مقدمه ناشر
در ميان مباحث مهدويت، يكى از مقولاتى كه پرداختن به آن، بسيار بايسته است، تبيين آينده و ارائه ديدگاهى جامع و كارآمد در اين زمينه است.
به رغم انديشهسازانى كه آينده جهان را تيرهوتار معرفى مىكنند و نيز كسانىكه آينده را به نفع خود القا و نظام رو به افول خويش را برتر و نجاتبخش تبليغ مىنمايند؛ شايسته است انديشمندان آگاه و متعهد، «نظام روشن موعود» اديان- به خصوص اسلام- را با ذكر ابعاد مختلف آن، تبيين كنند و در مقابل انبوه فرقهها و ايسمها- كه در رشد و تعالى بشر ركود ايجاد كردهاند- آينده سبز و روشن را براى بشريت ترسيم نمايند.
بر اين اساس بنياد فرهنگى حضرت مهدى موعود (عج)، در كنار فعاليتها و منشورات گوناگون خود، نسبت به اين امر خطير، اهتمام ورزيده و در قدم اول به دنبال ارائه نظريات آيندهنگر و مقايسه آن با انديشه نورانى «مهدويت» و تبيين وجوه برتر آن- به خصوص در مقولههاى سياسى- است تا زمينهاى مناسب براى ارائه استراتژى مهدويت و ترسيم مسائل كاربردى آن براى امروز و فرداى بهتر باشد.
آينده جهان (دولت و سياست در انديشه مهدويت)، عنوانپژوهشى است كه جناب آقاى رحيم كارگر در اين عرصه ارائه نموده و در آن به دولت و سياست و ديدگاههاى متفاوت در اينباره و نيز ماهيت، ساختار، كاركرد و پيامدهاى «دولت مهدوى» پرداختهاند.
اميدواريم اين تلاش، مقدمهاى باشد براى كوششهاى بيشتر در اين عرصه و مورد رضايت و عنايت حضرت بقية اللّه الاعظم قرار گيرد.
بنياد فرهنگى حضرت مهدى موعود (عج)
مركز تخصصى مهدويت
زمستان 83
[مقدمه مولف]
به نام خداوند گسترده مهرپژوهش و نگارش در عرصه شكوهمند و متعالى «مهدويت»- به خصوص انگاره بنيادين دولت مهدوى- امرى بس دشوار و ارزشمند است. از طرفى شناخت فرجام نهايى «دولت و سياست»، پرجاذبه و انديشهبرانگيز است و تصوير آينده زندگى بشر و پيوند ژرف آن با سرنوشت دولت و سياست، مورد توجّه ديرين بيشتر اديان، نحلههاى فكرى، مكاتب سياسى و ... بوده است. اين انگاره، ارتباطى عميق و اساسى با انديشه «مهدويت» در اسلام دارد و بايستگى دولت مهدوى در آينده و ويژگىها و راهبردهاى آن، به صورت گسترده و جدّى، در نصوص دينى طرح شده است.
«انديشه مهدويت»، پاسخگويى كامل و جامع به خواسته و نياز ديرين انسانها در اصلاح وضعيت نابسامان زندگى بشرى است و «دولت مهدوى»، عهدهدار رفع تمامى اين كاستىها و ناراستىها- براساس محوريت دين، اخلاق و معنويت- است. شناخت و تبيين اين طرح كمالگرايانه و ارائه تصويرى روشن از آينده موعود، نياز به پژوهش و تحقيقات گسترده و علمى دارد.
در نگاشته حاضر، بخش مهمى از آن (دولت و سياست در انديشه مهدويت) مورد بحث قرار گرفته است. اميد است اين حركت، آغازى براى انجام دادن پژوهشهاى علمى و مستند و طرح موضوعات گوناگون سياسى درباره مهدويت باشد.
بايسته است سپاس و تشكر عميق خود را از استاد ارجمندم دكتر داود فيرحى- كه اين پژوهش با راهنمايىهاى كريمانه ايشان به سامان رسيد- و نيز از استاد گرانقدرم دكتر عليرضا صدرا- كه نظرات و مشورتهاى ايشان برايم پربهره بود- اعلام دارم.
همچنين از راهنمايىهاى بىدريغ دكتر غلام رضا بهروز لك و دكتر نجف لكزايى و همكارى كاركنان مؤسسه آموزش عالى باقر العلوم سپاس فراوان دارم.
و نيز از بذل عنايت و راهنمايىهاى پرفايده سرور گرامى حجت الاسلام
و المسلمين مجتبى كلباسى (مدير انديشور مركز تخصصى مهدويت) و مساعدت دوستان عزيزم احمد مسعوديان و سيد صلاح الدين موسوى و ساير دوستان ارجمند در مركز تخصصى مهدويت تشكر فراوان دارم.
بر خود لازم مىدانم به جهت صبر و بردبارى همسر و فرزندانم و فراهم ساختن محيطى مناسب براى اتمام اين پژوهش، سپاس ويژهاى از ايشان داشته باشم.
اميد است اين ارمغان درويشانه، مورد قبول حضرت حق و پسند خاطر آن يار غايب از نظر و سالار مهر و نور قرار گيرد و نگاه عطوفت او، شامل حال اين جانب و پدر و مادر گرامىام شود.
آنانكه خاك را به نظر كيميا كنند
آيا شود كه گوشه چشمى به ما كنند؟
دردم نهفته به ز طبيبان مدعى
باشد كه از خزانه غيبم دوا كنند!
رحيم كارگر
بخش اول: كليات و چهارچوب نظرى
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
پيشدرآمد
«آينده»، كليد واژه، مفهوم و انگارهاى است كه انديشه و تأمّل درباره آن، براى همگان جالب و پرجاذبه است. مردم دوست دارند بدانند سرنوشت جهان در آينده چگونه رقم خواهد خورد؟ تاريخ بشرى به كدام سمت حركت مىكند؟ انسان چه برنامه و تصميمى براى آينده بگيرد؟ آيا دنيا به سمت پيشرفت و توسعه حركت مىكند يا تعالى و تكامل؟ در آينده نزديك يا دور، زندگى بشرى چگونه خواهد بود؟ آيا وعدههاى اديان و مكاتب درباره آينده تحقّق خواهد يافت يا نه؟ آيا بشر در آينده به راحتى، امنيت، رفاه و آسايش دست خواهد يافت؟ آيا جنگها، كشتارها و ستيزهجويىها در انتظار انسان است؟ باتوجّه به پيشرفت مادى بشر، وضعيت تكنولوژى و صنعت چگونه خواهد بود؟ آيا انباشت سلاحهاى هستهاى، ميكربى، هيدروژنى و ... جهان را با خطر نابودى مواجه نمىسازد؟ و ...
با رخنمايى اينگونه پرسشها و صدها سؤال ديگر، توجه به آينده، ضرورت و اهميت ويژهاى يافته است و دولتها و صاحبان دانش و انديشه، همواره به فكر برنامهريزى و سياستگذارى (در عرصه اقتصاد، سياست، امنيت، مديريت و ...) براى آينده و پيشدستى در برابر مشكلات احتمالى بودهاند و يا خواستهاند آيندهاى مطمئن و توسعهآميز براى كشورهاى خود رقم زنند.
از طرف ديگر پديدهها و تحولات سريع و شگرفى كه در عرصه بينالملل رخ
داده (مانند تحولات جهانى شدن و پيشرفتهاى فنّآورى اطلاعاتى و ارتباطاتى و تشكيل دهكده جهانى و ...) باعث شده كه انديشمندان و فيلسوفان توجّه ويژهاى نسبت به آينده جهان داشته باشند و درباره خطرات و تحوّلات احتمالى هشدارهايى بدهند.
اديان- به خصوص دين اسلام- نيز توجّه ويژهاى به آينده بشر دارند و افقى روشن و اميدوارانه فراروى انسان گشودهاند و آيندهاى توأم با عدالت، امنيت، معنويت و پيشرفت براى جهان پيشبينى كردهاند. اين وعده و بشارت به دست خاتم اوصيا، موعود آسمانى و حجت الهى، تحقق خواهد يافت.
پس مطالعه و پژوهش درباره «آينده»، در حالحاضر اهميت و ضرورت ويژهاى يافته و «آيندهپژوهى»- هرچند با پيشينه اندك و نوظهورى- جايگاه مهم و برجستهاى در ميان علوم پيدا كرده و بهعنوان يكى از رشتههاى علمى، مطرح گرديده است.
در رابطه با آينده، اصطلاحات و الفاظ گوناگونى از قبيل: فرجاممندى، آيندهنگرى، پيشبينى، سرنوشتباورى، آيندهباورى، غيبگويى، آيندهشناسى، دورانديشى و ... به كار مىرود؛ اما آنچه اهميت دارد «روشمند كردن پژوهش درباره آينده» و نشان دادن تصويرى جامع و نزديك به واقع از آينده است. بر اين اساس فهم «آينده»، «تصويرسازى واقعبينانه از آينده» و «روشمند كردن پژوهش درباره آينده»، امرى بايسته و ضرورى به نظر مىرسد.
از آنجايىكه موضوع اين پژوهش، «مهدويت و آينده دولت» است، لذا دو انگاره «آيندهپژوهى» و «مهدويتپژوهى» مطرح مىشود كه در ابتدا بايد ايندو توضيح داده شود:
1. آيندهپژوهى، اعم از غايت و نهايتپژوهى است. مهدويتپژوهى از اين حيث، جزئى از آيندهپژوهى است. البته مهدويت، آينده نهايى و بلند برد محسوب مىگردد.
2. آيندهپژوهى، كلّى و مفهومى است؛ حال اينكه مهدويتپژوهى، مصداقى است؛ آنهم در مورد همان يك مصداق تام و تمام. از طرفى جزئيات آينده جهان در
نظام مهدوى، از جهات گوناگونى روشن گشته است.
3. مهدويتپژوهى، كمالپژوهى است. پس در واقع در «مهدويت»، نهايت همراه با كمال مطرح است.
بنابراين مهدويتپژوهى، علاوه بر منابع عقلى- فلسفى و احيانا علمى- تجربى، به شدّت در تبيين جزئيات، به منابع وحى و سنت و روش استنادى و اجتهادى وابسته است.
براى نمونه، عقل با برهان و استدلال، غايت و علت نهايى را به صورت قطعى و حتمى براى انسان، جامعه، جهان و تاريخ پذيرفته و تعميم مىدهد- و نمىپذيرد كه اينها به عبث آفريده شده باشند- و اينكه نظام در آينده، نظامى متشكل از جمعيت، دولت، سرزمين و حاكميت جهانى خواهد بود.
علم و تجارب علمى، با تحليل گذشته، به صورت احتمالى وضعيت آينده را پيشبينى مىكند؛ لكن فراتر از همين احتمال كلى، پيش نمىرود و از محدوده علم تجربى، سياسى و تاريخى خارج است. حداكثر مىتواند احتمال دهد كه شكل جهانى و مردمىترى باشد. منابع قرآنى و سنّت (احاديث)، در تبيين مبانى و شرايط و حتى شكل، شيوهها و ساختار آينده جهان و تاريخ و وضعيت نظام سياسى، سياست و دولت جهانى، به كمك عقل و تجربه مىآيند و به صورت يقينى، دانستههاى عقل را تفسير و تفصيل داده و شكل و ساختار سياسى آينده را تبيين و روشن مىسازند و از آن خبر مىدهند.
بخش حاضر، بهعنوان چهارچوب نظرى بحث، در سه فصل تنظيم شده است:
فصل يكم. روششناسى تحقيق در تاريخ آينده و آيندهپژوهى (در اين فصل، فلسفه تاريخ از ديدگاه برخى از دانشمندان و شيعه بهطور مفصل بررسى خواهد شد).
فصل دوّم. نظريههاى آينده تاريخ (سياست و دولت) در آينده (سه ديدگاه مسيحيت، پايان تاريخ و ماركسيسم در اين فصل بررسى خواهد شد).
فصل سوّم. مهدويت و آينده تاريخ (سياست و دولت) در انديشه شيعه.