شرح : قوله : انّ كتابه على قسمين .
كلمه آن با اسم و خبرش در تأويل مصدر بوده و نائب فاعل است براى « علم » .
قوله : لم يحتج الى التصريح :
جواب است براى « لمّا » .
قوله : بهذا :
يعنى بتقسيم .
قوله : بلام العهد :
مقصود عهد ذكرى است .
قوله : لكونه معهودا ضمنا :
ضمير در « كونه » به القسم الاوّل راجعست و مقصود از « معهودا ضمنا » ذكر ضمنى ميباشد .
قوله : و هذا بخلاف المقدمة :
مشار اليه « هذا » القسم الاوّل ميباشد .
حاشيه : قوله : فى المنطق :
ان قيل : ليس المراد بالقسم الاوّل المسائل المنطقيّة فما توجيه الظرفيّة؟
قلت : يجوز ان يراد بالقسم الاوّل الالفاظ و العبارات و بالمنطق المعانى
فيكون المعنى : انّ هذه الالفاظ فى بيان هذه المعانى .
و يحتمل وجوها اخر .
ترجمه : كلمه « فى المنطق » در عبارت المصنّف .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :55««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
اشكال
اگر در مقام اشكال گفته شود : مراد از « القسم الاوّل » مسائل منطقيّه است بنابراين چگونه ميتوان براى ظرف « فى المنطق » توجيه قائل شد .
جواب
ممكنست بگوئيم : از « القسم الاوّل » الفاظ و عبارات قصد شده و از « المنطق » معانى پس معناى عبارت متن چنين ميشود :
اين الفاظ و عبارات در توضيح اين معانى است .
و البته براى توجيه ظرف وجوه ديگرى ميتوان احتمال داد .
شرح : قوله : ان قيل اه :
اين عبارت در ارتباط با اشكالى است كه بظاهر عبارت مصنّف وارد است و توضيح اشكال با جوابش اينست :
قطعا بين ظرف و مظروف بايد تغاير باشد چه آنكه حلول و دخول چيزى در خودش عقلا محال است چنانچه گفتن اليوم فى اليوم يا المكان فى المكان غلط است با توجّه باين امر ميگوئيم مقصود از « القسم الاوّل » در عبارت متن قواعد و مسائل منطقى است در حاليكه مصنّف آنرا مظروف و « فى المنطق » را ظرف آن قرار داده و اين مستلزم آنست كه بگوئيم المنطق فى المنطق و محذور حلول شئ در خودش پيش مىآيد پس براى رفع اين ايراد عبارت را بايد توجيه نمود . لذا مرحوم محشّى در مقام توجيه ميفرمايند :
مقصود از مظروف « القسم الاوّل » الفاظ و عبارات بوده و از ظرف « فى المنطق » معانى ميباشد . از اينرو معناى عبارت چنين ميشود : الفاظ و عبارات اين كتاب در توضيح و بيان معانى منطقيه ميباشد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :56««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
و نيز ميتوان براى توجيه عبارت وجوه ديگرى قائل شد بطورى كه محشى ( ره ) در ذيل « و التّفصيل اه » بآن اشاره فرموده كه ذيلا تشريح ميشود .
حاشيه : و التفصيل :
انّ القسم الاوّل عبارة عن احد معان سبعة، امّا الالفاظ او المعانى او النّقوش، او المركّب من الاثنين او الثلاثة .
و المنطق عبارة عن احد معان خمسة، امّا الملكة او العلم بجميع المسائل او بالقدر المعتدّ به الّذى يحصل به العصمة او نفس المسائل جميعا او نفس القدر المعتدّ به .
فيحصل من ملاحظة الخمسة مع السّبعة خمسة و ثلثون احتمالا يقدّر فى بعضها البيان و فى بعضها التّحصيل او الحصول حيث ما وجده العقل السليم مناسبا .
ترجمه :
تفصيل
تفصيل و تشريح اين وجوه آنستكه بگوئيم :
مقصود از « القسم الاوّل » ممكنست يكى از اين هفت امر باشد :
الفاظ، معانى، نقوش، الفاظ و معانى، معانى و نقوش، الفاظ و نقوش، الفاظ ومعانى و نقوظ و مراد از « المنطق » يكى از اين پنج معنا باشد :
ملكه، علم بتمام مسائل، علم بمقدار قابل اعتناء كه موجب مصون ماندن فكر از خطاء گردد، جميع مسائل، مقدار قابل اعتناء از مسائل .
بنابراين از ضرب پنج در هفت، سى و پنج احتمال حاصل ميشود كه در برخى از آنها لفظ « بيان » و در بعضى ديگر تحصيل يا حصول بايد مقدّر گرفت بآنطوريكه عقل آنرا با معناى منظور مناسب بداند .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :57««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
شارح گويد : براى اينكه معناى احتمالات سى و پنجگانه بطور منضبط در دسترس قارئين باشد آنها را در ضمن جدولى كه در ذيل رسم شده مىنگاريم :
()
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :58««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
حاشيه : قوله : مقدمة :
اى هذه مقدّمة يتبيّن فيها امور ثلاثة : رسم المنطق و بيان الحاجة اليه و موضوعه .
و هى مأخوذة من مقدمة الجيش و المراد منها هيهنا انكان الكتاب عبارة عن الالفاظ و العبارات فالمقدمة كانت طائفة من الكلام قدّمت امام المقصود لارتباط المقصود بها و نفعها فيه و انكان عبارة عن المعانى فالمراد من المقدمة طائفة من المعانى يوجب الاطّلاع عليها بصيرة فى الشّروع و تجويز الاحتمالات الاخر فى الكتاب يستدعى جوازها فى المقدمة الّتى هى جزئه لكن القوم لم يزيدوا على الالفاظ و المعانى فى هذا الباب شيئا .
ترجمه : كلمه « مقدمة » در عبارت مصنّف بتقدير « هذه مقدمة » است يعنى اين مقدمه در آن سه امر روشن و واضح ميشود : تعريف علم منطق، و شرح نياز بآن و موضوعش .
و اينكلم از « مقدمة الجيش » يعنى مقدمه و طليعه لشگر اخذ شده است و در صورتيكه مقصود از كتاب در اينجا الفاظ و عبارات باشد مراد از آن پارهاى از كلام است كه بملاحظه ارتباط مطالب كتاب با آن و نفعش در كتاب در ابتداء و پيش از شروع در مقصود ذكر شده است و اگر مراد از كتاب معانى باشد پس منظور از مقدمه شطرى از معانى است كه اطّلاع بر آنها باعث بينائى در شروع ميباشد .
و امكان احتمالات ديگر در كتاب كه ذكر شد مستدعى است كه آنها را در مقدّمه نيز كه جزء كتاب است احتمال داد ولى حضرات در اينجا ( در مقدمه ) تنها همين دو احتمال ( الفاظ و معانى ) را در مقدمه ذكر نموده و بر آن چيزى اضافه نكردهاند .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :59««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
شرح : قوله : اى هذه مقدمة :
يعنى مقدّمة خبر است براى مبتداء محذوف .
قوله : بيان الحاجة اليه :
ضمير در « اليه » به منطق عائد است .
قوله : و موضوعه :
يعنى و موضوع منطق .
قوله : و هى مأخوذة من مقدمة الجيش :
ضمير « هى » به مقدمه راجعست و منظور از مقدمة الجيش پارهاى از سپاهيان را گويند كه بمنظور استخبار و اطّلاع بر احوال دشمن و تعيين مكان مناسب براى سراپا نمودن خيمه و خرگاه براى لشگريان پيشاپيش ميفرستادند .
قوله : و المراد منها :
الف و لام در « المراد » عوض از مضاف اليه بوده و ضمير در « منها » بمقدمه راجع ميباشد و تقدير كلام « و مراد المصنّف من المقدّمة » است .
قوله : امام المقصود :
منظور از مقصود مسائل كتاب است .
قوله : لارتباط المقصود بها :
ضمير در « بها » به « طائفة من الكلام » رجوع مىكند .
قوله : و نفعها فيه :
ضمير مؤنث به « طائفة من الكلام » و مذكّر به « كتاب » عود مىنمايد .
قوله : و ان كان عبارة عن المعانى :
ضمير مستتر در « كان » به كتاب رجوع مىكند .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :60««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
قوله : يوجب الاطّلاع عليها :
ضمير در « عليها » به طائفة من المعانى رجوع مىكند .
قوله : و تجويز الاحتمالات :
مقصود از « تجويز » امكان ميباشد .
قوله : يستدعى جوازها فى المقدمة :
ضمير در « جوازها » به « احتمالات » راجع ميباشد .
قوله : التى هى جزئه :
ضمير در « جزئه » به كتاب رجوع مىكند .
حاشيه : قوله : العلم :
هو الصّورة الحاصلة من الشّئ عند العقل .
و المصنّف لم يتعرّض بتعريفه امّ لكفاية التّصوّر بوجه ما فى مقام التّقسيم و امّا لانّ تعريف العلم مشهور مستفيض و امّا لانّ العلم بديهى التّصوّر على ما قيل .
ترجمه : كلمه « العلم » در عبارت مصنّف عبارتست از نقش و صورتى كه از چيزى در عقل و ذهن حاصل ميشود ولى مصنّف به تعريف علم نپرداخت زيرا يا تصوّر اجمالى آنرا در مقام تقسيم كافى دانسته و يا چون تعريف آن مظهور و شايع است آن را ترك نموده و يا بديهى بودن آن طبق گفته بعضى سبب عدم تعرّض وى شده است .
شرح :
تعريف علم
مشهور بين اهل دانش اينست كه علم از امور اكتسابى است و كسانيكه باين مرام معتقدند در تعريف حقيقت علم اختلاف نمودهاند :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :61««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
برخى كه اكثر اهل صناعت هستند علم را از مقوله كيف دانسته و گفتهاند :
العلم هو صورة حاصلة من الشئ عند العقل ( يعنى علم صورت مرتسمه اشياء در ذهن است ).
بعضى ديگر همچون فخر رازى علم را از مقوله اضافه دانسته و در تعريفش گفتهاند :
العلم هو حصول صورة الشّىء عند العقل ( يعنى علم عبارتست از حاصل شدن صورت و تحقّق ارتسام اشياء در ذهن ).
گروهى ديگر علم را از مقوله انفعال دانسته و در تفسيرش گفتهاند :
العلم هو قبول النّفس الصّورة الحاصلة من الشئ ( يعنى علم عبارتست از پذيرفتن نفس صورت اشياء را ).
و عدّهاى از همين گروه از تفسير فوق عدول نموده و گفتهاند :
العلم هو انكشاف الواقع ( يعنى علم عبارتست از روشن شدن و ظاهر شدن واقع ).
مرحوم محشّى بعد از اينكه تعريف اوّل را اختيار فرموده ميگويد :
مصنّف بسه جهت علم را تعريف ننموده :
الف : آنكه آنرا به تصوّر و تصديق تقسيم كرده و بديهى است در مقام تقسيم مقسم اجمالا تصوّر ميشود اگر چه بتفصيل در ذهن حاضل نميگردد از اينرو بهمين مقدار حضور اجمالى علم در ذهن مصنّف اكتفاء نموده و در مقام تعريف و تفصيل بر نيامده است چه آنكه نيازى بآن احساس نكرده است .
ب : چون تعريف علم از نظر قائلين باكتسابى بودن آن مشهور است و آنرا صورت حاصله ميدانند چنانچه شرحش گذشت لاجرم احتياجى به ذكر نبود .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :62««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست