حاشيه : قوله : او الثالث بعكس الكبرى :
و لا يجرى الّا حيث يكون الصغرى موجبه و الكبرى قابلة للانعكاس و يكون الصّغرى او عكس الكبرى كلّيّة و هذا الاخير لازم للاوّلين فى هذا الشكل فتدبّر .
و ذلك كما فى الاوّل و الثانى و الرّابع و الخامس و السّابع ايضا اذا انعكس السّلب الجزئى دون البواقى .
ترجمه و شرح :
5-ردّ به شكل سوّم
دليل پنجم اينست كه از طريق ارجاع بشكل سوّم اثبات نتيجه مىكنند و آن باين طريق است كه كبرى را عكس كرده و بشكل سوّم برمىگردانيم سپس نتيجهاى كه اين شكل ميدهد همان نتيجه مطلوب است البتّه اين دليل در ضروبى جارى است كه صغرى موجبه و كبرى قابل عكس باشد و نيز صغرى يا عكس كبرى كلّى باشد چنانچه در ضرب اوّل و دوّم و چهارم و پنجم چنين مىباشد نه غير اينها مگر در ضرب هفتم مشروط باينكه كبراى آن از سوالب جزئيهاى باشد كه منعكس ميشوند مثلا در ضرب دوّم مىگفتيم كلّ انسان حيوان و بعض الابيض انسان نتيجه بعض الحيوان ابيض .
براى اثبات اين نتيجه مىگوئيم :
كلّ انسان حيوان و بعض الانسان ابيض نتيجه بعض الحيوان ابيض كه همان نتيجه مطلوب است .
سپس مرحوم محشّى ميفرمايد :
اين سه شرطى كه در دليل پنجم ذكر نموديم يعنى گفتيم :
1- صغرى موجبه باشد .
2- كبرى قابل عكس باشد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :363««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
3- صغرى يا عكس كبرى كلّى باشد .
در حقيقت دو شرط بيشتر نيست چون شرط سوّم لازمه شرط اوّل و دوّم است يعنى در هر ضربى كه شرط اوّل و دوّم باشد قطعا شرط سوّم هم هست چنانچه بتأمل در ضروب مزبوره صدق اين كلام ظاهر ميشود .
متن : و ضابطة شرائط الاربعة انه لا بدّ امّا من عموم موضوعيّة الاوسط مع ملاقاته للاصغر بالفعل او حمله على الاكبر و امّا من عموم موضوعيّة الاكبر مع الاختلاف فى الكيف و مع منافاة نسبة وصف الاوسط الى وصف الاكبر لنسبته الى ذات الاصغر.
ترجمه :
ضابطه شرائط اشكال اربعه
مصنّف مىگويد :
ضابطه و قاعده كلّى در شرائط اشكال اربعه اينست كه چارهاى نيست از اينكه يا حد وسطى كه موضوع است عام باشد و با اصغر بالفعل ملاقات داشته باشد . و يا بر اكبر حمل گردد و يا آنكه اكبرى كه موضوع است عام بوده با اختلاف در كيف بين صغرى و كبرى و منافات باشد بين نسبت وصف حد وسط به وصف اكبر و نسبتش به ذات اصغر .
حاشيه : قوله : و ضابطة شرائط الاربعه :
اى الامر الذى اذا راعيته فى كلّ قياس اقترانى حملى كان منتجا و مشتملا على الشرائط المذكورة جزما .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « و ضابطة شروط الاربعه » ميفرمايد :
مقصود از ضابطه امرى است كه در هر قياس اقترانى حملى وقتى مراعات شود قياس داراى نتيجه شده و بر شرائط كه قبلا ذكر شد قطعا و جزما مشتمل ميباشد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :364««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : انّه لا بدّ .
اى لا بدّ فى انتاج القياس من احد الامرين على سبيل منع الخلو :
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « انّه لا بدّ » ميفرمايد :
مقصود اينستكه در انتاج قياس چارهاى نيست از دو امر بطور منع خلو كه ذيلا تشريح ميشوند .
حاشيه : قوله : امّا من عموم موضوعيّة الاوسط .
اى قضيّة كلّيّة موضوعها الاوسط كالكبرى فى الشّكل الاوّل و كاحدى المقدّمتين فى الشّكل الثّالث و كالصّغرى فى الضّرب الاوّل و الثّانى و الثّالث و الرّابع و السّابع و الثّامن من الشّكل الرّابع .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « امّا من عموم موضوعيّة الاوسط » ميفرمايد :
مقصود از « عموم موضوعيّة الاوسط » قضيّه كلّيّه است كه موضوع در آن حد وسط قياس باشد همچون كبرى در شكل اوّل و نيز يكى از صغرى و كبراى شكل سوّم و مانند صغرى در ضرب اوّل و دوّم و سوّم و چهارم و هفتم و هشتم از شكل چهارم .
حاشيه : قوله : مع ملاقاته :
اى امّا بان يحمل الاوسط ايجابا على الاصغر بالفعل كما فى صغرى الشكل الاوّل و امّا بان يحمل الاصغر على الاوسط ايجابا بالفعل كما فى صغرى الشكل الثالث و كما فى صغرى الضرب الاوّل و الثانى و الرّابع و السّابع من الشّكل الرّابع .
ففى الكلام اشارة استطراديّة الى اشتراط فعليّة الصّغرى فى هذه الضّروب ايضا .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « مع ملاقاته » ميفرمايد :
مقصود از اينكلام اينست كه يا حد وسط بطور ايجاب بر اصغر
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :365««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
بالفعل حمل شود چنانچه در صغراى شكل اوّل اينطور است و يا اصغر بنحو ايجاب بر حد وسط بالفعل حمل گردد چنانچه در صغراى شكل سوّم و صغراى ضرب اوّل و دوّم و چهارم و هفتم از شكل چهارم چنين مىباشد در نتيجه بايد گفت : در اينكلام مصنّف بطور استطراد و مناسبت اشاره به اين امر نموده كه صغرى در اين ضروب ياد شده بايد جهتش « بالفعل باشد » .
شارح گويد :
مقصود محشّى اينستكه مصنّف در اين ضابطه در مقام بيان شرائط ضروب بحسب جهت نبود و اينكه شرائط بعضى از ضروب را از حيث جهت متعرّض شد از باب استطراد و تناسب است .
حاشيه : قوله : او حمله على الاكبر :
اى مع حمل الاوسط على الاكبر ايجابا، فانّ السّلب، سلب الحمل و انّما الحمل هو الايجاب و ذلك كما فى كبرى الضّرب الاوّل و الثانى و الثّالث و الثامن من الشكل الرّابع .
فالضّربان الاوّلان قد اندرجا تحت كلاشقى التّرديد الثّانى فهو ايضا على سبيل منع الخلو كالاوّل و هيهنا تمّت الاشاره الى شرائط انتاج جميع ضروب الشكل الاوّل و الثالث و ستّة ضروب من الشكل الرّابع فاحفظ .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « او حمله على الاكبر » ميفرمايد :
مقصود اينست كه حد وسط در كبرى بر اكبر بطور ايجاب حمل شده باشد نه بنحو سلب چه آنكه سلب در واقع حمل نبوده بلكه سلب حمل است و از اينرو گفتهاند حمل صرفا ايجاب حكم مىباشد و بهر تقدير اين امر در كبراى ضرب اوّل و دوّم و سوّم و هشتم از شكل چهارم وجود دارد .
پس ضرب اوّل و دوّم از اين شكل ( شكل چهارم ) در شق اوّل از
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :366««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
امر اوّل داخل است كه عبارت بود از ( عموم موضوعيّة الاوسط مع ملاقاته للاصغر بالفعل ) و هم در شق دوّم كه عبارتست از ( او حمله على الاكبر ) مندرج ميباشد .
پس از اينجا دانسته ميشود همانطوريكه بين اصل ايندو امر منع خلو است همچنين بين دو شق از امر اوّل نيز اين امر حاكم است .
سپس مرحوم محشّى ميفرمايد :
تا اينجا با ايندو شق از امر اوّل شرائط انتاج جميع ضروب شكل اوّل كه ( چهارتا بود ) و كليّه ضروب شكل سوّم ( كه شش تا بود ) و شش ضرب از ضروب هشتگانه شكل چهارم گفته شد و مجموع شانزده ضرب ميشود از اينرو شش ضرب ديگر باقى ميماند كه عبارتند از :
جميع ضروب شكل دوّم ( كه چهار ضرب بود ) و دو ضرب از شكل چهارم يعنى ضرب پنجم و ششم .
اين شش ضرب را نيز مصنّف داخل در امر دوّم نموده چنانچه بعدا ذكرش خواهد آمد انشاء اللّه .
حاشيه : و اعلم انّه لم يقل « او للاكبر » اى او مع ملاقاته للاكبر حتّى يكون اخصر، لانّ الملاقاة تشتمل الوضع و الحمل كما تقدّم فيلزم كون القياس المرتّب على هيئة الشكل الاوّل من كبرى موجبة كلّيه مع صغرى سالبة منتجا هذا خلف .
و يلزم ايضا كون القياس المرتّب على هيئة الشّكل الثالث من صغرى سالبة و كبرى موجبة مع كلّية احدى المقدّمتين منتجا و قد اشتبه ذلك على بعض الفحول فاعرفه .
ترجمه و شرح : در اين عبارات مرحوم محشّى بيك نكته قابل توجّهى تنبيه مىكنند و آن اينست كه :
مصنّف در عبارت متن با اينكه اگر ميگفت « او للاكبر » كلام
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :367««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
مختصرتر ميشد مع ذلك از گفتن چنين عبارتى عدول نموده و « او حمله على الاكبر » بجايش آورده و وجه آن اينست كه اگر عبارت اوّل را كه مختصرتر بود مىگفت معناى كلام چنين مىشد :
يا حدّ وسط ملاقات كند با اكبر باعم از اينكه حمل بر اكبر شود يا موضوع اكبر واقع گردد .
و اين معنا مستلزم دو تالى فاسد است :
اوّل : آنكه لازم مىآيد در شكل اوّل اگر كبرى موجبه كلّيه بوده و صغرى سالبه قياس نتيجه بدهد در حاليكه اين خلاف امر مسلّمى است كه گفتهاند : لازم است صغرى موجبه باشد .
دوّم : آنكه لازم مىآيد در شكل سوّم اگر صغرى سالبه بوده و كبرى موجبه و يكى از مقدّمتين كلّى قياس منتج باشد و حال آنكه اين مطلب هم خلاف آن است كه قبلا گفتيم يعنى گفته شد صغرى بايد موجبه باشد .
شارح گويد :
وجه استلزام ايندو امر اينستكه معناى عبارت چنين ميشود :
شرط است يا حد وسط در قضيّهاى واقع شود كه موضوعش كلّى بوده و با اصغر ملاقات نمايد بالفعل و يا اگر اين شرط نبود ( يعنى اگر حد وسط با اصغر ملاقات نكرد و بطور ايجاب بر يكديگر حمل نشدند ) با اكبر ملاقات نموده و در كبرى بطور ايجاب بر يكديگر حمل گردند .
در اينمعنى چنانچه ملاحظه ميشود تصريح شده باينكه اگر حد وسط در صغرى بطور ايجاب با اصغر ملاقات نكرد همين قدر كه در كبرى با اكبر بطور ايجاب ملاقات نمود كفايت مىكند و لازمه اين معنا همان دو تالى فاسدى است كه گذشت چون ملاقات چنانچه گفته شد دو فرد دارد :
الف : فردى كه راجع به تالى فاسد اوّل است و آن در جائى است
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :368««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
كه منظور از عدم ملاقات اين باشد كه حد وسط بطور ايجاب بر اصغر حمل نشود .
ب : فردى كه مربوط به تالى فاسد دوّم است و آن در جائى است كه منظوراز عدم ملاقات اين باشد كه اصغر بطور ايجاب بر حد وسط حمل نگردد .
حاشيه : قوله : و امّا من عموم موضوعيّة الاكبر :
هذا هو الامر الثانى من الامرين اللّذينذكرنا اوّلا انّه لا بد فى انتاج القياس من احدهما .
و حاصله : كلّية كبرى حيث يكون الاكبر موضوعا فيها مع اختلاف المقدّمتين فى الكيف و ذلك كما فى جميع ضروب الشّكل الثانى و كما فى الضّرب الثالث و الرّابع و الخامس و السّادس من الشكل الرابع فقد اشتمل الضّرب الثالث و الرّابع منه على كلا الامرين و لذا حملنا التّرديد الاوّل على منع الخلّو .
فقد اشير الى جميع شرائط الشكل الاوّل و الثالث بحسب الكمّ و الكيف و الجهة و الى شرائط الشّكل الثانى و الرّابع كمّا و كيفا و بقيت شرائط الشكل الثّانى بحسب الجهة فاشار اليها بقوله « مع منافاة الخ » .
ترجمه و شرح : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « و امّا من عموم موضوعيّة الاكبر » ميفرمايد :
اين عبارت مصنّف در متن به امر دوّمى كه قبلا بآن اشاره شد ناظر است و آن اينست كه در انتاج ضروب بطور منع خلو يكى از دو شرط ملاحظه و اعتبار شده است .
و حاصل آن اينستكه در قياسى كه اكبر موضوع است شرط است كه كبرى كلّى بوده و مقدّمتين در سلب و ايجاب با هم اختلاف داشته باشند چنانچه در جميع ضروب شكل دوّم و ضرب سوّم و چهارم و پنجم و
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :369««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ششم از شكل چهارم امر چنين است .
و با توجّه بمطالب گفته شده ملاحظه ميشود كه ضرب سوّم و چهارم از اين شكل هم در تحت امر اوّل واقعند و هم مشتمل بر امر دوّم مىباشند لذا ترديد بين ايندو امر را حمل بر منع خلو نموديم .
سپس ميفرمايد :
تا اينجا شرائط تمام ضروب شكل اوّل و سوّم از نظر كمّ و كيف جهت گفته شد و نيز شرائط تمام ضروب شكل دوّم و چهارم از نظر كمّ و كيف بيان گرديد باقى ماند بيان شرائط ضروب شكل دوّم از حيث جهت كه مصنّف آنرا در عبارت بعدى بيان كرده است .
و امّا شرائط ضروب شكل چهارم از اين حيث اصلا مورد بحث واقع نشده است و شايد وجه آن عدم اعتناء منطقيين باين شكل باشد .
حاشيه : قوله : مع منافاة
يعنى انّ القياس المنتج المشتمل على الامر الثانى اعنى عموم موضوعيّة الاكبر مع الاختلاف فى الكيف اذا كان الاوسط منسوبا و محمولا فى كلتا مقدّمتيه كما فى الشكل الثانى فحينئذ لا بد فى انتاجه من شرط ثالث و هو منافاة نسبة وصف الاوسط المحمول فى الصغرى الى وصف الاكبر الموضوع فى الكبرى لنسبة وصف الاوسط المحمول كذلك الى ذات الاصغر الموضوع فى الصّغرى .
يعنى لا بدّ ان تكون النّسبتان المذكورتان مكيّفتين بكيفيّتين بحيث يمتنع اجتماع هاتين النسبتين فى الصّدق لو اتّحد طرفاهما فرضا و هذه المنافاة دائرة وجودا و عدما مع ما مرّ من شرطى الشّكل الثانى بحسب الجهة فبتحقّقها يتحقّق الانتاج و بانتفائها ينتفى الانتاج .
ترجمه و شرح : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « مع منافاة الخ » ميفرمايد :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :370««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست