انواع علوم
حضرت صادق-7- فرمود:
168-«وجدت علوم النّاس كلّها في اربع خصال: اوّلها ان تعرف ربّك و الثّانية ان تعرف ما صنع بك و الثّالثة ان تعرف ما اراد منك و الرّابعة ان تعرف ما يخرجك من دينك»
. يعنى: «تمام دانشهاى مردم را در چهار خصلت يافتم:
اوّل اينكه: پروردگارت را بشناسى.
دوم اينكه: بدانى او با تو چه كرده است.
سوّم اينكه: بدانى از تو چه مىخواهد.
چهارم اينكه: بدانى چه چيزى تو را از دينت خارج مىسازد».
و از آن حضرت نقل شده است كه فرمود:
169-«ما بعث اللَّه عزّ و جلّ نبيّا قطّ حتّى يأخذ عليه ثلاثا: الاقرار بالعبوديّة و خلع الانداد و انّ اللَّه تبارك و تعالى يمحو ما يشاء و يثبت ما يشاء»
. يعنى: «خداوند متعال پيامبرى را مبعوث نكرد مگر اينكه از او سه پيمان گرفت: اقرار به بندگى، ترك شرك و اينكه همه چيز دست خداست، هر چه را بخواهد محو و هر چه را بخواهد نگه مىدارد».
آداب كسب و كار
پس از درك فضيلت و ارزش دو گوهر گرانبهاى «علم و عمل» بايد بدانى كه غير از اين دو بقيه همه باطلند و هيچ خيرى در آنها نيست و لغو و بيهودهاند و حاصلى ندارند، چون غير از اين دو، يا ضروريات زندگى است يا اضافه بر آن. براى روشن شدن مطلب، ناچار از شرح اين دو هستيم.
قسم اوّل[1]: ضروريات زندگى
طلب آن گناه نيست بلكه از عبادات شمرده شده است رسول خدا-6- فرمود:
170-«الكادّ على عياله كالمجاهد في سبيل اللَّه»
. يعنى: «كسى كه در راه تأمين مخارج خانوادهاش زحمت مىكشد، مانند مجاهد در راه خداست».
امير المؤمنين-7- فرمود:
171-«اتّجروا بارك اللَّه لكم فانّى سمعت رسول اللَّه-6- يقول: انّ الرّزق عشرة اجزاء: تسعة في التّجارة و واحدة في غيرها»
. يعنى: «معامله كنيد- خداوند به شما بركت بدهد- چون من از رسول خدا-6- شنيدم كه مىفرمود: روزى ده جزء دارد، نه جزء آن در
[1]- قسم دوّم اين بحث، بعد از حديث شماره 260 خواهد آمد.
معامله هست و يك جزء در چيزهاى ديگر».
امام صادق-7- فرمود:
172-«كفى بالمرء اثما ان يضيّع من يعول»
. يعنى: «همين يك گناه مرد را بس است كه حق خانواده خود را ضايع كند».
و رسول خدا-6- فرمود:
173-«ملعون ملعون من يضيّع من يعول»
. يعنى: «ملعون است، ملعون است كسى كه حق خانواده خويش را ضايع نمايد».
بايد توجه داشت كه در كسب و كار، امورى بايد مراعات گردد:
اوّل اينكه: به دنبال حلال باشد و از حرام بلكه امور شبهه ناك بپرهيزد، چون اقدام در مواردى كه معلوم نيست حلالند يا حرام، انسان را به حرام مىاندازد، رسول خدا-6- فرمود:
174-«من لم يبال من اين اكتسب المال، لم يبال اللَّه من اين ادخله النّار»
. يعنى: «كسى كه اهميت نمىدهد از چه راهى مال به دستش بيايد، خداوند سبحان نيز اهميت نمىدهد كه از چه راهى او را به جهنم بيندازد».
دوّم اينكه: به قدر كفايتش قناعت كند، بنا بر اين، اگر مثلا، مىتواند تمام روز را به اندازه يك دينار كار كند ولى مىداند كه مخارجش به اندازه يك سوم دينار است يك سوم روز را كار كند ... و بقيه روز را در عبادت صرف نمايد و مىتواند يك روز را كار كند و دو روز مشغول عبادت گردد. ذخيره ساختن مخارج يك سال نيز جايز است اما بيش از آن خطرناك مىباشد[1].
شيخ صدوق (ره) از رسول خدا-6- روايت كرده است كه فرمود:
[1]- رجوع شود به پاورقى صفحه 134.
175-«من اصبح معافى في جسده امنا في شربه و عنده قوت يومه و ليلته فكانّما حيزت له الدّنيا، يا ابن جعشم! يكفيك منها ما سدّ جوعتك، و وارى عورتك، فان يكن بيت يكنّك فذاك، و ان تكن دابّة تركبها فبخّ بخّ، و الّا فالخبز و ماء الجرّة و ما بعد ذلك حساب عليك او عذاب»
. يعنى: «كسى كه بدنش سالم، داراى امنيت و مالك مخارج يك روز و شب خود باشد، گويا تمام دنيا را داراست. اى پسر جعشم! مخارجى كه بر تو لازم است، اول غذايى است كه گرسنگى تو را برطرف سازد. و دوّم لباسى است كه بدنت را بپوشاند. اگر خانه هم داشتى كه خوب است و اگر وسيله سوارى هم بر اينها اضافه شد كه خيلى عالى است. اما اگر اينها فراهم نشد، نان و آبت كه باشد، كافى است، چون غير از آن، يا حساب دارد يا عذاب».
سوّم اينكه: حرص را كه امر مذمومى است، ترك نمايد، چون موجب ارتكاب كارهاى مشتبه و در نتيجه، گاهى اوقات حرام مىگردد و بايد دانست كه روزى بندگان خدا تقسيم گرديده، نه تلاش حريص آن را زياد مىكند و نه كوتاهى و نشستن، آن را كم مىنمايد.
از معصومين- عليهم السّلام- روايت شده است كه فرمودند:
176-«من لم يعط قاعدا لم يعط قائما»
. يعنى- «اگر به كسى كه نشسته و تلاش ندارد، عطايى نشود، چنانچه تلاش بيهوده هم بكند، به او عطا نخواهد شد. (يعنى تلاش بيهوده و حرص زدن، روزى حلال و عطاى الهى را زياد نمىكند)».
رسول خدا-6- در حجة الوداع فرمود:
177-«ايّها النّاس، ما اعلم عملا يقرّبكم الى الجنّة و يباعدكم من النّار الّا و قد نبّأتكم به و حثثتكم على العمل به، و ما من عمل يقرّبكم من النّار و يباعدكم من الجنّة الّا و قد حذّرتكموه و نهيتكم عنه. الا و انّ روح الامين نفث في روعى انّه لا تموت نفس حتّى تستكمل رزقها، فاجملوا في الطّلب و لا يحملنّكم استبطاء
شيء من الرّزق ان تطلبوه بمعصية اللَّه، انّ اللَّه قسّم الارزاق بين خلقه حلالا و لم يقسّم حراما فمن اتّقى و صبر اتاه رزق اللَّه، و من هتك حجاب السّتر و عجل فاخذه من غير حلّه قوصص به من رزقه الحلال و حوسب به يوم القيامة»
. يعنى: «مردم! آنچه را به بهشت نزديكتان مىكند و از جهنم دورتان مىسازد، به اطلاعتان رساندم و شما را بر عمل بدان تحريك نمودم. و آنچه به جهنم نزديكتان مىكند و از بهشت دورتان مىسازد، شما را از آن بر حذر داشتم و نهيتان نمودم. آگاه باشيد كه روح الامين در قلب من دميد كه:
هيچ كس نمىميرد مگر آنكه روزيش را كاملا دريافت مىدارد، پس كمتر دنبال طلب دنيا باشيد، اگر روزيتان به تأخير افتاد، مبادا از طريق معصيت آن را بجوييد، همانا خداوند متعال، روزى حلالى را بين مردم تقسيم نمود، ولى حرامى را تقسيم نكرده كسى كه صبر كند و تقوا را مراعات نمايد، روزى حلال خدايى به او مىرسد و كسى كه پرده درى كرد و عجله نمود و از غير طريق حلال آن را دريافت كرد، در دنيا از روزى حلالش به همان مقدار كم خواهد گرديد و در آخرت نيز نسبت به آن به ميز محاكمه كشيده خواهد شد».
روزى آن حضرت به يكى از اصحاب خود فرمودند:
178-«كيف بك اذا بقيت في قوم يجمعون رزق سنتهم، و يضعف اليقين فاذا اصبحت فلا تحدث نفسك بالمساء، و اذا امسيت فلا تحدث نفسك بالصّباح فانّك لا تدرى ما اسمك غدا»
. يعنى: «حالت چگونه خواهد بود اگر زنده بمانى و ببينى قومى را كه خرج يك سالشان را ذخيره مىكنند و حال آنكه يقينشان (به مبدأ و معاد) ضعيف است؟
مبادا هنگام صبح، غصه شب را بخورى (و فكرت را بدان مشغول سازى) و مبادا هنگام شب، غصه صبح را بخورى، تو كه نمىدانى فردا نامت چيست (آيا نامت زنده است يا مرده؟)».
تا اينجا مربوط به در آمد بود[1]و اما مخارج:
بايد در آنچه به دست آوردى قانون كتاب و سنت را كه همان اقتصاد و ميانهروى است، رعايت نمايى. مبادا اسراف و زيادهروى كنى كه خداوند متعال
[1]- در اينجا ذكر دو نكته ضرورى است.
اوّل اينكه: احاديث شمارههاى 176، 177 و 178 دلالتى بر تنبلى و يك جا نشستن و منتظر مائده آسمانى بودن ندارند، بلكه احاديثى دال بر ذمّ تنبلى و وجوب طلب رزق براى كسى كه مخارج عدهاى بر عهده اوست و مالى ندارد كه صرف آنان نمايد، وجود دارد كه حتى فقهاى عظام نيز به اين وجوب، فتوا دادهاند، به عنوان مثال احاديث شماره 170، 171، 172 و 173 دلالت روشنى بر اين مطلب دارند اگر چه روايت، پيرامون اين موضوع بيش از اين است.
بنا بر اين، احاديث شماره 176، 177 و 178 ناظر به ذمّ حرص هستند كما اينكه مؤلّف محترم فرمودند.
دوّم اينكه: عبادت، دامنه وسيعى دارد كه در يك كلمه به معناى« بندگى» است. و نيز الفاظى نظير آخرت، به عنوان مثال مرحوم شيخ حرّ عاملى در وسائل از كافى و تهذيب روايت مىكند كه:
ُ« قال رجل لأبي عبد اللَّه-7-: و اللَّه انّا لنطلب الدّنيا و نحبّ أن نؤتاها، فقال: تحبّ ان تصنع بها ما ذا؟ قال: اعود بها على نفسى و عيالى و اصل بها و اتصدّق بها، و احجّ و اعتمر، فقال ابو عبد اللَّه-7-: ليس هذا طلب الدّنيا، هذا طلب الآخرة»
. يعنى:« به خدا قسم! ما طالب دنياييم و دوست داريم كه بدان برسيم. حضرت پرسيد:
دوست دارى با آن، چه بكنى؟ گفت: براى خود و عيالم خرج كنم، به بستگانم برسم، به فقرا كمك كنم، حج بروم و عمره انجام بدهم. امام-7- فرمود: اين كه طلب دنيا نيست، اين طلب آخرت است»،( وسائل، ج 12، باب سوم از ابواب مقدمات تجارت، ص 19، حديث 3).
و نيز سيره معصومين- عليهم السّلام- خصوصا امير المؤمنين-7- شاهد صادقى بر اهل كار و تلاش بودن آن حضرات دارد.
نقل است كه حضرت على-7- هزار درخت خرما وقف كرد و يا وقتى با زحمت پس از كاوش بسيار، همين كه سنگ را كنار زد و آب چشمه جوشيد، فورا گفت:«
ُ هذه صدقة جارية»
. بنا بر اين، در زمان ما اگر مسلمانان نياز به كار بيشتر خصوصا در مسائل تخصصى جهت رفع احتياج از اجانب و دفع سلطه كفار داشته باشند- كه دارند- كار زياد، نه تنها مذموم نيست بلكه ممدوح است، حتى در برخى موارد، واجب هم مىشود.
مىفرمايد:
-إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ[1].
يعنى: «اسرافكاران، برادران شياطينند».
و رسولش-6- فرمود:
179-«من بذّر، افقره اللَّه
». يعنى: «كسى كه ريخت و پاش داشته باشد، خداوند متعال او را فقير خواهد ساخت».
و نيز فرمود:
180-«ما عال من اقتصد»
. يعنى: «آنكه ميانه روى داشته باشد، نيازمند نخواهد شد».
در قبال افرادى كه بايد مخارج آنان را بر عهده گرفت، وظايف و تكاليفى هست به شرح ذيل: اوّل- خود انسان:
بايد از پر خورى اجتناب نمود چون از رسول خدا-6- روايت شده است كه:
181-«حسب ابن آدم لقيمات يقمن صلبه فان كان و لا بدّ فليكن الثّلث للطّعام و الثّلث للشّراب و الثّلث الآخر للنّفس»
يعنى: «براى فرزند آدم چند لقمه كه بتواند او را سر پا نگه دارد كافى است، پس وقتى احتياج به غذا پيدا كرد (مبادا شكم را از غذا پر كند بلكه) يك سوم را به غذا اختصاص بدهد، يك سوم ديگر را به نوشيدنيها و يك سوم آخر را براى نفس كشيدن».
و نيز فرمود:
[1]- سوره اسراء، آيه 27.
182-«اكثر النّاس شبعا، اطولهم جوعا يوم القيامة»
. يعنى: «طولانىترين گرسنگى در قيامت، مخصوص كسانى است كه در دنيا سيرترند».
علاوه بر اين، پرخورى آفاتى به دنبال دارد منجمله:
- موجب قساوت قلب مىشود.
- اعضاى بدن را از عبادت باز مىدارد.
- مانع از شبزندهدارى و تهجّد مىگردد.
- مانع از نماز شب مىشود.
- آنان كه پرخورند بر گرد مزبلهها مىگردند، ولى كسانى كه شكمشان از غذا سبك است، در مساجد دور مىزنند.
دوّم- خانواده: در اين مورد بايد ميانه روى را مراعات نموده بر آنان تنگ نگيرد، بلكه مستحب است وسعت دهد. و هر گاه وعدهاى داد به آن وفا نمايد تا خوشحال شوند.
از امام موسى كاظم روايت شده است كه فرمود:
183-«اذا وعدتم الصّغار فاوفوا لهم فانّهم يرون انّكم انتم الّذين ترزقونهم، و انّ اللَّه عزّ و جلّ ليس يغضب لشيء كغضبه للنّساء و الصّبيان»
. يعنى: «هر وقت به بچهها وعده داديد، به آن وفا كنيد، چون اينها گمان مىكنند كه شما روزى رسان هستيد و خداوند عزيز و جليل براى چيزى آنقدر غضبناك نمىشود كه به خاطر زنان و كودكان (بر مردان) غضب مىكند».
از سنتهاى مستحب اين است كه مرد براى خانوادهاش ميوه تهيه كند، خصوصا در جمعهها كه امير المؤمنين-7- فرمود:
184-«اطرقوا اهاليكم في كلّ ليلة جمعة بشيء من الفاكهة»
. يعنى: «هر شب جمعه با ميوه، نزد خانوادههايتان بيائيد (تا اينها به خاطر