حاشيه : قوله : بالضرورة :
اشارة الى انّ هذه القسمة بديهيّه لا تحتاج الى تجشم الاستدلال كما ارتكبه القوم و ذلك لانّا اذا رجعنا الى وجداننا وجدنا انّ من التّصوّرات ما هو حاصل لنا بلا نظر كتصوّر الحرارة و البرودة و منها ما هو حاصل لنا بالنّظر و الفكر كتصوّر حقيقة الملك و الجنّ و كذا من التّصديقات ما يحصل لنا بلا نظر كالتّصديق بانّ الشّمس مشرقه و النّار محرقة و منها ما يحصل لنا بالنّظر كالتّصديق بانّ العالم حادث و الصّانع موجود .
ترجمه : كلمه « بالضرورة » در عبارت مصنّف اشاره است باينكه اين تقسيم ( يعنى تقسيم به ضرورى و اكتسابى ) بسى واضح و روشن بوده و اساسا هيچ نيازى در آن به تحمّل مشقّت استدلال و اقامه برهان آنطوريكه حضرات رنج آن را بخود هموار نمودهاند نيست چه آنكه وقتى بوجدان خويش رجوع كنيم چنين مىيابيم كه بعضى از تصوّرات بدون فكر و تأمّل براى ما حاصل بوده همچون تصوّر حرارت و برودت و بعضى ديگر با كمك فكر و دقّت نظير تصوّر حقيقت ملك و ماهيّت جنّ چنانچه در بين تصديقات برخى بدون وساطت فكر و تأمّل براى ما حاصل هستند همچون تصديق باينكه خورشيد درخشان و آتش سوزاننده است و برخى ديگر با وساطت فكر حاصلند نظير تصديق باينكه عالم حادث است و صانع متعال موجود است .
شرح : قوله : تجشّم الاستدلال :
كلمه « تجشّم » مصدر از باب تفعّل است بمعناى تحمّل رنج و مشقت .
قوله : كما ارتكبه القوم :
ضمير منصوبى در « ارتكبه » به تجشّم راجع است .
قوله : و ذلك لانّا الخ :
اينجمله بيان و تقرير است براى بداهت تقسيم تصوّر و تصديق به
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :69««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ضرورى و اكتسابى .
قوله : كتصور الحرارة و البرودة :
فلذا تصور اين سنخ امور محتاج به تمهيد مقدمات و اعمال فكر نبوده و از اينرو از آنها به وجدانيّات نام مىبرند .
قوله : كتصور حقيقة الملك و الجنّ :
و از همين جهت است كه در تصوّر حقيقتت ايندو محتاج به ترتيب دادن جنس و فصل هستيم مثلا در تعريف ملك گفتهاند :
الملك : جسم نورانى علوىّ يتشكّل باشكال المختلفه غير الكلب و الخزير .
جسم بعنوان جنس آنست و باقى قيود مجموعا بمنزله فصل آن ميباشند .
و يا در تعريف جنّ چنين گفتهاند :
الجنّ : جسم نارى سفلىّ يتشكّل باشكال المختلفه حتى الكلب و الخزير .
جسم بعنوان جنس آنست و باقى قيود مجموعا بمنزله فصل آن ميباشند .
قوله : كالتصديق بانّ الشّمس مشرقه :
فلذا تصديق اين سنخ امور محتاج به ترتيب دادن مقدّمات قياس و اثبات نتيجه از اين طريق نيست بلكه نفس درك حواس ظاهره همچون مشاهده كردن با چشم و تكرّر آن بر حواس كافيست در اينكه در باور آيند و مورد تصديق واقع شوند .
قوله : كالتصديق بانّ العالم حادث :
و از اينرو است كه در تصديق بآن بين ارباب فنون عقليّه اختلاف و نزاع واقع شده گروه همچون حكماء آنرا منكر شده و عالم را قديم زمانى دانسته و طايفهاى مانند متكلّمين آنرا تصديق نموده و از راه اقامه
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :70««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
برهان و ترتيب دادن قياس شكل اوّل آن را باين بيان اثبات كردهاند :
العالم متغيّر، و كلّ متغيّر حادث، فالعالم حادث
چنانچه بحث آن در مبحث قياس بتفصيل انشاء اللّه تعالى خواهد آمد يا براى اثبات صانع جلّت عظمته ادلّه و براهينى در كلام و حكمت اقامه نمودهاند همچون برهان صدّيقين و دور و تسلسل و دليل حركت و حدوث و امثال آن و اين معنا خود كاشف است از اينكه تصديق بآن بديهى و ضرورى نيست و الّا چه حاجت به اتّعاب نفس بوده و چه نيازى به اقامه برهان مىباشد .
متن : و هو ملاحظة المعقول لتحصيل المجهول.
ترجمه : و نظر ( فكر ) عبارتست از توجّه نمودن بامور معلوم تا بواسطه آن مجهولات را بتوان بدست آورد .
حاشيه : قوله : و هو ملاحظة المعقول .
اى النّظر توجّه النّفس نحو الامر المعقول اى المعلوم لتحصيل امر غير معلوم .
و فى العدول عن لفظ المعلوم الى المعقول فوائد :
منها : التّحرز عن استعمال اللّفظ المشترك فى التعريف .
و منها : التّنبيه على انّ الفكر انّما يجرى فى المعقولات اى الامور الكلّيه الحاصلة فى العقل دون الامور الجزئيه فانّ الجزئى لا يكون كاسبا و لا مكتسبا و منها رعاية السجع .
ترجمه : عبارت « و هو ملاحظة المعقول » در كلام مصنّف تفسير « نظر » ميباشد و حاصل آن اينست : نظر عبارتست از توجه نمودن نفس انسانى بطرف امر معلوم بجهت بدست آوردن چيز نامعلوم و مجهول .
و در عدول نمودن مصنّف از لفظ معلوم به معقول چند فائده نهفته است :
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :71««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
از جمله : اجتناب از بكار بردن لفظ مشترك در تعريف .
و نيز : تنبيه بر اينكه فكر در معقولات و امور كلّى جارى است نه در امور جزئى چه آنكه جزئى نه كاسب است و نه مكتسب .
و همچنين مراعات نمودن سجع در عبارت مىباشد .
شرح : قوله : النّظر توجّه النفس اه :
تعريف فكر از نظر متقدّمين و متأخرين
متقدّمين از حكماء فكر را اينطور تعريف نمودهاند :
فكر عبارتست از حركت ذهن از مطالب به مبادى و از مبادى بطرف مطالب يعنى مجموع ايندو حركت را فكر گويند .
متأخّرين از ايشان در تعريف فكر گفتهاند :
فكر عبارتست از ترتيب دادن امور معلوم جهت رسسيدن بمجهول .
و چنانجه از ظاهر اين تعريف برمىآيد فكر از نظر ايشان همان انتقال از مبدء بمطلب ميباشد .
مرحوم محشى سپس ميفرمايند :
چنانچه گفته شد مقصود از « معقول » امر معلوم است و اينكه مصنّف از لفظ معلوم به معقول عدول نمود بمنظور سه امر است كه ذيلا تشريح ميشود :
الف : آنكه از استعمال لفظ مشترك احتراز نموده باشد چه آنكه كلمه « معلوم » از علم مشتق است و اين لفظ بين تصوّر و تصديق مشترك مىباشد از اينرو مشتقات آن نيز همچون معلوم مشترك بين ايندو معنا ميباشد و چون در تعاريف از استعمال اينكلمات بلحاظ اجمال و اشتباه مراد از آنها نهى شده لاجرم مصنّف نيز در تعريف « نظر » از آن عدول و كلمه « معقول » را جايگزينش نمود .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :72««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ب : آنكه تنبيه كند باينكه نظر و فكر در امور كلّى است زيرا كلمه « معقول » از عقل مشتق بوده و اين لفظ تنها در كليّات مستعمل ميباشد زيرا عقل فقط كليّات را بدون واسطه درك مينمايد و چون علم بر خلاف عقل در جزئيات نيز استعمال ميگردد و از حيث استعمال اعم از عقل بوده و از آنطرف چنانچه گفته شد نظر و فكر در خصوص كليّات ميباشد ناچار مصنّف از كلمه معقول بجاى معلوم استفاده نمود .
عدم جريان فكر در جزئيات
چنانچه گفته شد نظر و فكر تنها در كليّات بوده و در جزئيات جارى نميباشد .
مرحوم محشّى در تعليل آن ميفرمايند :
زيرا جزئى نه كاسب است و نه مكتسب ( بفتح سين ).
شارح گويد :
مقصود از كاسب معرّف ( بكسر راء ) و از مكتسب معرّف است .
كاسب نبودن جزئى
وجه كاسب نبودن جزئى اينست كه كاسب يعنى معرّف يا حدّ است و يا رسم و در هر صورت هركدام يا تامّ بوده و يا ناقص و در هردو فرض يك جزء از معرّف بايد جنس بوده و جزء ديگرش يا فصل و يا عرض از اعراض و پرواضح است كه جنس و فصل و عرض هرسه از كليّات بوده و مساسى با جزئى ندارند از اينرو امور جزئى اساسا قابليّت اينمعنا را ندارند كه بتوانند معرّف قرار گيرند چنانچه شرح آن در باب كليّات خمس انشاء اللّه بتفصيل بيايد .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :73««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
مكتسب نبودن جزئى
و امّا دليل بر مكتسب نبودن جزئى اينست كه طبق شرحيكه گذشت معرّف از انضمام دو كلّى بيكديگر ( جنس و فصل يا جنس و عرض ) حاصل ميشود و بديهى است كه از انضمام دو كلّى نتيجه نيز كلّى است نه جزئى .
ج : جهت سوّميكه در عدول از لفظ معلوم بمعقول منظور مصنّف بوده اينستكه خواست سجمع در عبارت را مراعات نمايد :
شارح گويد :
سجع در نثر بمنزله قافيه در شعر است و همانطوريكه آخر مصاريع را در ابيات قافيه نامند و مراعات آن از حيث اتحاد حروف امر مستحسن و بديعى شمرده ميشود همچنين اواخر فقرات در نثار را سجع ناميده و رعايتش از حيثى كه ذكر شد بر لطافت و ملاحت كلام ميافزايد و در عبارت متن چون كلام به « مجهول » ختم شده و آخرين حرف اينكلمه « لام » مىباشد از اينرو در فقره قبلى آن ذكر معلوم چندان حسن نداشت بخلاف كلمه معقول كه با آن رعايت سجع ميشود .
متن : و قد يقع فيه الخطاء فاحتيج الى قانون تعصم مراعاتها عنه و هو المنطق.
ترجمه : و گاهى در فكر و نظر خطاء و اشتباه واقع ميشود در نتيجه بقانونى كه مراعاتش فكر را از خطاء حفظ نمايد و محتاجيم و آن منطق ميباشد .
حاشيه : قوله : قانون :
هو لفظ يونانىّ او لفظ سريانى، موضوع فى الاصل لمسطر الكتابة و فى الاصطلاح قضيّة كليّة تعرف منها احكام جزئيّات موضوعها كقول النّحاة « كلّ فاعل مرفوع » فانّه حكم كلّى يعلم منه احكام جزئيّات الفاعل .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :74««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ترجمه : كلمه « قانون » در عبارت مصنّف لفظ يونانى يا سريانى است كه در لغت براى خط كش وضع شده و باينمعنا استعمال ميشود .
و در اصطلاح عبارتست از قضيّه كلّى كه از آن احكام مصاديق موضوعش را استخراج كنند مانند اينكلام علماء نحو كه مىگويند : هر فاعلى مرفوع است چه آنكه اين قضيّه حكم كلّى است كه از آن احكام مصاديق فاعل را استخراج مىنمايند .
حاشيه : قوله : و قد يقع فيه الخطاء :
بدليل انّ الفكر قد ينتهى الى نتيجة كحدوث العالم و قد ينتهى الى نقيضها كقدم العالم فاحد الفكرين خطاء حينئذ لا محاله و الّا لزم اجتماع النّقيضين، فلا بدّ من قاعدة كليّة لو روعيت لم يقع الخطاء فى الفكر و هو المنطق .
فقد ثبت احتياج النّاس الى المنطق فى العصمة عن الخطاء فى الفكر بثلاثة مقدّمات :
الاولى : انّ العلم امّا تصوّر و امّا تصديق .
و الثانيه : انّ كلا منهما امّا ان يحصل بلا نظر او يحصل بالنّظر .
و الثالثة : انّ النّظر قد يقع فيه الخطاء .
فهذه المقدّمات الثلاث تفيد احتياج النّاس فى التّحرز عن الخطاء فى الفكر الى قانون و ذلك هو المنطق و علم من هذا تعريف المنطق ايضا بانّه :
قانون تعصم مراعاتها الذّهن عن الخطاء فى الفكر .
فهيهنا علم امر ان من الامور الثلاثة التى وضعت المقدمة لبيانها .
و بقى الكلام فى الامر الثالث و هو تحقيق انّ موضوع المنطق ماذا؟
فاشار اليه بقوله : و موضوعه الخ .
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :75««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست
ترجمه : و گاه باشد كه در فكر خطاء واقع ميشود بدليل اينكه گاهى فكر به نتيجهاى همچون حدوث عالم منتهى شده و زمانى به نقيض آن ميرسد يعنى قدم عالم، و قطعا يكى از ايندو فكر اشتباه است زيرا اگر هردو صحيح باشد لازم مىآيد كه در شىء واحدى نقيضين اجتماع كنند و آن امرى است محال از اينرو براى جلوگيرى و دفع خطاء و اشتباه در فكر مىبايد قاعده كليّهاى تأسيس نمود كه مراعات آن موجب حفاظت فكر از خطاء باشد و آن همان قواعد منطقى است .
پس تا باينجا بكمك سه مقدمه اثبات شد كه مردم جهت محفوظ ماندن فكرشان از خطاء به منطق محتاج و نيازمند هستند :
مقدمه اوّل : علم بر دو قسم است : تصوّر و تصديق .
مقدمه دوّم : هركدام از تصوّر و تصديق يا بدون نظر و فكر حاصل شده يا با فكر و تأمل تحقّق مىيابند .
مقدمه سوّم : فكر و نظر گاهى دستخوش خطاء و اشتباه واقع ميگردد .
و در نتيجه بايد گفت : اين سه مقدمه دلالت مىكنند كه مردم در احتراز از خطاء در فكر محتاج بقانون كلّى بوده كه آن منطق است .
و از اين تقرير تعريف علم منطق نيز دانسته شد و ميتوان بملاحظه مطالب گذشته آنرا اينطور تعريف كرد :
منطق : قانون و قاعده كلّى است كه مراعات آن ذهن را از خطاء در فكر حفظ مىنمايد .
پس تا باينجا دو امر از امور سهگانهايكه مقدمه براى توضيح و تقرير آنها وضع شده معلوم و روشن شد .
باقى ماند امر سوّم و آن تحقيق اين امر است كه موضوع منطق چيست؟
آثار الباقية في شرح الحاشية، صنام کتاب :آثار الباقية في شرح الحاشيةنویسنده :ذهنی تهرانی، سید محمد جوادجلد :1صفحه :76««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»فرمت PDFشناسنامهفهرست