کتاب آیین بندگی و نیایش (ترجمه عده الداعی)

فصل: انواع ذكر

«ذكر» بر چند قسم تقسيم مى‌شود:

1- تحميد

«سعيد قماط» از «فضل» روايت كرده است كه گفت: به حضرت صادق-7- عرض كردم: فدايت گردم! يك دعاى جامع به من بياموز فرمود:

662-«احمد اللَّه فانّه لا يبقى احد يصلّى الّا دعا لك، يقول: سمع اللَّه لمن حمده»

. يعنى: «خداى را حمد كن كه در اين صورت، هر نمازگزارى برايت دعا مى‌كند و مى‌گويد: خداوند بشنود سخن كسى را كه او را ستايش كند».

از پيامبر اكرم-6- روايت شده است كه فرمود:

663-«كلّ كلام لا يبدأ فيه بالحمد، فهو اقطع‌

». يعنى: «هر سخنى كه با حمد الهى آغاز نگردد، مقطوع و بريده است».

«ابو مسعود» از حضرت صادق-7- روايت كرده است كه فرمود:

664-«من قال اربع مرّات اذا اصبح: الحمد للَّه ربّ العالمين، فقد ادّى شكر يومه، و من قالها اذا امسى فقد ادّى شكر ليلته».

يعنى: «هر كس كه هنگام دخول در صبح، چهار مرتبه بگويد «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ‌» شكر آن روز را انجام داده و هر كس هنگام دخول در شب آن را بگويد:

شكر شبش را ادا كرده است».

از حضرت صادق-7- روايت شده است كه رسول خدا-6- فرمود:

665-«من قال: الحمد للَّه كما هو اهله، فقد شغل كتّاب السّموات فيقولون:

اللّهمّ لا نعلم الغيب، فيقول اللَّه: اكتبوها كما قال عبدى و علىّ ثوابها»

. يعنى: «هر كس بگويد: الحمد للَّه كما هو اهله (يعنى آن گونه ستايشى مخصوص خداست كه او سزاوار آن است)، نويسندگان آسمانى را از نوشتن بازداشته، مى‌گويند: خدايا! ما كه غيب نمى‌دانيم، خداوند متعال مى‌فرمايد:

همان گونه كه بنده‌ام گفته بنويسيد، من خودم پاداشش را بر عهده مى‌گيرم».

2- صورت تمجيد

«على بن حسان» از يكى از يارانش از حضرت صادق-7- روايت كرده است كه فرمود:

666-«كلّ دعاء لا يكون قبله تمجيد فهو ابتر انّما التّمجيد ثمّ الثّناء»

. يعنى: «هر دعايى كه قبل آن، تمجيد نباشد ابتر و منقطع است، اول تمجيد بعد ثناء».

راوى گويد: عرض كردم: كمترين چيزى كه به عنوان «تمجيد» كفايت مى‌كند چيست؟ فرمود: بگو:

«اللّهمّ انت الاوّل فليس قبلك شي‌ء و انت الآخر، فليس بعدك شي‌ء، و انت الظّاهر فليس فوقك شي‌ء و انت الباطن فليس دونك شي‌ء، و انت العزيز الحكيم».

يعنى: «خدايا! تو آن اوّلى هستى كه قبل از تو چيزى نيست، تو آن آخرى هستى كه بعد از تو چيزى نيست، تو آن غالبى هستى كه برتر از تو چيزى نيست، تو آن سرّى هستى كه مخفى‌تر از تو چيزى نيست و تو عزيزى و حكيمى».

راوى به همين سند گويد از امام صادق-7- پرسيدم: كمترين چيزى كه به عنوان تحميد كفايت مى‌كند چيست؟ فرمود مى‌گويى:

667-«الحمد للَّه الّذى علا فقهر، و الحمد للَّه الّذى بطن فخبر، و الحمد للَّه الّذى يحيى الموتى و يميت الاحياء وهُوَ عَلى‌ كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ

». يعنى: «حمد مخصوص خداوند بلند مرتبه‌اى است كه بر همه چيز، چيره است، ستايش مخصوص خدايى است كه از اسرار و درون با خبر است، حمد مخصوص خدايى است كه مرده‌ها را زنده مى‌كند و زنده‌ها را مى‌ميراند و بر هر چيزى قادر است».

3- تهليل و تكبير

«ربعى از فضيل» از امام باقر يا امام صادق- عليهما السّلام- روايت كرده است كه فرمود:

668-«اكثروا من التّهليل و التّكبير فانّه ليس شي‌ء احبّ الى اللَّه من التّكبير و التّهليل‌

». يعنى: «تهليل و تكبير را زياد كنيد كه چيزى نزد خدا محبوبتر از تكبير و تهليل نمى‌باشد».

از پيامبر اكرم-6- روايت شده است كه فرمود:

669-«خير العبادة قول‌لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ‌»

. يعنى: «بهترين عبادت، گفتن‌لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ‌است».

4- تسبيح‌

«يونس بن يعقوب» گويد:

670-«قلت لأبي عبد اللَّه7: من قال: سبحان اللَّه مائة مرّة، كان ممّن ذكر اللَّه كثيرا؟ قال: نعم».

يعنى: «به حضرت صادق-7- عرض كردم: كسى كه صد بار بگويد سبحان اللَّه، آيا جزء كسانى خواهد بود كه خدا را زياد ذكر كرده؟

فرمود: آرى».

در روايت آمده است:

671- «لشكرگاه حضرت سليمان بن داود-7- صد فرسخ در صد فرسخ بود كه بيست و پنج فرسخش براى جنّها، بيست و پنج فرسخش براى انسانها، بيست و پنج فرسخش براى پرندگان و بيست و پنج فرسخش براى حيوانات بود.

و جناب سليمان-7- هزار خانه از شيشه داشت كه بر چوب بنا شده بودند، در ميان اين خانه‌ها سيصد زن و هفتصد كنيز بسر مى‌بردند، جنها براى آن حضرت فرشى از طلا و ابريشم بافته بودند به اندازه دو فرسخ در يك فرسخ كه منبر طلايى آن حضرت را در وسط اين فرش قرار مى‌دادند، سليمان نبى در حالى بر روى منبر مى‌نشست كه گرداگردش ششصد هزار كرسى از طلا و نقره قرار داشت، انبيا بر كرسى طلا و علما بر كسى نقره، تكيه مى‌دادند و گردش مردم بودند و گرد مردم جنّها و شياطين، در اين حال پرندگان، بالهايشان را مى‌گشودند تا خورشيد آنان را نيازارد، باد صبا اين بساط را بر مى‌داشت و مسير يك ماه را يك روزه طى مى‌نمود.

روايت شده كه به باد فرمان مى‌داد تا آن بساط را برداشته، حركتش دهد.

خداوند متعال وحى فرستاد- در حالى كه او بين آسمان و زمين در حال سير بود- كه من بر حكومت تو اين را افزودم كه هيچ كسى سخنى نگويد مگر آنكه باد آن را به گوش تو برساند، پس حكايت شده است كه آن حضرت از كشاورزى گذشت كه مى‌گفت: فرزند داود حكومت با عظمتى دارد (تا اين را گفت) باد آن سخن را به گوش سليمان رساند، سليمان فرود آمد و به سوى آن كشاورز رفت و گفت: من آمدم تا (به تو بگويم:) آنچه را كه بر آن قدرت ندارى، آرزو مكن، سپس فرمود:

يك تسبيح تو كه مورد قبول خداوند متعال قرار گيرد از آنچه به خاندان داود

داده شده، بهتر است».

و در حديث ديگر آمده است: «ثواب تسبيح براى تو مى‌ماند، اما حكومت سليمان از بين مى‌رود».

5- تسبيح و تحميد

از حضرت صادق-7- روايت شده است كه فرمود:

672-«قال امير المؤمنين: التّسبيح نصف الميزان، و التّحميد يملأ الميزان، و لا اله الّا اللَّه و اللَّه اكبر يملأ ما بين السّماوات و الارض»

. يعنى: «امير المؤمنين-7- فرمود: «سبحان اللَّه، نصف ترازو را مى‌گيرد و الحمد للَّه، آن را پر مى‌سازد و لا اله الّا اللَّه و اللَّه اكبر، ما بين آسمانها و زمين را پر مى‌كند».

6- ذكر ذيل‌

673-«اشهد ان لا اله الّا اللَّه وحده لا شريك له الها واحدا احدا فردا صمدا لم يتّخذ صاحبة و لا ولدا»

. يعنى: «شهادت مى‌دهم كه معبودى جز اللَّه نيست تنهاست و شريكى ندارد، معبودى يگانه و يكتا و فرد و بى‌نيازى است كه نه همسرى اختيار كرده و نه فرزندى».

امام صادق-7- فرمود:

- «من قالها خمسا و اربعين مرّة كتب اللَّه له خمسا و اربعين الف حسنة، و محا عنه خمسا و اربعين الف سيّئة و رفع له خمسا و اربعين الف درجة، و كان كمن قرأ القرآن في يومه اثنى عشر الف مرّة، و بنى اللَّه له بيتا في الجنّة»

. يعنى: «هر كس اين (اشهد ان لا اله الا اللَّه وحده لا شريك له ...) را چهل و پنج‌

بار بگويد، خداوند متعال برايش چهل و پنج هزار حسنه مى‌نويسد و چهل و پنج هزار سيئه را از او محو مى‌نمايد و چهل و پنج هزار درجه او را بالا مى‌برد، او چون فردى خواهد بود كه قرآن را در يك روز دوازده هزار بار خوانده باشد و (بالاخره) خداوند سبحان خانه‌اى در بهشت برايش مى‌سازد».

7- كلمات پنجگانه‌

پيامبر اكرم-6- فرمود:

674-«الا اعلّمكم خمس كلمات خفيفات على اللسان، ثقيلات في الميزان، يرضين الرّحمن، و يطردن الشّيطان، و هنّ من كنوز الجنّة و من تحت العرش، و هنّ الباقيات الصّالحات. قالوا: بلى يا رسول اللَّه، فقال-6-: قولوا سبحان اللَّه، و الحمد للَّه، و لا اله الّا اللَّه، و اللَّه اكبر، و لا حول و لا قوّة الّا باللَّه العلىّ العظيم» و قال خمس بخّ بخّ لهنّ ما اثقلهنّ في الميزان».

يعنى: «آيا پنج كلمه به شما بياموزم كه بر زبان، سبك باشد و در ميزان، عمل سنگين، كلماتى كه خداوند رحمان را راضى كرده شيطان را طرد نمايند، كلماتى كه از گنجهاى بهشتند و از زير عرش آمده، باقيات صالحات باشند؟ گفتند: بلى يا رسول اللَّه! فرمود: بگوييد: سبحان اللَّه و ... منزّه است خداوند! سپاس و ستايش مخصوص خداوند است! معبودى جز خداوند نيست، خداوند بزرگتر است و هيچ دگرگونى و قدرتى جز به واسطه خداوند بلند مرتبه با عظمت، وجود ندارد آنگاه پنج مرتبه فرمود: به به به اين كلمات كه چقدر ميزان را سنگين مى‌سازند».

8- تسبيحات اربعه‌

از امام باقر-7- روايت شده است كه فرمود:

675-«مرّ رسول اللَّه-6- برجل يغرس غرسا في حائط له فوقف عليه و قال: الا ادلّك على غرس اثبت اصلا و اسرع ايناعا و اطيب ثمرا و ابقى؟ قال: فدلّنى يا رسول اللَّه، فقال: اذا اصبحت و امسيت فقل: سبحان اللَّه، و الحمد للَّه، و لا اله الّا اللَّه و اللَّه اكبر، فانّ لك بذلك ان قلته بكلّ تسبيحة عشر شجرات في الجنّة من انواع الفاكهة و هنّ من الباقيات الصّالحات. قال: فقال الرّجل: فانّى اشهدك يا رسول اللَّه، انّ حائطي هذا صدقة مقبوضة على فقراء المسلمين اهل الصّدقة، فانزل اللَّه تبارك و تعالى ايات من القران:فَأَمَّا مَنْ أَعْطى‌ وَ اتَّقى‌ وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنى‌ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرى‌

[1].

يعنى: «رسول خدا-6- از كنار مردى گذر مى‌كردند كه در باغش مشغول كاشتن درختى بود، حضرت ايستاد و به او فرمود: آيا درختى به تو معرفى كنم كه ريشه‌اش استوارتر باشد و زودتر برسد و ميوه‌هاى پاكتر و بادوامتر بدهد؟ عرض كرد: راهنمايى كن مرا اى رسول خدا! فرمود: هر گاه وارد صبح و شام شدى، بگو: سبحان اللَّه و الحمد للَّه و لا اله الّا اللَّه و اللَّه اكبر، كه اگر اين را بگويى براى تو در برابر هر يك تسبيح، از هر ميوه‌اى ده درخت در بهشت خواهد بود و اين كلام يكى از مصاديق باقيات صالحات است.

آن مرد گفت: اى رسول خدا! من تو را شاهد مى‌گيرم و اين باغم را تحويل تو مى‌دهم تا براى مسلمين صدقه باشد- آنانى كه اهل صدقه‌اند- در اينجا خداوند تبارك و تعالى آياتى از قرآن را نازل فرمود: هر كس عطا و احسان كرد و تقوا داشته، نيكى را تصديق نمود، ما كار او را سهل و آسان مى‌گردانيم».

[1]- سوره دليل، آيه 5- 7.

«محمد بن خالد برقى» از حضرت صادق از پدرش از جدّش- عليهم السّلام- نقل كرده است كه:

676-«قال رسول اللَّه-6-: من قال: سبحان اللَّه،

غرس اللَّه له بها شجرة في الجنّة، و من قال: الحمد للَّه، غرس اللَّه له بها شجرة في الجنّة و من قال لا اله الّا اللَّه غرس اللَّه له بها شجرة في الجنّة و من قال: اللَّه اكبر، غرس اللَّه له بها شجرة في الجنّة. فقال له رجل من قريش: اذا شجرنا في الجنّة لكثير. قال-6-: نعم، و لكن ايّاكم ان ترسلوا عليها نيرانا فتحرقوها، و ذلك قول اللَّه عزّ و جلّ:يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ‌

[1]».

نى: «رسول خدا-6- فرمود:

هر كسى بگويد: «سبحان اللَّه» خداوند در برابر آن، درختى در بهشت برايش مى‌كارد.

هر كسى بگويد: «الحمد للَّه» خداوند در برابر آن، درختى در بهشت برايش مى‌كارد، هر كسى بگويد: «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ‌» خداوند در برابر آن، درختى در بهشت برايش مى‌كارد، و هر كسى بگويد: «اللَّه اكبر» خداوند در برابر آن درختى در بهشت برايش مى‌كارد.

در اينجا مردى از قريش به آن حضرت گفت: بنا بر اين، درختان ما در بهشت زياد خواهد بود، رسول خدا-6- فرمود: بله اما مبادا به سوى آن درختها آتش بفرستيد و آنها را بسوزانيد كه خداوند عزيز و جليل مى‌فرمايد: اى اهل ايمان! خدا و رسولش را اطاعت كنيد و اعمالتان را باطل ننماييد».

[1]- سوره محمد-6-، آيه 33.