فصل: استحباب ذكر در هر مجلس
سزاوار نيست كه هيچ يك از مجالس انسان، از «ذكر» خالى باشد و بدون آن از جايش برخيزد.
«ابو بصير» از حضرت صادق-7- روايت كرده است كه فرمود:
648-«ما اجتمع قوم في مجلس لم يذكروا اللَّه و لم يذكرونا الّا كان ذلك المجلس حسرة عليهم يوم القيامة، ثمّ قال: قال ابو جعفر-7-: انّ ذكرنا من ذكر اللَّه، و ذكر عدوّنا من ذكر الشّيطان»
. يعنى: «هيچ قومى در مجلسى گردهم جمع نشدند كه نه خدا ياد شود و نه ما (اهل بيت) مگر اينكه روز قيامت، آن مجلس، موجب حسرتشان مىگردد. آنگاه گفت: امام باقر-7- فرمود: ذكر ما، ذكر خداست و ذكر دشمنان ما ذكر شيطان است».
و از آن حضرت است كه:
649-«من اراد ان يكتال بالمكيال الاوفى فليقل اذا اراد القيام من مجلسه:
سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ، وَ سَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ، وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ»
. يعنى: «هر كس كه مىخواهد پيمانه اعمالش پر باشد، هنگام برخاستن از جايش بگويد: منزه است خداى عزيز از اينكه به وصف در آيد. و سلام بر فرستادگانش. و حمد و ستايش مخصوص خداوند رب العالمين است».
«حسن بن ابى الحسن ديلمى» از پيامبر اكرم-6- روايت كرده است كه فرمود:
650-«انّ الملائكة يمرّون على حلق الذّكر فيقومون على رؤوسهم و يبكون لبكائهم و يؤمّنون لدعائهم، فاذا صعدوا السّماء يقول اللَّه تعالى: يا ملائكتى، اين كنتم؟ و هو اعلم، فيقولون: يا ربّنا، انّا حضرنا مجلسا من مجالس الذّكر فرأينا اقواما يسبّحونك و يمجّدونك و يقدّسونك و يخافون نارك، فيقول اللَّه سبحانه: يا ملائكتى، ازووها عنهم و اشهدكم انّى قد غفرت لهم و امنتهم ممّا يخافون فيقولون: ربّنا انّ فيهم فلانا و انّه لم يذكرك، فيقول: قد غفرت له بمجالسته لهم فانّ الذّاكرين من لا يشقى بهم جليسهم»
. يعنى: «ملائكه الهى بر حلقههاى ذكر كه مىگذرند، بالاى سرشان مىايستند، با گريه آنها گريه مىكنند و بر دعاهايشان آمين مىگويند. و وقتى كه به سوى آسمان مىروند، خداوند متعال مىگويد: اى ملائكه من! كجا بوديد؟- با اينكه خود بهتر مىداند- مىگويند: ما در مجلسى از مجالس ذكر حاضر شديم، گروههايى را ديديم كه تو را تسبيح و تمجيد و تقديس كرده، از آتشت مىهراسيدند.
در اينجا خداوند سبحان مىگويد: اى ملائكه من! آتش را از آنان دور كنيد و شاهد باشيد كه من اينان را آمرزيدم و از آنچه كه مىهراسند، ايمنشان دادم. ملائكه مىگويند: پروردگارا! در بين اينان فلان كس هست كه ذكر تو را نداشت. ذات اقدس الهى مىفرمايد: او را هم بخشيدم، چون با اين جمعيت همنشين شد، هرگز كسى كه همنشين ذاكرين باشد، به شقاوت نخواهد رسيد».
فصل: تأكيد استحباب ذكر در ميان غافلين
به دو دليل، استحباب ذكر در ميان «غافلين» مؤكد است:
اوّلا: از بلايى كه ممكن است بر آنان نازل شود در امان بماند و چه بسا آن غافلين نيز به بركت اين فرد ذاكر، نجات يابند.
و ثانيا: رواياتى در اين باب آمده است از جمله: امام صادق-7- فرمود:
651-«الذّاكر للَّه في الغافلين كالمقاتل عن الهاربين»
. يعنى: «كسى كه در ميان اهل غفلت، خداوند متعال را به ياد بياورد و ذكر نمايد مانند كسى است كه به جاى فرار كردهها مشغول جنگ مىباشد».
و از آن حضرت است كه:
652-«قال رسول اللَّه: ذاكر اللَّه في الغافلين كالمقاتل في الفارّين، و المقاتل في الفارّين له الجنّة»
. يعنى: «رسول خدا-6- فرمود: آن كس كه در ميان غافلين، خدا را متذكر مىشود، مانند كسى است كه در ميان فراريها، پا برجا ايستاده، جنگ مىكند و كسى كه در ميان فراريها به جنگ مشغول باشد، بهشت براى اوست».
و از پيامبر اكرم-6- روايت است كه فرمود:
653-«من ذكر اللَّه في السّوق مخلصا عند غفلة النّاس و شغلهم بما هم فيه كتب اللَّه له الف حسنة و يغفر له يوم القيامة مغفرة لم تخطر على قلب بشر»
.
يعنى: «كسى كه در بازار هنگام غفلت مردم و اشتغالشان به كارهاى بازارى، خدا را از روى اخلاص متذكر شود، خداوند متعال، هزار حسنه برايش مىنويسد و روز قيامت به آمرزشى خواهد رسيد كه بر قلب هيچ بشرى خطور نكرده باشد».
فصل: بهترين اوقات ذكر
برترين اوقات «ذكر» عبارتند از: هنگام دخول در صبح، هنگام دخول در شب، بعد از صبح و بعد از عصر.
رسول خدا-6- فرمود:
654-«قال اللَّه تعالى: يا ابن آدم، اذكرنى بعد الصّبح ساعة و بعد العصر ساعة اكفك ما اهمّك»
. يعنى: «خداوند متعال فرمود: اى فرزند آدم! لحظهاى بعد از صبح و لحظهاى بعد از عصر، مرا ذكر كن، من هم كارهاى مهم تو را بر عهده مىگيرم».
اما باقر-7- فرمود:
655- «انّ ابليس عليه لعائن اللَّه يبثّ جنود الليل من حين تغيب الشّمس و حين تطلع، فاكثروا ذكر اللَّه حين هاتين السّاعتين، و تعوّذوا باللَّه من شرّ ابليس و جنوده، و عوّذوا صغاركم في تلك السّاعتين فانّهما ساعتا غفلة».
يعنى: «همانا ابليس- كه لعنتهاى خدا بر او باد- هنگام غروب و طلوع خورشيد، لشكريان شبش را پراكنده مىسازد، پس در اين دو لحظه، بايد زياد خدا را ذكر كنيد و از شر ابليس و لشكريانش به او پناهنده گرديد. و نيز در اين دو ساعت، خردسالان خود را نيز در پناه بگيريد كه اين دو ساعت از لحظات غفلت هستند».
در تفسير آيه شريفه:
-وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ[1].
يعنى: «سايههاى (آن سجدهكنندگان) در بامداد و غروب مىباشد» امام صادق-7- فرمود:
656-«هو الدّعاءقَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ غُرُوبِهاو هى ساعة اجابة»
. يعنى: «منظور، دعاى قبل از طلوع خورشيد و قبل از غروبش مىباشد كه لحظه اجابت است».
[1]- سوره رعد، آيه 15.
فصل: استحباب مخفى نمودن ذكر
مستحب است «ذكر» مخفيانه انجام گيرد، چون به اخلاص نزديكتر و از ريا، دورتر است كه رسول خدا-6- به «ابى ذر» فرمود:
657-«يا ابا ذرّ، اذكر اللَّه ذكرا خاملا. قلت: ما الخامل؟ قال: الخفىّ»
. يعنى: «اى ابا ذر! خدا را به صورت «خامل» ذكر كن. ابا ذر گويد: عرض كردم: «خامل» چيست؟ فرمود: (منظور) ذكر مخفى است».
امير المؤمنين-7- فرمود:
658-«من ذكر اللَّه في السّرّ فقد ذكر اللَّه كثيرا، انّ المنافقين كانوا يذكرون اللَّه علانية و لا يذكرونه في السّرّ فقال اللَّه:يُراؤُنَ النَّاسَ وَ لا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا
[1]».
يعنى: «كسى كه خداوند متعال را در سرّ ذكر كند، ذكرش بسيار به حساب مىآيد، اما منافقين، خداوند متعال را به صورت علنى- نه مخفى- ذكر مىكردند كه خداوند متعال فرمود: به مردم نشان مىدهند و جز ذكر قليلى ندارند».
امام صادق-7- فرمود:
659-«قال اللَّه تعالى: من ذكرنى سرّا ذكرته علانية»
. يعنى: «خداوند متعال مىفرمايد: هر كه مرا در خفا ياد كند، من او را آشكارا ياد مىنمايم».
[1]- سوره نساء، آيه 142.
«زرارة» از امام باقر يا امام صادق- عليهما السّلام- روايت كرده است كه فرمود:
660-«لا يكتب الملك الّا ما سمع، و قال اللَّه:وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً، فلا يعلم ثواب ذلك الذّكر في نفس الرّجل غير اللَّه لعظمته»
. يعنى: «فرشته نمىنويسد مگر آنچه به گوشش برسد كه خداوند متعال فرمود: پروردگار خويش را در درون جانت، به زارى و ترس ياد كن. بنا بر اين، بجز خداى منّان، كسى ثواب اين ذكر درونى را نمىداند، به خاطر عظمتى كه اين ذكر دارد».
در روايت آمده است كه در جنگى، لشكر رسول خدا-6- همين كه به سرزمينى رسيدند، با صداى بلند شروع كردند به تهليل و تكبير، حضرت فرمود:
661-«يا ايّها النّاس، اربعوا على انفسكم، اما انّكم لا تدعون اصمّا و لا غائبا و انّما تدعون سميعا قريبا معكم»
. يعنى: «اى مردم! صبر كنيد، آگاه باشيد كه شما فرد ناشنوا يا غايبى را نمىخوانيد، بلكه خداى شنوا و نزديكى را مىخوانيد كه با شماست».