حاشيه : و اعلم انّ المغالطة ان استعملت فى مقابلة الحكيم سمّيت سفسطة و ان استعملت فى مقابلة غير الحكيم سمّيت مشاغبة .
ترجمه : مرحوم محشّى ميفرمايد :
معلوم باشد كه مغالطه يا در مقابل شخص حكيم و فيلسوف استعمال ميشود و يا در مقابل غير او :
در صورت اوّل بآن اصطلاحا « سفسطه » گفته و در فرض دوّم آنرا « مشاغبه » خوانند .
شارح گويد :
وجه تسميه قياس مغالطى به سفسطى اينستكه كه كلمه « سفسطه » مشتق از « سوفسطا » يعنى حكمت دروغين و مدلّس مىباشد و پرواضح است اعمال مغالطه در مقابل حكيم حكمتى است دروغين و كاذب و وى چون به كذب و تدليس آن آگاه است لاجرم بر آن ترتيب اثرى نميدهد و امّا كلمه « مشاغبه » مصدر از باب مفاعله بوده و مشتق از « شغب » بمعناى برانگيختن شرّ و فتنه است و بسى واضح است كه اعمال مغالطه در مقابل غير حكيم چون موجب بعث شرّ و ايجاد فتنه مىشود از اينرو بآن « مشاغبه » گفتهاند .
حاشيه : و اعلم ايضا انّه يعتبر فى البرهان ان تكون مقدماته باسرها يقينيّة بخلاف غيره من الاقسام مثلا يكفى فى كون القياس مغالطة ان يكون احدى مقدّمتيه و هميّة و ان كانت الاخرى يقينيّة نعم يجب ان لا يكون فيها ما هوا دون منها كالشّعريات و الّا فيلحق بالادون .
فالمؤلّف من مقدمة مشهورة و اخرى مخيّله لا يسمّى جدليّا بل شعريّا فاعرفه .
ترجمه : مرحوم محشّى ميفرمايد :
و نيز معلوم باشد كه در برهان لازم است تمام مقدّماتش يقينى باشد
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :408««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
بخلاف سائر اقسام . مثلا در قياس مغالطى كه مىگويند مقدماتش لازم است از امور وهمى باشد لازم نيست هردو مقدّمه چنين باشد بلكه يكى از آندو كه وهمى بود كافيست گرچه ديگرى يقينى باشد .
بلى شرط است كه مقدمه ديگر از امور پستتر از وهم همچون خياليّات كه قياس شعرى از آن تأليف ميشود حاصل نشده باشد كه در اينصورت بهمان مقدمه خيالى محلق شده و نامش قياس شعرى ميشود چنانچه قياسى كه يكى از دو مقدّمهاش از امور مشهوره و ديگرى امر خيالى باشد بآن قياس جدلى نگفته بلكه آنرا به نام قياس شعرى ميخوانند گو اينكه در قياس جدلى حضرات گفتهاند كه از مقدّمات مشهوره تأليف ميشود و حاصل آنكه تنها در برهان است كه هردو مقدّمهاش مىبايد از امور يقينى باشد .
حاشيه : قوله : من اليقينيّات :
اليقين هو التّصديق الجازم المطابق للواقع الثّابت فباعتبار التّصديق لم يشمل الشّكّ و الوهم و التخيّل و ساير التّصوّرات .
و قيد « الجزم » اخرج الظّن و « المطابق » الجهل المركّب و « الثابت » التّقليد .
ثمّ المقدّمات اليقينيّة امّا بديهيّات او نظريّات منتهيّة الى البديهيّات لاستحالة الدّور و التّسلسل فاصول اليقينيّات هى البديهيّات و النظريّات متفرعة عليها و البديهيّات ستة اقسام بحكم الاستقراء .
ترجمه :
تعريف يقين و تحقيق در آن
محروم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « من اليقينيّات » ميفرمايد :
يقين عبارتست از تصديق قطعى كه با واقع مطابق بوده و ثابت باشد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :409««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
پس چون در آن تصديق اعتبار شده شك و وهم و خيال و نيز ساير تصوّرات در تعريف آن داخل نيستند و قيد « جزم » براى اخراج ظن و گمان بوده چنانچه قيد « المطابق » جهل مركب را خارج كرده و « الثابت » تقليد مقلّد را از تعريف بيرون مىكند .
سپس ميفرمايد :
مقدّمات يقينيّه يا بديهى و ضرورى بوده و يا نظرياتى هستند كه به بديهيّات منتهى ميشوند زيرا در غير اينصورت يا مستلزم دور بوده و يا تسلسل و هردو مستحيل و غير ممكن هستند .
پس اصول يقينيّات بحكم استقراء شش تا است .
شرح : قوله : و الثابت التقليد :
مقصود از ثابت اينست كه اعتقاد در معرض تغيير و دگرگونى نباشد چنانچه در يقين چنين است بنابراين اعتقادى كه اينطور نبوده و هرچند وقتى ممكنست تبديل و عوض شود همچون اعتقاد مقلّد از تعريف خارج است .
قوله : لاستحالة الدّور و التّسلسل :
اين عبارت علّت است براى منتهى شدن نظريات به بديهيّات و حاصل كلام محشّى ( ره ) اينست :
قطعا هر امر نظرى مىبايد به امر بديهى منتهى شود زيرا در غير اينصورت يا محذور دور پيش مىآيد و يا اشكال تسلسل لازم مىآيد . بجهت اينكه امور نظرى در حصول و تحقق نياز به امر ديگر دارند حال اگر آن امر خود بديهى باشد مدّعاى ما ثابت ميگردد ولى اگر آن نيز نظرى بوده كه بمقدّمه ديگرى محتاج است آن مقدمه باز يا بديهى است و يا نظرى و در صورت نظرى بودن اگر همان امر نظرى قبلى باشد كه دور پيش آمده و اگر غير آن
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :410««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
باشد اين سلسله تا بىنهايت ادامه پيدا مىنمايد و پرواضح است كه تسلسل امر مستحيل و غير ممكنى است .
حاشيه : و وجه الضّبط :
انّ القضايا البديهيّة امّا ان يكون تصوّر طرفيها مع النّسبة كافيا فى الحكم و الجزم او لا يكون :
و الاوّل هو الاوّليّات .
و الثّانى امّا ان يتوقف على واسطة غير الحسّ الظّاهر و الباطن اولا .
الثّانى المشاهدات و ينقسم الى مشاهدات بالحسّ الظاهر و تسمّى حسّيّات و الى مشاهدات بالحسّ الباطن و تسمّى وجدانيّات .
و الاوّل : امّا ان يكون تلك الواسطة بحيث لا تغيب عن الذّهن عند حضور الاطراف او لا يكون كذلك و الاوّل هى الفطريّات و يسمّى قضايا قياساتها معها .
و الثّانى : امّا ان يستعمل فيه الحدس و هو انتقال الذّهن الدّفعى من المبادى الى المطالب او لا يستعمل فيه .
فالاوّل هو الحدسيّات و الثاّنى ان كان الحكم فيه حاصلا باخبار جماعة يمتنع عند العقل تواطؤهم على الكذب فهى المتواترات و ان لم يكن كذلك بل حاصلا من كثرة التّجارب فهى التّجربيّات و قد علم بذلك حدّ كل واحد منها .
ترجمه :
وجه ضبط بديهيّات ششگانه
مرحوم محشى در وجه ضبط بديهيّات ششگانه ميفرمايد :
قضاياى بديهيّه يا بنحوى هستند كه تصور موضوع و محمول با نسبت بين ايندو كافى در حكم نمودن و جزم پيدا كردن مىباشد يا چنين نيست .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :411««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
قسم اوّل را قضاياى اوّليات مىگويند .
و امّا قسم دوّم خود بر دو قسم است زيرا يا محتاج بواسطهاى غير از حس ظاهر و باطن بوده يا نيازشان بحواس ظاهره و باطنه است :
قسم دوّم را مشاهدات خوانند و خود بر دو نوع هستند :
قسمى از آنها مشاهدات بحس ظاهرى بوده كه از آنها به حسّيّات نام برده و نوعى ديگر عبارتند از مشاهدات بحس باطنى كه به وجدانيّات موسوم هستند .
و امّا قسم اوّل يعنى قضايائيكه حكم در آنها نياز بواسطهاى غير از حس ظاهرى و باطنى دارد خود بر دو گونهاند :
قسمى از آن قضايائى هستند كه در وقت تصوّر موضوع و محمول واسطه حكم از ذهن غائب نبوده بلكه حاضر است و قسم ديگر آن چنين نميباشد .
نوع اوّل را اصطلاحا فطريّات و قضايائى كه قياس و برهانش همراه آنها است مىخوانند و نوع دوّم خود بر دو نحوه است :
يا در حكم از حدس استفاده ميشود يا چنين نيست :
قسم اوّل را حدسيّات گويند .
ناگفته نماند كه حدس عبارت است از انتقال دفعى و ناگهانى ذهن از مبادى به مطالب .
و قسم دوّم خود بر دو نوع است :
نوع اوّل آنكه حكم در آن از خبر دادن دسته و طائفهايكه از نظر عقل اجتماعشان بر دروغ مستحيل است حاصل ميشود كه بآن « متواترات » گويند .
نوع دوّم آنستكه طريق حصول حكم چنين نبوده بلكه حكم در آن مستند است به كثرت تجربه و آزمايشات متعدّده و از آنها به « تجربيّات » نام ميبرند .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :412««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
و از اين بيانى كه در وجه ضبط قضاياى ششگانه نموديم ضمنا تعريف هريك واضح شد و نيازى به تعريف عليحده نيست .
قوله : تواطؤهم :
يعنى اجتماع آن جماعت .
قوله : و قد علم بذلك :
مشار اليه « ذلك » بيان وجه ضبط اقسام ششگانه است .
حاشيه : قوله : الاوّليّات :
كقولنا الكلّ اعظم من الجز .
ترجمه :
مثال اوّليّات
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « الاوّليّات » ميفرمايد :
مثال قضاياى اوّليّه همچون اين گفتا كه بگوئيم :
كلّ از جزء بزرگتر است .
حاشيه : قوله : و المشاهدات :
امّا المشاهدات الظاهرة فكقولنا : « الشّمس مشرقة » و « النّار محرقة » .
و امّا الباطنة فكقولنا : « انّ لنا جوعا و عطشا » .
ترجمه :
مثال مشاهدات
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « و المشاهدات » ميفرمايد :
امّا مشاهدات بحواس ظاهرى مثل اينكه مىگوئيم :
خورشيد تابان است و آتش سوزان مىباشد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :413««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
و امّا مشاهدات بحواس باطنى مثل اينكه بگوئيم :
براى ما گرسنگى و تشنگى است .
حاشيه : قوله : و التّجربيّات .
كقولنا : السقمونيا مسهل للصّفراء .
ترجمه :
مثال تجربيّات
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « و التّجربيّات » ميفرمايد :
مثال قضاياى تجربى همچون گفته ما كه بگوئيم :
داروى سقمونيا صفراء را زائل مىكند .
حاشيه : قوله : و الحدسيّات :
كقولنا : نور القمر مستفاد من الشمس .
ترجمه :
مثال حدسيّات
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « و الحدسيّات » ميفرمايد :
مثال قضاياى حدسيّه مثل اينكه بگوئيم :
نور ماه از خورشيد مىباشد .
حاشيه : قوله : و المتواترات :
كقولنا : مكّة موجودة .
ترجمه :
مثال متواترات
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « و المتواترات » ميفرمايد :
مثال قضاياى متواتره همچون بگوئيم :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :414««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
شهر مكه وجود دارد .
حاشيه : قوله : و الفطريّات :
كقولنا : الاربعة زوج، فانّ الحكم فيه بواسطة لا تغيب عن ذهنك عند ملاحظة اطراف هذا الحكم و هى الانقسام بمتساويين .
ترجمه :
مثال فطريات
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « و الفطريّات » ميفرمايد :
مثال قضاياى فطريّه مانند اينكه بگوئيم :
عدد چهار زوج است .
كه در اين مثال حكم به زوج بودن بواسطه معنائى صورت گرفته كه در وقت تصوّر عدد چهار ( موضوع ) و زوج ( محمول ) از ذهن غائب نمىباشد و آن عبارتست از تقسيم به دو قسم متساوى .
متن : ثمّ ان كان الاوسط مع علّيّته للنّسبة فى الذّهن علّة لها فى الواقع فلمّى و الّا فانّى.
ترجمه : مصنّف گويد :
سپس اگر حد وسط با اينكه در ذهن علّت براى نسبتت است در واقع نيز براى آن علّيّت داشته باشد به قياسى كه مشتمل بر آن است دليل لمّى گفته و در غير اينصورت قياس را « انّى » خوانند .
حاشيه : قوله : ثمّ ان كان الحدّ الاوسط :
فى البرهان بل فى كلّ قياس لا بدّ ان يكون علّة لحصول العلم بالنّسبة الايجابيّة او السّلبيّة المطلوبة فى النّتيجة و لهذا يقال له الواسطة فى الاثبات و الواسطة فى التّصديق، فان كان مع ذلك واسطة فى الثّبوت ايضا اى علّة لتلك النّسبة الايجابيّة او السّلبيّة فى الواقع و فى نفس الامر كتعفّن الاخلاط فى قولك : « هذا متعفّن الاخلاط، و كلّ متعفّن الاخلاط
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :415««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست