کتاب ابوالفتوح رازی

يكى از شاگردان شيخ على كركى، در رساله اى كه به منظور اسامى مشايخ شيعه تأليف كرده بود، مى نويسد : «شيخ فقيه ابوالفتوح رازى يكى از پيشوايان به نام و از مشايخ شيعه است» .
مؤلف گويد : ابوالفتوح و فرزندش، شيخ تاج الدين محمّد، و پدرش على و جدش محمّد، و جدّ اعلايش ابوبكر احمد و عموى اعلايش شيخ عبد الرحمن ابن شيخ ابوبكر احمد همگى از مشاهير دانشوران بوده اند و از سلسله دانشوران به نام شيعه اند، و هر يك تأليفات پسنديده و تصنيفات ارزنده اى دارند ... ابوالفتوح تمايلى به تصوف داشت؛ به طورى كه از تفسير پارسى اش و شرح شهاب به دست مى آيد، گفتارى از ارباب تصوف در آنها ايراد كرده است .
ابوالفتوح از مراتب علما كمال بهره ورى را داشت و از فضيلت بسيار برخوردار بود . و از علما و مشايخ حديث، رواياتى بسيار نقل مى كرد و از همگى فضيلت ها با اطلاع بود.[1]
ابوالفتوح در برخى از علوم متداول زمان خود استاد بود و تفسير او بيانگر متجردى در نحو، قرائات، حديث، فقه، اصول فقه و تاريخ است . منتجب الدين رازى، با تعبير «الامام السعيد ترجمان كلام اللّه تعالى» ياد كرده است[2]و گفته كه او عالم، واعظ و مفسرى ديّن بوده است.[3]
در كتاب جنّة النّعيم في احوال عبد العظيم از حاجى ملا باقر واعظ طهرانى ابن ملا محمّد اسمعيل كجورى ، پس از ذكر ترجمه احوال شيخ ابو الفتوح ـ كه تماما منقول از كتاب حديقة الشيعة و مجالس المؤمنين است ـ درباره مدفن شيخ چنين نقل

[1]رياض العلماء، ج ۲، ص ۱۷۰ ـ ۱۷۳.

[2]فهرست، ص ۳ .

[3]همان، ص ۴۵ .

كرده است:
دوم كسى كه از علما در رى مدفون است و بر مزار وى نهايت افتخار بايد نمود، شيخ ابوالفتوح، صاحب لاصل الاصيل، قدوة المفسّرين من اهل التنزيل والتأويل، حسين بن علىّ بن محمّد بن احمد خزاعى رازى است... و وى از كبار حضرت ولايت مآب بوده.[1]
در كتاب نقد الرجال عّلامه آقا مير مصطفى تفرشى كه در سال ۱۰۱۵ق، تأليف شده ـ آمده است:
الحسين بن علىّ بن محمّد الخزاعى الرازى جمال الدين ابو الفتوح الرازى عالم فاضل دين ثقه عين واعظ مفسّر له تصانيف منها التفسير المسمّى بروض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن عشرين مجلّدة.[2]
ميرزا محمّد بن سليمان تنكابنى در احوال حسين بن علىّ بن محمّد مى نويسد:
حسين بن علىّ بن محمّد بن احمد بن حسين بن احمد خزاعى نيشابورى رازى، شيخِ ابن شهر آشوب و شيخ منتخب الدّين است و صاحب تأليفات است؛ مانند تفسير روض الجنان در بيست مجلّد و فارسى است و فاضل نحرير مسلّم است و فخر الدّين رازى نيشابورى از مطالب او را دزديده و در تفسيرش نوشته است و او معاصر با صاحب كشّاف بوده ...».[3]
در كتاب منتهى المقال في احوال الرجال ابو على محمّد بن اسمعيل، آمده است :
الحسين بن محمّد بن احمد الخزاعى الرازى نيشابورى مضى في جده احمد بن الحسين بن احمد ما يدل على جلالته [تعق]، اقول من ذلك عن [عه]،

[1]جنّة النّعيم، ج ۴، ص ۲۸۲.

[2]نقد الرجال، ص ۱۰۸ .

[3]قصص العلماء، ص ۳۲۸ .

وفيه أيضا الشيخ الامام جمال الدين ابوالفتوح الحسين بن علىّ بن محمّد بن احمد الخزاعى الرازى عالم واعظ مفسّرِ دين له تصانيف منها التفسير المسمّى بروض الجنان وروح الجنان في تفسير القرآن عشرون مجلّدا وروح الاحباب وروح الالباب في شرح الشهاب قرأتها عليه ويأتى في الكنى عن [ب] أيضا .[1]
كيدرى از وى با تعبير «الشيخ الامام[2]» ياد كرده است.
همچنين بر روى نسخه اى از كتاب تفسيرش، او را چنين خوانده اند:
الشيخ الأجل الاوحد الامام العالم الرئيس جمال الملة والدين قطب الإسلام والمسلمين شرف الائمة فخر العلماء مفتى الطائفة سلطان المفسرين ترجمان كلام اللّه المبين.[3]
خوانسارى نوشته است :
... كان ـ يرحمه اللّه ـ من أعدام علماء الفقه والكلام أعاظم الأدباء المهرة الاعدام، وأفاخم يلغ الناقلين لأحاديث الإسلام. صاعدا عليّا ذروة سنام للإصالة والنجابة اللتين قلّ ما يتّفق مثلهما في بيت ليس هو من أهل البيت عليهم السلام وذلك لأنّه كان من جملة أحفاد البديل بن ورقاد الخزاعى الصحابى الجليل المشهور، وبنوا خزاعة كانوا من شيعة آل محمد صلى الله عليه و آلهومحبيهم الأصفياء عن القديم.[4]
ميرزا حسين نورى در خاتمة المستدرك صفحاتى را به شرح حال او اختصاص داده و در آن از وى اين گونه ياد مى كند:
الشيخ الإمام السعيد، قدوة المفسرين، ترجمان كلام اللّه ، جمال الدين أبو

[1]منتهى المقال، ص ۱۱۲ ـ ۱۱۳ .

[2]حدائق الحقائق، ج ۳، ص ۱۲۳۳ .

[3]روض الجنان، ج ۱، ص ۶۰ .

[4]روضات الجنات، ج ۲، ص ۳۱۴ .

الفتوح الحسين بن على بن محمّد بن أحمد الخزاعى الرازى النيسابورى، الفاضل العالم، الفقيه المفسّر، اديب العارف، الكامل البيلغ المعروف بأبى الفتوح الرازى ... .[1]
شيخ عبّاس قمى، از شاگردان صاحب مستدرك نيز مى نويسد:
لقب او جمال الدين، نام و نسب او حسين بن على بن محمّد بن أحمد خزاعى بود . وى بزرگ، امام با سعادت و پيشواى مفسران، ترجمان كلام اللّه مجيد و صاحب روض الجنان در تفسير قرآن است، همان تفسيرى كه حاوى هر چيز است كه جان ها به آن اشتها دارند و چشم ها از آن لذت مى برند و شخص فقيه، مفسر، مورخ واعظ وغير هم از آن برخوردار مى شوند .
خداى اين مرد را رحمت كند كه از جليل ترين خاندان هاى علم به شمار مى رفت . حسب و نسبش ـ چنان كه در تفسير خود تصريح كرده ـ به نافع بن بديل بن ورقاء خزاعى منتهى مى شود .
جد وى ـ كه محمّد بن احمد باشد ـ جد جدش ـ كه احمد باشد ـ عموى پدرش عبد الرحمان ـ كه به مفيد ثانى مشهور بود ـ پسرش كه محمّد بن حسين بود ـ و پسر خواهرش ـ كه احمد بن محمّد بود ـ ، همگى از علما و فضلا محسوب مى شدند . اين مرد را خداى بيامرزد كه معدن و اصل و ريشه علم بوده، آرى:
۰ شَرَف تَتابَعَ كابِر عَنْ كابِركَالرُّمحْ انْبُوبا عَلى انبُوبٍ ۰
يعنى شرافتى كه پى در پى از بزرگى به بزرگى برسد، مثل نيزه اى است كه پيوند و بند [هاى آن به يك ديگر] متصل باشد .

[1]خاتمة المستدرك، ج ۳، ص ۷۲ .

من تاريخ وفات او را نمى دانم، جز اين كه وى از استادهاى ابن شهر آشوب بود كه در سنه ۵۸۸ق، وفات يافت. قبر ابوالفتوح در شهر رى در صحن امام زاده حمزه فرزند موسى بن جعفر در جوار حضرت عبدالعظيم حسنى عليهم السلاماست
ابوالفتوح رازى از شيخ ابو على طوسى و شيخ ابو الوفاء عبد الجبار رازى، از شيخ طوسى و از والد خود، از پدرش، از شيخ و سيد ـ رضوان اللّه عليهم ـ و غير هم، از استادهاى خود روايت نقل مى كند.[1]
ميرزا محمّد على مدرس در ريحانة الادب نوشته است:
ابوالفتوح حسين بن على بن محمّد بن احمد بن حسين بن احمد نيشابورى الاصل، رازى التوطن و الشهرة، خزاعى القبيلة، ابوالفتوح الكنية، از اعاظم علماى ثانى اماميه اواسط قرن ششم هجرت مى باشد . با زمخشرى و فضل بن حسن طبرسى (صاحب مجمع البيان) و نظاير ايشان معاصر، و عالمى است عامل، متكلم كامل، فقيه و اديب فاضل، واعظ مفسر مشهور ... جامع فضيلت و شرافت نسب، به قبيله بنى خزاعه منتسب، از اولاد عبد اللّه بن بديل بن ورقاد الخزاعى صحابى كه جلالتش آفتابى و تشيع بنى خزاعه و محبّت ايشان نسبت به خانواده عصمت از قدمى الايام معروف. و معاويه في مى گفت است كه محبت قبيله خزاعه با على به مرتبه اى است كه اگر زنانشان قادر مى بودند، با ما مى جنگيدند تا چه رسد به مردان ايشان ... پسر و خواهرزاده و پدر و جدّ پدر شيخ نيز از اكابر علما و مؤلفين شيعه و خانواده اش از بزرگ ترين خانواده هاى عرب هستند كه در ديار عجم توطن كرده اند.[2]

[1]هدية الاحباب في ذكر المعروفين بالكنى والالقاب، ج ۱، ص ۲۴۰ ـ ۲۴۱.

[2]ريحانة الأدب، ج ۷، ص ۲۲۶ ـ ۲۲۷ .

مرحوم ملك الشعراى بهار نيز درباره وى گفته است:
هو الشيخ الامام جمال الدين ابوالفتوح الحسين بن علىّ بن محمّد بن احمد بن الحسين بن احمد الرازى از علماى تفسير و كلام و اعاظم فضلاى ناقل احاديث و از نويسندگان بزرگ فارسى قرن ششم هجرى است. شيخ ابوالفتوح مؤلفّاتى دارد و مهم تر از همه تفسير قرآن موسوم به روض الجنان و روح الجنان است به زبان فارسى كه در پنج مجلّد در تهران به طبع رسيده است . تاريخ ولادت و وفات شيخ ابوالفتوح معلوم نيست و آنچه محقّق است، تأليف اين كتاب در اواسط قران ششم هجرى صورت پذيرفت، يعنى قبل از ۵۱۰ و بعد از ۵۵۶ نبوده است ....[1]
ابوالفتوح خود در رى به وعظ و تذكير براى شيعيان اشتغال داشت.[2]
همچنين سعيد نفيس مى نويسد:
ابوالفتوح از دانشمندان بزرگ شيعه ساكن رى بوده ... نوزده اش در نيشابور و بيهق و رى سكونت داشتند، و خود در رى از واعظان معروف بود.[3]
دكتر عسگرى حقوقى اردبيلى مؤلف كتاب تحقيق در تفسير ابوالفتوح رازى درباره او عقيده دارد:
الشيخ جمال الدين ابوالفتوح الحسين بن على بن محمّد بن احمد بن الحسين بن احمد الخزاعى الرازى از مشاهير علماى شيعه در قرن ششم هجرى در شهر رى بوده، شهرت و ظهور عنوان علمى او در رى [بوده] و در تفسير و وعظ و تذكير تخصّص و تبحّر داشته و تا اندازه اى به تصرف و عرفان نيز متمايل بوده است ... .

[1]سبك شناسى، ج ۲، ص ۳۹۱ .

[2]تاريخ ادبيات در ايران، ج ۲، ص ۹۶۴.

[3]تاريخ نظم و نثر در ايران، ص ۱۲۶ .

خاندان ابوالفتوح رازى در شهر رى از خاندان هاى علم و دانش و فضيلت و تقوا بوده و همگى در اين شهر اقامت داشته اند. علماى اين خاندان، هر كدام از عصر خود از پيشوايان و مروجين و متعصبين مذهب حقّه جعفريه، مصدر خدمات علمى و فقهى بزرگ بوده اند ... همگى از داناترين و بصيرترين مردم به حديث و رجال درگير علوم بوده اند و در محضر درس بعضى از آنها بيش از سه هزار نفر حاضر مى شده اند. آنان مؤلفات متعددى در علوم دارند و غالبا به شغل و حرفه تدريس و وعظ و تذكير اشتغال داشته بودند .
ابوالفتوح را مى توان به عنوان يك فقيه و محدث، يك واعظ و مذكر، يك دانشمند شهير، يك مفسر، وبالاخره، استاد نثر پارسى درى و يكى از اعدام ادبيات زبان ملّى ايران نام برد . آثار علمى و ادبى او به زبان پارسى بايد مورد توجه ما و تحقيق قرار گيرد تا به مقام شامخ وى در اين زبان پى برد .
دريغا كه اين نابغه علم و ادب آن چنان كه شايسته و سزاوار بوده، در تاريخ معارف و ادب ايران معرفي نشده و حالات و جزئيات زندگانى وى تا به امروز مجهول مانده است و، جز يكى از معاصران و دو تن از شاگردان وى، كسى از اصحاب كتب رجال و تواريخ قديمه يادى از شيخ نكرده اند و آن سه نيز يكى عبد الجليل رازى قزوينى كه به طور ضمنى و در تصاعيف كتاب خويش موسوم به النقض به بعضى خصوصيات حيات ابوالفتوح اشاره نموده است . ديگرى شيخ منتجب الدين ابوالحسن على بن عبيد اللّه بن الحسن بن الحسين بن بابويه رازى (متوفاى بعد از ۵۸۵ هجرى) و صاحب فهرست معروف است .
سوم رشيد الدين ابو جعفر محمّد بن على بن شهر آشوب مازندرانى، مشهور

به ابن شهر آشوب (م ۵۸۸ق) و صاحب كتاب معالم العلماء است .
دو نفر اخير الذكر ـ كه از شاگردان شيخ و معاصر با وى بوده اند ـ شرح حال استاد را از نظر فقه و حديث مورد توجه قرار داده اند؛ به اين معنا كه مقام وى در حديث و فقه و تفسير و در روايت حديث و اين كه از چه كسانى روايت كرده، در تأليفات تلامذه شيخ مذكور است و بيشتر از اين چيزى ننوشته اند تا به استناد آن بتوان از تاريخ ولادت، تاريخ وفات، حوادث ايّام عمر، چهره و شكل، لباس، زبان، اخلاق، محلّ اقامت، مسافرت ها و ساير خصوصيات زندگانى شيخ اطلاعاتى حاصل نمود .
برخى از مورّخان و صاحبان كتب رجال از جمله روضات الجنات و مجالس المؤمنين و خاتمة المستدرك الوسائل و حديقة الشيعة و نزهة القلوب و بحارالانوار و جنة النعيم و ديگران كه از متأخرين به شمار مى آيند، همگى اقتباسا مطالبى از سه مأخذ و منبع فوق الذكر آورده اند كه چندان در ايضاح وقايع حيات شيخ مؤثر نيستند.[1]
اين فصل را با مطلبى از آيه اللّه محمّد هادى معرفت به پايان مى رسانيم كه درباره ابوالفتوح رازى نوشته است:
ابوالفتوح رازى، دانشمندى بصير و آگاه به احوال راويان و محدثان بود و در سراسر جهان اسلام شهرت داشت و پيشاهنگان علم و طالبان حديث به محضر وى مى شتافتند و از وى بهره مى بردند . اين شهر آشوب، شيخ منتجب الدين و چند تن ديگر از علماى بزگر از مهم ترين شاگردان او بودند.[2]

[1]تحقيق در تفسير ابوالفتوح رازى، ج ۱، ص ۳ ـ ۱۰ .

[2]تفسير و مفسران، ج ۲، ص ۲۶۳ .