع يعنى ( د ) باين كيفيت ثابت بوده و ميتوان گفت د ج است بالفعل و با در نظر گرفتن اين مقدّمات ميتوان گفت پس صادق است بگوئيم بعض ب ج بالفعل و اين
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :299««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
معناى « لا دوام » عكس ميباشد .
پس از اثبات لا دوام عكس ميگوئيم :
جزء اوّل عكس عبارتست از بعض ب ليس ج مادام ب و براى اثبات آن كافيست بجاى « بعض ب » « د » قرار دهيم پس قضيّه باين صورت در مىآيد : د ليس ج مادام ب و اگر اين قضيّه صحيح نباشد نقيض آن يعنى د ج در بعضى از اوقات ب بودن و در نتيجه بايد بگوئيم پس د ب مىباشد در بعضى از اوقات ج بودن بدليل اينكه هردو وصفى كه بطور تقارن و همزمان براى ذاتى ثابت باشند بالمآل هريك از ايندو اجمالا در زمان ثبوت ديگرى براى ذات ثابت و متحقّق ميباشند و بهر تقدير نتيجه اين مقدّمات اين ميشود كه « د » بايد ب باشد در حايكه در اصل قضيّه كه مفروض الصدق است گفتيم بعض ج يعنى « د » ليس ب مادام ج پس اين نتيجه خلاف فرض بوده بناچار بايد ملتزم شويم كه بعض ب يعنى د ماداميكه ب هست ج نميباشد و آن جزء اوّل عكس است كه مطلوب همين مىباشد در نتيجه عكس با هردو جزئش اثبات گرديد .
حاشيه : و امّا بيان انعكاس الخاصّتين من الموجبة الجزئيّة فى عكس النقيض الى العرفية الخاصّة :
فهو ان يقال :
اذا صدق « بالضرورة او بالدّوام بعض ج ب مادام ج لا دائما اى بعض ج ليس ب بالفعل » لصدق « بعض ما ليس ب ليس ج مادام ليس ب لا دائما اى ليس بعض ما ليس ب ليس ج بالفعل » و ذلك بدليل الافتراض .
ترجمه : مرحوم محشّى ميفرمايند :
و امّا عكس مشروطه و عرفيّه خاصّه از موجبه جزئيه در عكس نقيض به عرفيه خاصّه شرحش چنين است ميگوئيم :
آثار الباقية في شرح الحاشية؛ص301
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :300««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
اگر قضيّه « بالضرورة يا بالدّوام بعض ج ب مادام ج لا دائما » كه مشروطه يا عرفيّه خاصّه بوده و جزء دوّم آن معنايش چنين است « بعض ج ليس ب بالفعل » صادق باشد مدّعاى ما اينست كه عكس نقيضش كه قضيه ذيل يعنى : بعض ما ليس ب ليس ج مادام ليس ب لا دائما بوده و معناى جزء دوّمش عبارتست از « ليس بعض ما ليس ب ليس ج بالفعل » نيز صادق مىباشد بدليل برهان افتراض كه شرحش ذيلا درج ميشود :
حاشيه : و هو ان يفرض ذات الموضوع اعنى بعض ج د، فد ج بالفعل على مذهب الشيخ و هو التّحقيق و د ليس ب بالفعل بحكم لا دوام الاصل فصدق بعض ما ليس ب ج بالفعل و هو ملزوم لا دوام العكس، لانّ الاثبات يلزمه نفى النّفى .
ثمّ نقول : د ليس ج مادام ليس ب و الّا لكان ج فى بعض اوقات كونه ليس ب، فيكون ليس ب فى بعض اوقات كونه ج كما مرّ و قد كان حكم الاصل انّه ب مادام ج هذا خلف، فصدق انّ بعض ما ليس ب و هو د ليس ج مادام ليس ب و هو الجزء الاوّل من العكس فثبت العكس بكلا جزئيه .
ترجمه و شرح :
اثبات خاصّتين موجبه جزئيّه از طريق دليل افتراض
مرحوم محشّى ميفرمايد :
شرح دليل افتراض در اينمقام اينستكه مىگوئيم :
ذات موضوع در اصل قضيّه يعنى بعض ج را د فرض مىكنيم پس از آن ميگوئيم :
طبق مبناى شيخ الرئيس پس د بالفعل وصف ج بودن برايش ثابت است چنانچه حقّ هم همين مبنا است و بحكم لا دوام اصل ميگوئيم :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :301««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
د ليس ب بالفعل پس صادق است بگوئيم بعض ما ليس ب بالفعل ج است و اين قضيّه ملزوم لا دوام عكس مىباشد زيرا لازمه اثبات نفى نفى است و چون در لا دوام عكس چنين حكم نموديم كه بعضى از ليس ب اينطور نيست كه ليس ج باشند لاجرم ملزوم آن اينستكه بگوئيم پس بعضى از ليس ب ج هستند و بهر تقدير بعد از اين مقدمه مىگوئيم :
د ليس ج ماداميكه ليس ب است و اين جزء اوّل عكس است حال اگر اين قضيّه صادق نباشد بايد بگوئيم : د ج است در برخى از اوقات ب نبودنش و در نتيجه بايد حكم كنيم د ب نيست در بعضى از اوقات ج بودنش و دليل آن در استدلال قبل گذشت و گفتيم وقتى دو صفت بطور مقارن براى ذاتى ثابت هستند لاجرم هريك بطور اجمال در زمان ثبوت ديگرى براى ذات تحقّق دارد و در هرحال نتيجه اين شد كه د ليس ب فى بعض اوقات كونه ج در حاليكه اين نتيجه خلاف فرض است زيرا فرض در اصل قضيّه اين بود ك « د » يعنى « ج » ماداميكه ج هست ب نيز ميباشد پس در نتيجه بايد بگوئيم اين قضيّه يعنى :
بعض ما ليس ب و هو د ليس ج مادام ليس ب صادق است كه جزء اوّل عكس و مطلوب ما است پس عكس نقيض با هردو جزئش بدين وسيله ثابت گرديد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :302««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
متن :
فصل القياس
قول مؤلّف من قضايا يلزمه لذاته قول آخر
ترجمه :
مبحث در بيان قياس
قياس عبارتست از كلامى كه از چند قضيّه تركيب يافته شده باشد بطوريكه از آن ذاتا كلام ديگرى لازم آيد .
حاشيه : قوله : القياس قول :
اى مركّب و هو اعمّ من المؤلّف اذ قد اعتبر فى المؤلّف المناسبة بين اجزائه، لانّه مأخوذ من الالفة، صرّح بذلك المحقّق الشّريف فى حاشية الكشّاف و حينئذ فذكر المؤلّف بعد القول من قبيل ذكر الخاص بعد العام و هو متعارف فى التعريفات .
و فى اعتبار التأليف بعد التركيب اشارة الى اعتبار الجزء الصّورى فى الحجّة .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « القياس قول » ميفرمايد :
مقصود از « قول » كلام مركّب است و « قول » از « مؤلّف » اعمّ است زيرا در مؤلّف مناسبت بين اجزاء اعتبار شده است چه آنكه اينكلمه از لفظ « الفت » بمعناى انس اخذ و گرفته شده است در حاليكه چنين ملاحظه
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :303««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
در « قول » نشده چنانچه محقّق شريف در حاشيه كشّاف زمخشرى باين نكته اشاره بلكه تصريح نموده است .
بنابراين ذكر كلمه « مؤلّف » در عبارت مصنّف بعد از « قول » از باب ذكر خاصّ بعد از عامّ است چنانچه اين امر در تعريفات و حدود بين ارباب تأليف و تصنيف متعارف و شايع مىباشد .
تبصره
اينكه مصنّف بعد از « قول » كه بمعناى « مركّب » است نام از « مؤلّف » برد صرفا ذكر خاصّ بعد از عامّ نيست بلكه مقصود و غرضى بر آن مترتّب است و آن اينكه با اين تعبير مصنّف خواست اشاره كند در حجّت و قياس جزء صورى نيز معتبر و مورد ملاحظه است .
شرح : قوله : القياس قول اى مركب :
كلمه « ق و ل » در معانى مختلفه استعمال شده است :
مرحوم شيخ طريحى در كتاب مجمع البحرين براى اينمادّه معانى را ذكر فرموده همچون حكم نمودن در مثال « فلان يقول بقول فلان » و اشاره كردن در مثال « قال بيده » و مشى نمودن در مثال « قال برحله » .
و در همين كتاب از ابن انبارى نقل مىكند كه او براى اينمادّه معانى ديگرى ذكر كرده است مثل : تكلّم و اقبل و مال و ضرب و استراح و غلب .
چنانچه ابن اثير نيز در كتاب نهايه دو معناى ديگر ببراى اينكلمه ذكر نموده است و آن دو علّم و ظنّ مىباشند .
و غرض از نقل اينمعانى آنستكه بگوئيم اينكلمه بمعناى مركّب نيامده نه حقيقة و نه مجازا بلى ميتوان گفت كه اگر قول بمعناى « تكلّم و سخن گفتن » باشد لازمه تكلّم تركيب كلمات با يكديگر است بنابراين
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :304««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست