مبتدى شأنشان اينست كه حال اقوال و حق و باطل بودن آنها را بمناط و ملاك مراتب گويندهگان قياس مىنمايند .
قوله : هذا :
يعنى بگير اين مطالب را .
قوله : بعد اضاعة كتب ابى نصر :
يعنى بعد از انتشار پيدا نمودن كتب فارابى .
حاشيه : قوله : من اىّ علم هو :
اى من اىّ جنس من اجناس العلوم العقليّة او النّقليّة الفرعيّة او الاصليّة كما يبحث عن حال المنطق انّه من جنس العلوم الحكميّة ام لا :
فان فسّرت الحكمة بالعلم باحوال اعيان الموجودات على ما هى عليه فى نفس الامر بقدر الطّاعة البشريّة لم يكن منها، اذ ليس بحثه الّا عن المفهومات و الموجودات الذهنيّة الموصلة الى التّصوّر او التّصديق و ان حذف الاعيان من التفسير المذكور فهو من الحكمة .
ثمّ على التقدير الثّانى فهو من قسم الحكمة النظريّة الباحثة عمّا ليس وجودها بقدرتنا و اختيارنا .
ثمّ هل هو حينئذ اصل من اصول الحكمة النظريّة او من فروع الالهيّة و المقام لا يسع بسط ذلك الكلام .
ترجمه :
پنجماز اجزاء علم
مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « من اىّ علم » ميفرمايد :
پنجم از اجزاء علم اينست كه بيان مىكنند علم منظور از كدام جنس مىباشد، آيا از جنس علوم عقلى بوده يا نقلى و بفرض نقلى بودن از نقلى فرعى است يا از سنخ اصول مىباشد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :448««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
چنانچه در مقدّمه علم منطق بحثى دارند كه آيا علم ميزان از جنس علوم حكمى است يا از غير آن بحساب مىآيد .
سپس گفتهاند : اگر در تفسير حكمت بگوئيم : عبارتست از علم باحوال اعيان موجودات و حقيقت آنها بآنطوريكه در واقع و نفس الامر مىباشند بقدرى كه طاقت و استعداد بشرى اجازه مىدهد قطعا منطق از علوم حكميه بحساب نمىآيد زيرا مباحث منطقى صرفا از مفهومات و موجودات ذهنى است كه باعث رسيدن به تصوّرات و تصديقات غير معلوم ميشوند بدون اينكه كوچكترين تعرّضى نسبت به ماهيّت و حقيقت اشياء در آن باشد .
و امّا اگر كلمه « اعيان » را از تعريف حكمت حذف كرده و بگوئيم :
حكمت عبارتست از علم باحوال موجودات بآنطوريكه هستند بمقدارى كه طاقت و استعداد بشرى مقتضى است ميتوان طبق اين تعريف منطق را داخل در علم حكمت دانست .
لازم بتوضيح است بفرض آنكه منطق از حكمت محسوب شود، از قسم حكمت نظرى كه بحثش از موجوداتى است كه وجودشان بقدرت و اختيار ما نيست مىباشد .
حال اينكه آيا منطق از اصول حكمت نظرى بوده يا جزء فروع حكمت الهيّه مىباشد شرح و تفصيلش مناسب با اينجا نبوده و در جاى ديگرى مىبايد از آن صحبت شود .
حاشيه : قوله : فى اىّ مرتبة هو :
كما يقال انّ مرتبة المنطق ان يشتغل به بعد تهذيب الاخلاق و تقوية الفكر ببعض الهندسيات و ذكر الاستاد فى بعض رسائله انّه ينبغى تأخيره فى
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :449««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
زماننا هذا عن ان يعلم قدر صالح من العلوم الادبيّة لما شاع من كون التداوين باللغة العربيّة .
ترجمه :
ششم مرتبه علم
مرحوم محشّى درذيل كلام مصنّف يعنى « فى اىّ مرتبة هو » ميفرمايد :
ششم از اجزاء علم اينست كه بيان مىكنند علم منظور در چه مرتبه از مراتب است چنانچه مىگويند :
مرتبه منطق اينست كه بعد از تهذيب اخلاق و مستقيم نمودن فكر ببرخى از قواعد هندسى است . و استاد ما در بعضى از رسالههايش فرموده : در زمان ما سزاوار است فراگرفتن علم منطق را بقدرى تأخير بياندارند كه شطرى از علوم ادبيرا ياد گرفته باشند زيرا فعلا چنين شايع است كه كتب علمى مدوّن به لسان تازى و لغت عربى تنظيم شده است .
حاشيه : قوله : القسمة :
اى قسمة العلم او الكتاب الى ابوابهما :
فالاوّل كما يقال : ابواب المنطق تسعة :
الاوّل باب ايساغوجىّ اى الكلّيّات الخمس .
الثانى : التّعريفات .
الثالث : القضايا .
الرابع : القياس و اخواه .
الخامس : البرهان .
السّادس : الجدل .
السّابع : الخطابه .
الثامن : المغالطة .
آثار الباقية في شرح الحاشية؛ص451
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :450««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
التاسع : الشّعر .
و بعضهم عدّ بحث الالفاظ بابا آخر فعاد ابواب المنطق عشرة كاملة .
ترجمه :
هفتم از اجزاء علم قسمت
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « القسمة » ميفرمايد :
مقصود از « قسمت » يا قسمت نمودن علم منظور بوده و يا قسمت كردن كتاب مىباشد .
امّا قسمت نمودن علم مثل اينكه مىگويند ابواب علم منطق نه تا است بشرح زير :
1- باب ايساغوجى كه همان كلّيّات خمس مىباشد .
2- باب تعريفات و حدود .
3- باب قضايا .
4- باب قياس و استقراء و تمثيل .
5- باب برهان .
6- باب جدل .
7- باب خطابه .
8- باب مغالطه .
9- باب شعر .
و بعضى از منطقيين بحث الفاظ را باب ديگرى قرار داده كه بدين ترتيب ابواب منطق ده باب كامل ميشود .
حاشيه : و الثانى كما يقال :
انّ كتابنا هذا مرتب على قسمين :
القسم الاوّل فى المنطق و هو مرتب على مقدّمة و مقصدين و خاتمة .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :451««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
المقدّمة : فى بيان الماهيّة و الغاية و الموضوع .
المقصد الاوّل فى مباحث التّصورّات .
المقصد الثانى فى مباحث التصديقات .
و الخاتمة فى اجزاء العلوم .
و القسم الثانى فى علم الكلام و هو مرتب على كذا ابواب :
الاوّل فى كذا الخ .
و كما قال فى الشمسيّة :
و رتّبته على مقدّمة و ثلاث مقالات و خاتمة .
و هذا الثانى شايع كثير فلا يخلو عنه كتاب .
ترجمه : و قسمت نمودن كتاب مثل اينكه درباره همين كتاب حاضر چنين گفته شود :
كتاب ما ( تهذيب ) بر دو بخش ترتيب داده شده است :
بخش اوّل در منطق كه خود داراى يك مقدّمه و دو مقصد و يك خاتمه است باين شرح :
مقدّمه در بيان ماهيّت منطق و غايت و موضوع آنست .
مقصد اوّل در مباحث تصورّات بوده .
مقصد دوّم در مباحث تصديقات مىباشد .
خاتمه در بيان اجزاء علوم است .
و بخش دوّم اين كتاب در علم كلام است كه خود بر ابواب كذائى مرتّب شده است .
باب اوّل مثلا در فلان مبحث الى آخر عبارت .
و نيز قسمت نمودن كتاب مانند بيانى كه مصنّف در كتاب شمسيّه آورده و گفته است :
اين كتاب را بر يك مقدّمه و سه مقاله و يك خاتمه ترتيب دادهام .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :452««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
سپس مرحوم محشّى ميفرمايد :
تقسيم نمودن كتاب بين مؤلّفين و مصنّفين بقدرى شاريع است كه هيچ كتابى از آن خالى نمىباشد .
حاشيه : قوله : الانحاء التعليميّة :
اى الطرق المذكوره فى التعاليم لعموم نفعها فى العلوم .
و قد اضطربت كلمة الشرّاح هيهنا و ما نذكره هو الموافق لتتبّع كتب القوم و المأخوذ من شرح المطالع .
ترجمه :
هشتم انحاء تعليميه
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « الانحاء التّعليميّة » ميفرمايد :
مقصود از آن طرق و راههائى است كه جهت تعليم قارئين و طالبين بملاحظه اينكه داراى منفعت عمومى هستند ذكر ميشوند .
البتّه شرّاح در شرح آن كلماتى گفتهاند كه مقالاتشان مضطرب و با هم تخالف دارد و ما آنچه در اين كتاب در شرح و بسط آن آوردهايم موافق است با مطالبى كه در كتب حضرات تتبّع و تفحّص نموده و از شرح مطالع اتخاذ نمودهايم .
حاشيه : قوله : و هى التقسيم :
كان المراد به ما يسمّى تركيب القياس ايضا و ذلك بان يقال :
اذا اردت تحصيل مطلب من المطالب التّصديقيّة ضع طرفى المطلوب و اطلب جميع موضوعات كلّ واحد منهما و جميع محمولات كلّ واحد منهما سواء كان حمل الطّرفين عليها و حملها على الطّرفين بواسطة او بغير واسطة و كذلك اطلب جميع ما سلب عنه احد الطّرفين او سلب هو عن احدهما ثمّ انظر الى نسبة الطّرفين الى الموضوعات و المحمولات فان وجدت من محمولات
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :453««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
موضوع المطلوب ما هو موضوع المحمول فقط حصل المطلوب من الشّكل الاوّل و امّا ما هو محمول على محموله فمن الشكل الثانى او من موضوعات موضوعه ما هو موضوع لمحموله فمن الشكل الثالث او محمول لمحموله فمن الرّابع كلّ ذلك بعد اعتبار الشّرائط بحسب الكمّية و الكيفيّة .
كذا فيشرح المطالع، و قد عبر المصنّف عن هذا المعنى بقوله « اعنى التكثير » اى تكثير المقدّمات اخذا من فوق اى من النتيجة، لانّها المقصد الاقصى بالنسبة الى الدّليل .
ترجمه :
تقسيم و شرح آن
مرحوم محشّى در ذيل كلام مصنّف يعنى « و هى التقسيم » ميفرمايد :
يكى از انحاء تعليميّه تقسيم است و مقصود از آن همان تركيب القياس است و شرح آن چنين مىباشد :
وقتى مطلبى از مطالب تقديقيه مانند العالم حادث را بخواهند تحصيل نمايند دو طرف مطلوب را جداگانه ملاحظه مىكنند ( در مثال عالم و حادث را در نظر مىگيرند ) و سپس آنچه موضوع و محمول براى ايندو قرار مىگيرد بر آنها عرضه مىنمايند مثلا مىگويند :
الارض عالم و السماء عالم و الشجر عالم و الحجر عالم ( امثله براى تعيين موضوعات ).
العالم متحرك و العالم متغيّر و العالم موجود و العالم فاسد ( امثله براى تعيين محمولات ).
و نيز در ناحيه محمول موضوعات و محمولاتش را تعيين كرده و مىگويند :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :454««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
الارض حادث و السماء حادث و الشجر حادث و الحجر حادث ( امثله براى تعيين موضوعات ).
الحادث متحرّك و الحادث متغيّر و الحادث موجود و الحادث له الفساد ( امثله براى تعيين محمولات ).
لازم بتذكّر است كه حمل موضوعات و محمولات بر هركدام از موضوع و محمول در قضيّه مطلوب و نيز حمل هريك از ايندو بر موضوعات و محمولات با واسطه بوده يا بدون واسطه باشد فرقى ندارد .
سپس آنچه از موضوع و محمول قضيّه مطلوب مسلوب بوده و نيز آندو از آنها منفى مىباشند در نظر ميگيرند .
مثلا مىگويند :
القديم ليس بعالم و العالم ايضا ليس بقديم و نيز :
القديم ليس بحادث و الحادث ليس بقديم .
و پس از تعيين منفيّات و مسلوبات بتمام موضوعات و محمولات طرفين مطلوب و نسبت آندو بآنها نظر مىنمائيم، پس اگر در بين محمولات موضوع امرى يافتيم كه موضوع براى محمول موضوع مطلوب بود پس مطلوب را از طريق شكل اوّل بدست آوردهايم مثلا در مثال مذكور « عالم » موضوع و « حادث » محمول است حال يكى از محمولات عالم كه موضوع براى حادث نيز قرار گرفته متغيّر مىباشد از اينرو مىتوان قياس اينچنين تشكيل دهيم :
العالم متغيّر و كلّ متغير حادث و نتيجه را كه مطلوب بود از آن تحصيل كرده و بگوئيم فالعالم حادث .
و اگر از محمولات موضوع مطلوب امرى يافتيم كه نسبت به محمول مطلوب نيز محمول بود قضيّه مقصود را از طريق شكل دوّم بدست آوردهايم و اگر در بين موضوعات براى موضوع مطلوب امرى يافتيم كه موضوع براى
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :455««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست