تحريص بر دعا و تشويق عقل بر آن
عقل هر عاقلى حكم مىكند كه وقتى انسان قدرت دارد، بايد ضرر را از خودش دفع نمايد و از طرف ديگر مىدانيم كه زندگى در اين دنيا براى هيچ انسانى بدون ضرر و زيان و تشويش خاطره نيست چون:
- يا درد و مرضى در اندرون خود دارد.
- يا ظالمى از خارج او را مىآزارد.
- يا در شغل و كارش گرفتارى دارد.
- يا همسايه به او آزار مىرساند.
- و يا ...
و اگر فعلا هيچ يك از اين گرفتاريها پيش نيامده باشد، باز عقل محال نمىداند كه در آينده گرفتاريهايى برايش پديد آيد، چگونه پديد نيايد و حال آنكه دنيا محل حوادث است و هيچ وقت بر يك منوال، ثابت و برقرار نمىماند و كسى از سختيها و مصيبتهاى آن در امان نيست. منتها سختيهايش براى بعضيها به فعليت رسيده و محقق شده و براى عده ديگر در آينده محقق خواهد شد، اما عقل حكم به وجوب و لزوم برطرف نمودن هر دو قسم از مصيبتها و گرفتاريها مىكند، اين از يك سوى از سوى ديگر، دعا وسيلهاى است كه مىتواند اين مشكل را برطرف سازد و آن را براى انسان حلّ كند، پس عقلا لازم است كه دست به دامان دعا بياويزيم و از آن براى حلّ مشكلاتمان كمك بگيريم.
همين معنا در كلام امير المؤمنين و سيد الوصيّين- عليه و على آله افضل صلوات المصلّين- آمده، آنجا كه مىفرمايد:
5-«ما من احد ابتلي و ان عظمت بلواه باحقّ بالدّعاء من المعافى الّذى لا يأمن من البلاء».
يعنى: «مبادا كسى كه فعلا بلايى به او روى نياورده و در عافيت زندگى مىكند ولى در آينده از آن در امان نيست، گمان كند كه انسان گرفتار- هر چند گرفتاريش بزرگ باشد- بيشتر از او به دعا نيازمند است. (بلكه وى نيز براى دفع بلاهاى آتيه به دعا نياز دار)».
از اين حديث، فهميده مىشود كه هر فردى به دعا نياز دارد، چه آن كسى كه در عافيت است و چه آن كس كه مبتلاست، منتها دومى براى برطرف ساختن بلايى كه هست و اوّلى براى جلوگيرى از نزول آن.
علاوه بر اين، دعا سبب جلب منفعت و يا بقاى نعمتهاى موجود نيز مىگردد، چون معصومين- عليهم السّلام- از آن به «سلاح و ترس» تعبير كردند، «سلاح» وسيلهاى است كه انسان را به منفعتى برساند، يا ضررى را از او دفع كند و «ترس به «سپر» مىگويند كه موجب حفظ و نگهدارى انسان از مشكلات و سختيها مىشود.
رسول خدا-6- فرمود:
6-«الا ادلّكم على سلاح ينجيكم من اعدائكم و يدرّ ارزاقكم؟ قالوا: بلى يا رسول اللَّه-6- قال: تدعون ربّكم بالليل و النّهار فإنّ سلاح المؤمن الدّعاء».
يعنى: «آيا اسلحهاى را به شما معرفى كنم كه هم شما را از شرّ دشمنانتان نجات ميدهد و هم روزيتان را زياد مىنمايد؟ گفتند: بلى يا رسول اللَّه-6- فرمود: پروردگارتان را در شب و روز بخوانيد و دعا كنيد، چون دعا، اسلحه مؤمن است».
امام على-7- مىفرمايد:
7-«الدّعاء ترس المؤمن و متى تكثر قرع الباب يفتح لك».
يعنى: «دعا، سپر مؤمن است، اگر باب رحمت الهى را زياد بكوبى (و نااميد نشوى، عاقبت) آن در، به رويت گشوده خواهد شد».
امام جعفر بن محمد صادق-7- فرمود:
8-«الدّعاء انفذ من السّنان الحديد».
يعنى: «دعا از سر نيزه آهنى، برّندهتر و نافذتر است».
امام موسى بن جعفر-7- فرمود:
9-«انّ الدّعاء يردّ ما قدّر و ما لم يقدّر. قال: قلت: و ما قد قدّر فقد عرفته فما لم يقدّر؟ قال: حتّى لا يكون».
يعنى: «دعا، هم آنچه مقدّر شده و هم آنچه مقدّر نشده، هر دو را بر مىگرداند و سبب تغييرش مىشود. راوى (يعنى عمر بن يزيد) مىگويد، گفتم:
آنچه مقدّر شده، معيّن و معلوم است كه دعا موجب تغييرش مىشود، اما آنچه مقدّر نشده، چطور؟ فرمود: دعا موجب مىشود كه اصلا مقدّر نشود».
و نيز آن حضرت فرمود:
10-«عليكم بالدّعاء فانّ الدّعاء و الطّلب الى اللَّه تعالى يردّ البلاء و قد قدّر و قضي فلم يبق الّا إمضاؤه فاذا دعى اللَّه و سئل صرفه صرفه».
يعنى: «دعا كنيد، چون دعا و طلب كردن از خداوند تعالى، بلا را دفع مىكند حتّى اگر مقدّر شده و بدان حكم گرديده و بجز اجرايش چيزى نمانده باشد، در اين صورت اگر از خدا بخواهيد كه آن را برگرداند، برمىگرداند».
زرارة از امام محمد باقر-7- نقل مىكند كه فرمود:
11-«الا ادلّكم على شيء لم يستثن فيه رسول اللَّه6؟ قلت: بلى، قال: الدّعاء يردّ القضاء و قد ابرم ابراما- و ضمّ اصابعه-»
.
يعنى: «آيا مىخواهيد چيزى را به شما معرفى كنم كه رسول اللَّه-6- از آن استثناء نكرد (يعنى نفرمود ان شاء اللَّه) زراره مىگويد گفتم:
بلى، فرمود: آن چيز، دعاست كه قضاى الهى را بر مىگرداند اگر چه محكم و حتمى شده باشد. آنگاه حضرت از باب تشبيه قضاى حتمى الهى، انگشتان دستهايشان را درهم فرو بردند».
امام زين العابدين-7- فرمود:
12-«انّ الدّعاء و البلاء ليتوافقان الى يوم القيامة انّ الدّعاء ليردّ البلاء و قد ابرم ابراما».
يعنى: «دعا و بلا، تا روز قيامت با هم در مبارزهاند و در اين ميدان، دعا پيروزمندانه بيرون مىآيد اگر چه آن بلا حتمى بوده باشد».
و نيز از آن حضرت است كه فرمود:
13-«الدّعاء يردّ البلاء النّازل و ما لم ينزل».
يعنى: «دعا، هم بلاى فرود آمده را بر مىدارد و هم، بلاى نيامده را».
با توجه به اين احاديث و احاديث مشابه ديگرى كه به خاطر پرهيز از طولانى شدن بحث از ذكر آنها خوددارى كرديم، روشن مىشود كه بايد ضررها را به واسطه دعا دفع كرد.
و دافع ضرر بودن دعا، از طريق اخبار معصومين- عليهم السّلام- كه علم به راستگويى آنان داريم، ثابت مىشود.
تشويق بر دعا در آيات و روايات
آيات
قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْ لا دُعاؤُكُمْ[1].
يعنى: «اى پيامبر! بگو اگر دعايتان نبود، پروردگار من به شما اهميتى نمىداد».
وَ قالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ[2].
يعنى: «پروردگارتان مىگويد: مرا بخوانيد تا اجابتتان كنم. مسلّما آنانى كه از پرستش و عبادت من سركشى مىكنند، بزودى با خوارى به جهنّم در مىآيند».
در اين آيه شريفه، خداوند متعال «دعا» را عبادت خوانده (يعنى اگر كسى با خدايش سخن بگويد، عبادت كرده) و سركشان از عبادت را به منزله كافر قرار داده است.
وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً[3].
يعنى: «خداى را از روى بيم و اميد، بخوانيد».
-وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي
[1]- سوره فرقان، آيه 77.
[2]- سوره مؤمن، آيه 60.
[3]- سوره اعراف، آيه 56.
وَ لْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ[1].
يعنى: «هر گاه بندگانم در باره من از تو سؤال كردند (بگو كه) من نزديكم و به نداى كسى كه مرا بخواند، پاسخ مىدهم، پس اينان بايد مرا بخوانند و به من ايمان بياورند تا ارشاد گردند».
حال كه كلام به اين آيه شريفه از قرآن كريم رسيد، خوب است نكاتى را در باره آن متذكر شويم:
اوّل- جمله: «هر گاه بندگانم از تو در باره من سؤال كردند»، كنايه است به اينكه خوب است بندگان من، از من سؤال كنند.
دوّم- خداوند متعال در پاسخ نفرمود: «بگو من نزديكم» (به مناسبت اينكه اوّل آيه خطاب به پيامبر است) بلكه جهت تسريع در پاسخ بندگان، كلمه «بگو» را حذف كرده مستقيما فرمود: «من نزديكم».
سوّم- بر سر جواب، حرف «فاء» در آورد كه دلالت بر عدم فاصله دارد.
چهارم- پروردگار سبحان خودش مستقيما پاسخ داد و اين نشانه منزلت و شرف دعا نزد ذات اقدس اللَّه است.
در همين باره امام باقر-7- مىفرمايد:
«لا تملّ من الدّعاء فانّه من اللَّه بمكان»
[2].
يعنى: «از دعا خسته مشو، چون نزد خدا ارزش دارد».
و در پاسخ «بريد بن معاويه» كه از آن حضرت پرسيده بود آيا دعاى بيشتر بهتر است يا قرائت قرآن بيشتر؟ فرمود:
14-كثرة الدّعاء افضل ثمّ قرأ:قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْ لا دُعاؤُكُمْ».
يعنى: «دعاى بيشتر بهتر است، چون خداوند فرمود: اى پيامبر-6- بگو اگر دعايتان نبود، پروردگار من به شما اهميتى نمىداد».
[1]- سوره بقره، آيه 186.
[2]- در حديث 526 خواهد آمد.
پنجم: اين آيه كريمه دلالت دارد بر اينكه ذات اقدس الهى، مكان ندارد، چون اگر مكان مىداشت به هر مناجاتكنندهاى نزديك نبود، (يعنى اگر به فردى در شرق عالم نزديك بود، مىبايست از فردى كه در غرب است دور بوده باشد، چون خاصيت موجودات مكان دار اين است و حال آنكه او به هر دو نزديك است، پس مكان ندارد).
ششم- پروردگار متعال در اين آيه با جملهفَلْيَسْتَجِيبُوا لِيامر به دعا كردن بندگان نموده است.
هفتم- امام صادق-7- در تفسير جملهوَ لْيُؤْمِنُوا بِيفرمود:
15-«و ليتحقّقوا انّى قادر على اعطائهم».
يعنى: «بندگان من بدانند كه من قدرت بخشش درخواستهاى ايشان را دارم».
اين فرمان حق، دو فايده دارد:
فايده اوّل: به بندگان اعلام مىدارد كه او قادر است.
فايده دوّم: بندگان را در رسيدن به حاجات و درخواستهايشان اميدوار مىكند، چون انسان اگر بداند طرف معاملهاش قدرت بر تسليم و تحويل آنچه بر عهده اوست را دارد، در او ميل و رغبت ايجاد مىشود كه دست به آن معامله بزند، همچنان كه اگر بداند طرف معاملهاش اين قدرت را ندارد اقدام نخواهد كرد، به همين خاطر مىبينيد كه مردم از معامله با افراد ورشكسته پرهيز مىكنند.
هشتم: با ذكر جمله «يرشدون» گويا به بندگان بشارت مىدهد كه دعايتان اجابت شد، چون «رشاد» به راه هدايتى گويند كه به مطلوب و مقصود مىرسد.
در اين مورد امام صادق-7- مىفرمايد:
16-«من تمنّى شيئا و هو للَّه رضا لم يخرج من الدّنيا حتّى يعطاه».
يعنى: «اگر كسى از خداوند متعال چيزى بخواهد كه مورد رضاى حق هم باشد، تا از دنيا نرفته، آن را دريافت مىكند».
اين حديث از پيامبر اكرم-6- نيز روايت شده است.
آن حضرت در جاى ديگر مىفرمايد:
17-«اذا دعوت فظنّ حاجتك بالباب».
يعنى: «هر گاه دعا كردى، گمانت اين باشد كه حاجتت نزد در آماده و حاضر است».
اسرار محروميت از اجابت دعا
حتما خواهيد گفت: ما بسيارى از مردم را مىبينيم كه دعا مىكنند ولى اجابت نمىشود و اين در ظاهر، با آيه شريفه مورد بحث[1]منافات دارد.
در پاسخ بايد گفت: اجابت نشدن دعا، حتما به خاطر كوتاهى و اخلال در شرايط دعاست و آن هم دو صورت دارد:
اوّل اينكه: آداب آن را مراعات نكرده است، چون دعا دستوراتى دارد كه ان شاء اللَّه تعالى در ابواب بعدى خواهد آمد. عثمان بن سعيد مىگويد: فردى به من گفت كه من به خدمت امام صادق-7- شرفياب شده، عرض كردم: دو آيه در قرآن كريم هست كه هنوز آن دو را درست درك نكردهام».
فرمود: آن دو آيه كدامند؟
گفتم: يكى آيه شريفه:ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْاست كه ما دعا مىكنيم ولى اجابتى نمىبينيم.
فرمود: آيا خداوند متعال خلف وعده مىكند؟
گفتم: خير.
فرمود: پس چرا اجابت نمىشود؟
[1]-وَ إِذا سَأَلَكَ ..( سوره بقره، آيه 186).