و امّا دوّم داخل در مبادى تصوريّه است زيرا در مبادى تصوّرى از تعريف موضوع و اجزاء و مصاديق آن بحث ميشود .
و امّا سوّم داخل در مبادى تصديقيّه است بنابراين دو احتمال باز موضوع جزء عليحده نبايد قرار داده شود .
و امّا چهارم اساسا جزء نيست نه جزء مسائل و نه مبادى تصديقيّه و نه مبادى تصوريّه بلكه از مقدّمات شروع بحساب آمده كه موجب بصيرت در شروع يا اطمينان بمطالب مىشود .
حاشيه : و يمكن الجواب باختيار كلّ من الشّقوق الاربعة :
امّا على الاوّل : فيقال : انّ نفس الموضوع و ان اندراج فى المسائل لكن لشدّة الاعتناء به من حيث انّ المقصود من العلم معرفة احواله و البحث عنها عدّ جزء عليحده .
او يقال : انّ المسائل ليست هى مجموع الموضوعات و المحمولات و النّسب بل المحمولات المنسوبة الى الموضوعات .
ترجمه :
جواب از اشكال مشهور
مرحوم محشّى ميفرمايد :
ممكنست هريك از شقوق چهارگانه را اختيار كرد و معذلك بتوان اشكالات ياد شده را جواب داد .
امّا شقّ اوّل : مىگوئيم نفس موضوع اگر چه در ضمن مسائل مندرج و داخل مىباشد ولى شدّت اعتناء بآن و بملاحظه اينكه مقصود اصلى در هر عملى آشنائى باحوال موضوع و دانستن عوارض ذاتيه آن مىباشد سبب شده كه از آن به جزء عليحده و مستقلّ ياد كنند .
يا در حلّ اين اشكال ميتوان گفت : مسائل اگر عبارت از مجموع موضوعات و محمولات و نسببت بين اينها باشد اشكال مزبور وارد است ولى
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :428««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حقّ اينست كه مسائل صرفا همان محمولات مىباشند بنابراين محلّى براى اشكال مذكور باقى نميماند .
حاشيه : قال المحقّق الدّوانى فى حاشية المطالع :
المسائل هى المحمولات المثبتة بالدّليل، و فيه نظر، لانّه لا يلائمه ظاهر قول المصنّف « و المسائل هى قضايا كذا و موضوعاتها كذا و محمولاتها كذا » .
و ايضا : فلو كان المسائل نفس المحمولات المنسوبة لوجب عدّ ساير موضوعات المسائل الّتى هى وراء موضوع العلم جزء عليحدة فتدبّر .
ترجمه : سپس مرحوم محشّى ميفرمايد :
و شاهد بر اينكه مسائل مجموع موضوعات و محمولات نبوده بلكه صرفا محمولات هستند مقاله محقّق دوانى است چه آنكه ايشان در حاشيه مطالع ميگويد :
مسائل عبارتند از محمولاتيكه بواسطه دليل ثابت ميشوند .
ولى در اين جواب تأمل و اشكال است چه آنكه با ظاهر كلام مصنّف سازگار نيست زيرا ايشان در شرح مسائل مىگويد :
مسائل قضايائى هستند كهدر علوم مطلوب مىباشند و موضوعات آنها فلان و محمولاتش فلان مىباشد و از ظاهر اينكلام چنين استفاده ميشود كه مسائل مجموع موضوعات و محمولات و نسبت حكميّه مىباشند .
و نيز از اين گذشته اگر مسائل صرف محمولات منتسب بموضوعات باشند اشكال ديگرى متوجّه ميشود و آن اينست كه لازم مىآيد موضوعات ديگرى كه موضوعات مسائل را تشكيل داده و غير از موضوع علم هستند خود جزء مستقلّى محسوب شوند در حاليكه باين امر نميتوان ملتزم شد .
قوله : فتدبّر :
شايد اشاره باين باشد كه تمام موضوعات مسائل از مصاديق موضوع
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :429««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
علم بوده كه از نظر وجود با موضوع علم متّحد مىباشند و وجود چنين موضوعى كه با موضوع علم متغاير باشد ممكن نيست .
حاشيه : و امّا على الثانى :
فيقال انّ تعريف الموضوع و ان كان مندرجا فى المبادى التّصوريّة لكن عدّه جزء عليحده لمزيد الاعتناء به كما سبق :
ترجمه :
جواب از اشكال دوّم
و امّا جواب از اشكال دوّم مىگوئيم :
تعريف موضوع اگر چهدر ضمن مبادى تصوريّه مىباشد ولى جدا ذكر كردنش باين لحاظ است كه عنايت بيشترى بآن مىباشد چنانچه شرح آن قبلا گذشت .
حاشيه : و امّا على الثالث :
فيقال بمثل ما مرّ او يقال بانّ عدّ التّصديق بوجود الموضوع من المبادى التصديقيّه كما نقل عن الشيخ تسامح، فانّ المبادى التّصديقيّة هى القضاياء الّتى تتألّف منها قياسات العلم كما نصّ على ذلك العلّامة فى شرح الكليّات و ايّده بكلام الشيخ ايضا و حينئذ فقول المصنّف « يبتنى عليها قياسات العلم » تعريف او تفسير بالاعمّ .
ترجمه :
جواب از اشكال سوّم
و امّا از اشكال سوّم دو جوابب ميتوان داد :
الف : مثل همان جوابيكه از اشكال دوّم داده در اينجا مىآوريم يعنى ميگوئيم مزيد اعتناء و عنايت بموضوع ايجاب نمود كه آنرا عليحده ذكر نمائيم اگر چه در مبادى تصديقيه مندرج و داخل است .
ب : اينك از شيخ الرئيس نقل شده كه وى فرموده : تصديق بوجود
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :430««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
موضوع از جمله مبادى تصديقيّه است تسامح و سهلانگارى است زيرا مبادى تصديقيّه قضايائى هستند كه از آنها قياسات و براهين علم تأليف و تركيب مىشوند چنانچه علّامه قطب الدين شيرازى در شرح كلّيّات باين مطلب تصريح كرده و براى تأييد كلامش عبارتى از شيخ بعنوان مؤيّد نقل نموده است بنابراين مىگوئيم :
اينكه مصنّف در شرح مبادى تصديقيه گفت :
مبادى تصديقيه مبادى هستند كه قياسات و براهين علم مبتنى بر آنها است اين تعريف مبادى تصديقيّه است بامرى كه اعم از آن ميباشد زيرا اين تفسير شامل تصديق بوجود موضوع نيز ميگردد .
حاشيه : و امّا على الرّابع :
فيقال : انّ التّصديق بالموضوعيّة لمّا توقّف عليه الشّروع على بصيرة فكان له مزيد مدخليّة فى معرفة مباحث العلم و تميّزها عمّا ليس منه عدّ جزء من العلم مسامحة و هذا ابعد المحتملات .
ترجمه :
جواب از اشكالچهارم
و امّا جواب از اشكال چهارم :
ميگوئيم : تصديق بموضوعيّت موضوع اگر چه از امورى است كه شروع با بصيرت در علم متوقّف بر آن است ولى همين امر موجب شده كه در معرفت بمباحث علم و آگاهى از آنها مدخليّت بسزائى پيدا كرده و لذا آنرا از روى تسامح جزء عليحدهاى از علم قرار دادهاند .
البتّه اين احتمال از سه احتمال ياد شده بعيدتر و ضعيفتر مىباشد .
قوله : و تميّزها عمّا ليس منه :
ضمير در « تميّزها » به « مباحث » عائد است و در « منه » به « علم »
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :431««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
راجع است .
قوله : عدّ جزء من العلم :
اين جمله جواب « لمّا توقّف » مىباشد .
حاشيه : قوله : و اجزائها :
اى حدود اجزائها اذا كانت الموضوعات مركّبة .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « و اجزائها » مىفرمايد :
مقصود از « اجزائها » تعريف اجزاء موضوعات است و پرواضح است كه اين در موقعى استكه موضوع علم مركب از اجزاء باشد .
حاشيه : قوله : و اعراضها .
اى حدود العوارض المثبته لتلك الموضوعات .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « و اعراضها » ميفرمايد :
مقصود از « اعراضها » تعريف عوارضى است كه براى موضوعات ثابت مىباشند .
مثل تعريف « رفع » در علم نحو كه از عوارض كلمه است .
حاشيه : قوله : و مقدّمات بيّنة :
المبادى التصديقيّة امّا مقدّمات بيّنة بنفسها اى بديهيّة او مقدّمات مأخوذة اى نظريّة و الاولى تسمّى علوما متعارفة و الثانية ان اذعن بها المتعلّم بحسن الظنّ بالمعلم سمّيت اصولا موضوعة و ان اخذها مع استنكار سمّيت مصادرات و من هيهنا يعلم انّ مقدّمة واحدة يجوز ان تكون اصلا موضوعا بالنسبة الى شخص و مصادرة بالقياس الخ .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « و مقدّمات بيّنه » ميفرمايد :
مبادى تصديقيّه بر دو قسمند :
الف : مقدّماتيكه ذاتا و بنفسه بديهى و ضرورى هستند .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :432««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ب : مقدّماتيكه نظرى و برهانى مىباشند .
قسم اوّل را بنام « علوم متعارفه » خوانند مانند استحاله اجتماع ضديى و ارتفاع نقيضين .
قسم دوّم نيز خود بر دو گونه است :
ج : آنكه متعلّم بواسطه حسن ظنّى كه بمعلّم دارد آنرا پذيرفته و بآن معتقد ميشود كه در اينصورت بآن « اصول موضوعه » گويند .
د : آنكه آنرا اخذ نموده ولى انكار و حالت نپذيرفتن داشته باشد كه در اينصورت باينمقدّمات « مصادرات بمطلوب » گويند و در عرف اهل علم از آن به اخذ مدّعا بعنوان دليل نام ميبرند .
سپس مرحوم محشّى ميفرمايد :
و از اين شرح مختصر معلوم شد كه يك مقدّمه چه بسا نسبت بكسى كه آنرا معتقد است اصل موضوعى بوده و همان مقدّمه نسبت به شخص ديگر كه بآن معتقد نبوده و انكارش مىكند مصادره بمطلوب مىباشد .
متن : و موضوعاتها امّا موضوع العلم او نوع منه او عرض ذاتى له او مركب.
ترجمه : مصنّف گويد :
و موضوعات مسائل يا همان موضوع علم بوده و يا نوعى از آن است و يا عرض ذتى آن مىباشد و يا مركّب از موضوع با عرض ذاتى است .
حاشيه : قوله : موضوع العلم .
كقولهم فى الطبيعى : كلّ جسم فله شكل طبيعى .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « موضوع العلم » ميفرمايد :
مثال آنجائيكه موضوع مسئله همان موضوع علم باشد مانند اين گفته از حكماء طبيعى كه مىگويند :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :433««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
هر جسمى داراى شكل طبيعى يعنى كروى مىباشد .
اين خود يك مسئله علم طبيعى است كه موضوعش جسم بوده و آن همان موضوع علم طبيعى است .
حاشيه : قوله : او عرض ذاتى له .
كقولهم : كلّ متحرّك فله ميل .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « او عرض ذاتى له » ميفرمايد :
مثال مورديكه موضوع مسئله عرض ذاتى براى موضوع علم باشد مانند اين گفته از حكماء طبيعى كه مىگويند :
هر متحرّكى داراى ميل به جانبى مىباشد .
در اين مثال قضيّه مذكور خود يك مسئله طبيعى است كه موضوعش متحرّك بوده و آن عرض ذاتى براى جسم مىباشد .
حاشيه : قوله : او مركّب :
من الموضوع مع العرض الذّاتى كقول المهندسّ : كلّ مقدار وسط فى النّسبة فهو ضلع ما يحيط به الطّرفان .
او من نوعه مع العرض الذّاتى كقوله : كلّ خطّ قام على خطّ فانّ زاويتى جنبيه قائمتان او متساويتان لهما .
ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « او مركّب » ميفرمايد :
گاهى موضوع مسئله مركّب است از موضوع علم ببا عرض ذاتى آن چنانچه در علم هندسه مهندسين ميگويند :
هر مقدارى كه در نسبت وسط باشد پس آن ضلعى است كه محاط دو طرف واقع شده .
در اينمثال كه خود يك مسئله رياضى است مقدار وسط موضوع مسئله بوده و آن مركب است از موضوع علم يعنى مقدار و عرض ذاتى آن كه
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :434««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
وسطيّت باشد .
و مقصود از اين مثال اينست كه هر عددى كه نسبت به دو عدد قبل و بعدش وسط باشد يعنى نسبتش بهردو متّحد باشد مانند عدد 6 نسبت به عدد قبلش كه 3 بوده و به بعدش كه 12 است چه آنكه 12 دو برابر 6 است و همين نسبت را 6 با عدد 3 دارد از اينرو اصطلاحا عدد 6 را وسط بين 3 و 12 ميخوانند و از خواص چنين عددى كه در اصطلاح هندسه از آن به « ضلع » و در جبر به « شى » و در حساب به « جذر » نام ميبرند اينستكه مربّعش يعنى حاصلضرب خودش در خودش مساوى با حاصلضرب طرفين است لذا در مثال مربّع 6 مساوى با 36 بوده كه اينعدد همان حاصلضرب 3 در 12 مىباشد .
سپس مرحوم محشّى ميفرمايد :
و گاهى موضوع مسئله مركّب است از نوع موضوع علم با عرض ذاتى آن همچون اين گفتار از مهندسّين هر خطّى كه عمود بر خطّ ديگر باشد دو زاويه طرفين آن قائمه بوده يا مساوى با دو قائمه يعنى 180 درجه مىباشند .
كه اين خود يك مسئله رياضى است و موضوعش مركّب از خطّ و عمود بودن است كه خط نوعى از ( كمّ ) است و عمود بودن عرض ذاتى آن مىباشد .
متن : و محمولاتها امور خارجة عنها لاحقة لها لذواتها.
ترجمه : و محمولات مسائل امورى هستند خارج از موضوعاتشان كه عارض بر ذات آنها ميشوند .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :435««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست