دارد، بدين مضمون : «وفّقه اللّه تعالى تمّ بلغ قراءة وتصحيحا» . و در نسخه ديگر بلاغ به خط فيض چنين است : «تمّ بلغ قراءة ايّده اللّه تعالى» . علامه تهرانى تصريح نموده كه نورالدين محمد ، مجاز از فيض كاشانى بوده است و اين اجازه مختصر در سال 1079ق در ايام جوانى مجاز صادر شده است[1].
8 ـ مولى محمد هادى بن مرتضى
برادرِ نورالدين محمد مذكور ، جناب فيض دو اجازه براى وى نگاشته ، يكى مختصر و ديگرى مفصل به تاريخ سال 1072ق . وى كتاب مستدرك الوافى را در چندين جلد تأليف كرده است[2]. نسخه اى از اجازه مذكور در كتابخانه آستان قدس رضوى و نسخه اى ديگر در كتابخانه دانشگاه تهران موجود است[3].
9 ـ در پايان نسخه شماره 12320 كتابخانه مجلس ، بلاغى به خط فيض آمده است كه متن آن نقل مى شود :
«بلغ تصحيح هذا الكتاب الموسوم بأمان الأخطار لديّ واستجازني صاحبها الأخ الزكي الذكي الفاضل الصالح قدوة العلماء في قرائتها و . . . فأجزت له أيّده اللّه والمرجوّ منه أن لا ينساني في دعواته وخلواته وكتب ذا العبدُ المذنب الآثم عند
[1]الذريعة، ج1، ص228[2]الذريعه، ج21، ص6؛ فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه آيه اللّه مرعشى ج25 ص124 و 125[3]الذريعه، ج1، ص228 ؛ فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مركزى آستانقدس رضوى ج14 ص618؛ فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران ج5 ص1640 ، شماره 662 براى شرح حال وى رجوع كنيد به : طبقات اعلام الشيعة ، قرن12 ، ص804
ربّه الكريم الرحيم بن مرتضى محمّد محسن الكاشي في سنة 1078ق» . اين نسخه توسط صدرالدين محمّد به تاريخ 1110 مقابله گرديده است[1].
10 ـ سيد جمال الدين حسين بن سيد محمّد
اجازه مهم و جالب فيض به وى در ضمن جنگ شماره 9407 كتابخانه آية اللّه مرعشى به خط علم الهدى موجود است. بسم اللّه الرحمن الرحيم الحمدللّه و سلام على عباده الذين اصطفى. أمّا بعد فانّ الأخ فياللّه و المحبوب لوجه اللّه ، السيّد السعيد الفاضل السديد، جمال الدين حسين بن السيّد الزكيالنقي المغفور النقي التقي المشكور السيّد محمّد، استجازني ما يصحّ لي إجازته من كتب الأصحاب خصوصاً أصول الحديث الأربعة التي عليها المدار في هذه الأعصار، فرأيت أنّ إجابته في الأمر المعروض من الواجب المفروض، لما استشمت برق الصلاح من صفحته و استشممت أرج الفضل من... . فأجزت له ـ أدام اللّه توفيقه و أبان إلى درك السعادة طريقه ـ أن يروي عنّي كتابي التهذيب و الاستبصار من تصانيف شيخ الطائفة و عمادها الشيخ أبي جعفر محمّد بن الحسن الطوسي ـ طاب ثراه ـ بحقّ روايتى لهما إجازة عن شيخناالمبرور فى فنون العلم بهاء الملة والدين بن فقيه الفرقة الناجية الحسين بن عبدالصمد الحارثي الهمداني، عن شيخيه الجليلين السيّد حسن بن جعفر الكركي والشهيد السعيد زين الدين بن علي بن أحمد العاملي عن شيخه الفقيه البارع علي بن عبد العالي الميسي عن أبيه عن عدّه من تلامذة العلاّمة مفتي الفرق
[1]فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مجلس ج35 ص280
الحسن بن يوسف بن المطهر، أشهرهم السيّد عميدالدين بن الأعرج الحسيني و ولده فخر المحققين محمّد بن الحسن عن شيخهما العلاّمة المشار إليه، عن شيخه المحقّق أبي القاسم جعفر بن سعيد الحلي عن شيخه نجيب الدين محمّد بن جعفر بن أبي البقاء هبة اللّه بن نما عن الشيخ شاذان بن جبرئيل القمي عن الشيخ أبي علي بن الشيخ أبي جعفر الطوسي عن أبيه المصنف ـ طاب مثواه ـ . وأن يروي عنّى كتاب من لايحضره الفقيه و ساير تصانيف الشيخ الصدوق، رئيس المحدّثين أبي جعفر محمّد بن علي بن الحسين بن موسى بن بابويه القمي رحمه الله بهذا الطريق إلى الشيخ أبي جعفر محمّد بن الحسن الطوسي عن شيخه وشيخ الطائفة محمّد بن محمّد بن النعمان الملقب بالمفيد، عن شيخه المصنف ـ طاب ثراه ـ . وأن يروي عنّي كتاب الكافي بالطريق المذكور إلى الصدوق عن الشيخ الأجل جعفر بن محمّد بن قولويه عن شيخ الطائفة، ثقة الاسلام، مجدّد المذهب على رأس الثلاثمائة، أبى جعفر محمّد بن يعقوب الكليني رحمه الله ورضي عنه وأرضاه . فليرو عنّى جميع ذلك لمن أراد و شاء سالكاً طريق الاحتياط، و محال الاخلاص و الانابة بالتوفيق لما يحبّ اللّه و يرضاه و... لما فيه رضاه . و كتب بيده الفانية محمّد بن مرتضى المدعو بمحسن سنة ثلاث و ستين و الف، حامداً مصلياً.
11 ـ إسماعيل بن محمّد صالح حسيني[1]
مجلداتى از كتاب وافى را به خود نگاشته و در پايان نسخه اى از وافى كه به خط او در 1068 ق كتابت شده، جناب فيض چنين نوشت: «هو، بلغ سماعه لهذا الجزء من أوّله إلى آخره عليّ سماع فحص وتفهّم ـ وفّقه اللّه للخيرات والباقيات
[1]طبقات أعلام الشيعة، قرن 11، ص 46
الصالحات ـ كتبه مصنّفه محمّد بن مرتضى المدعوّ بمحسن عفي عنه»[1]. ب : شاگردان فيض كه اجازه فيض به آنها در دست نيست يا موفق به كسب اجازه نشده اند:
12 ـ لطف اللّه شيرازى
علامه تهرانى وى را از شاگردان فيض معرّفى كرده و گفته كه ، از آقاحسين خوانسارى نيز اجازه دريافت كرده است . شاگردش ـ ملاعلى حزين ـ كتاب وافى را در نزد وى خوانده و از او اجازه كتبى گرفته است[2].
13 ـ فخرالدين شوشترى
مولى عبداللّه جزائرى در الاجازة الكبيرة ، فخرالدين را شاگردان فيض دانسته است[3].
14 ـ سيّد محمّدباقر حسينى
در تراجم الرجال ، شرح حال مختصرى از وى آمده و گفته شده كه او از شاگردان فيض كاشانى بوده و بعد از 1122ق وفات يافته است[4].
15 ـ قاضى سعيد قمى (1049 ـ بعد از 1126ق)
عارف شهير و حكيم بزرگ، محمد سعيد قمى از شاگردان فيض بوده و از او
[1]نسخه مذكور كه جزء چهاردهم و پانزدهم وافى را شامل مى شود به شماره 508 در كتابخانه امام صادق عليه السلامقزوين موجود است، (با تشكر از آقاى محمود طيّار مراغى) .[2]طبقات اعلام الشيعة ، قرن12 ، ص626[3]همان ، ص581؛ الإجازة الكبيرة ، مولى عبداللّه جزائرى ، ص191[4]تراجم الرجال ، سيّد احمد حسينى ، ج2 ص606
اجازه روايت داشته است . چنانكه در اجازه اى كه براى محمد كريم نوشته است ، در بيان مشايخ خود آورده است: «أجلهم وأفضلهم الاُستاذ العارف المتألّه مولانا محسن الكاشي»[1]. قاضى سعيد رساله «روح الصلاة» از اربعينيات خود را به نام استادش ـ جناب فيض ـ نگاشته است.
16 ـ سيدنعمت اللّه جزائرى (1050 ـ 1112ق)
محدّث شهير و عالم جليل سيّد نعمت اللّه جزائرى از تلامذه جناب فيض بوده و خود به اين معنا در كتاب زهر الربيع (ص72) تصريح كرده است .
17 ـ مولى امين بن عبدالوهاب
وى صاحب كتاب الرد على الشهاب الثاقب است. ؛ علامه تهرانى او را از شاگردان جناب فيض دانسته است كه رساله مذكور را در رد استاد خود نوشته است[2]. الشهاب الثاقب از تأليفات فيض است كه درباره وجوب تعيينى نماز جمعه نوشته است . در ضمن نسخه هاى خطى آقاى مدير شانه چى رساله اى است در باره نماز جمعه ، از تأليفات محمد بن عبدالوهاب تنكابنى ، كه به دستور استادش ـ فيض كاشانى رساله را ساخته است[3]. محمدامين در پايان كتابش درباره مؤلف كتاب
[1]طبقات أعلام الشيعة ، قرن12، ص310 ؛نشريه نسخه هاى خطى، دفتر هفتم، ص 520[2]الذريعه ، ج10، ص202 و 203، اين رساله يك بار در نجف به سال 1368 ق چاپ سنگى شده و بار ديگر در قم به ضميمه منبع الحياة در سال 1401 ق به چاپ رسيده است.[3]نشريه نسخه هاى خطى ، دفتر پنجم ، ص599
«الشهاب الثاقب» آورده است : «إنّ المصنف رحمهم الله قد أحسن إليّ وإلى كثير من الناس في التعلّم والإشفاق . . .» . دو نسخه از كتاب وافى به خط محمد امين بن عبدالوهاب به شماره هاى 1873 و 3990 در كتابخانه آيه اللّه مرعشى موجود است (فهرست ج 5 ، ص 253 و ج 10 ، ص 367) هر دو نسخه مصحح و با بلاغ از علم الهدى است يكى از آنها در 1097 ق و ديگرى در 1100 ق كتابت شده است.
18 و 19 ـ دو فرزند ديگر فيض به نام هاى محمد ملقب به نورالهدى و معين احمد يا (محمد) ، محتمل است كه از شاگردان پدر خود بوده باشند .
20 ـ سلطان محمد بن تاج الدين حسن
از جمله شاگردان فيض بوده و از علم الهدى اجازه دريافت داشته است. نسخه اى از اين اجازه در كتابخانه مسجد اعظم قم به شماره 1074 موجود است[1]. تحفة المجالس از جمله تأليفات سلطان محمد است كه به چاپ رسيده[2]و تحفة الأذكار تأليف ديگر اوست كه نسخه اى از آن در كتابخانه آستان قدس رضوى موجود است[3]. وى در يكى از ابواب اين كتاب آورده است: «اذكارى كه در اين باب ايراد نموده ايم، اكثر آن را از كتاب ... استادى مولانا محمد محسن كاشى ـ ادام اللّه تعالى ظله العالى ـ نوشته ايم».
21 ـ شيخ حر عاملى (1104ق)
صاحب وسائل الشيعه، از جمله شاگردان فيض محسوب شده است[4].
[1]فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مسجد اعظم، ص496[2]الذريعة، ج3، ص465، شماره1700.[3]فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى، ج 15، ص 135[4]أمل الآمل، مقدمه، ص 15
22 ـ ميرزا محمد بن محمد رضا مشهدى (1107 ق)
مؤلف تفسير«كنز الدقائق و بحرالغرائب»، به گفته خوانسارى در روضات الجنات، از تلامذه فيض بوده است[1].
23 ـ ميرزا حسن بن عبدالرزاق لاهيجى (1045 ـ 1121 ق)
متحمل است در نزد فيض ـ كه شوهر خاله وى بود ـ تلمّذ نموده باشد، به قرينه اينكه نسخه اى از كتاب وافى را به خط خود نوشته و بر آن حاشيه زده است و اين نسخه در كتابخانه حسينيه شوشترهاى نجف موجود بوده است[2].
24 ـ محمد شفيع بن محمد مقيم
از شاگردان فيض كه مجموعه از رسائل فيض از جمله ترجمة الشريعة و ترجمة العقايد را به خط خود نگاشته و نسخه آن در مكتبه اميرالمؤمنين عليه السلامنجف موجود است[3].
25 ـ ملا محمد شفيع بن محمد امين (نجات)
خلاصة الأذكار استادش (فيض) را ترجمه كرده و نسخه خطى آن به شماره 31 در كتابخانه آية اللّه مرعشى موجود است[4]. هم چنين علم اليقين فيض را به خط خود استنساخ نموده و نسخه آن به شماره 6595 در كتابخانه آية اللّه مرعشى نگهدارى مى شود[5]. و نيز اللالى و فهرس العلوم فيض بخط نجات در نسخه شماره 7285 كتابخانه آية اللّه مرعشى به چشم مى خورد با تاريخ تحرير سال 1073 ق[6]. والحمدللّه رب العالمين
[1]روضات الجنات، چاپ سنگى، ص 620، طبقات اعلام الشيعة، قرن 12، ص 673[2]الذريعه، ج 6، ص 229[3]فهرست نسخه هاى خطى فارسى منزوى، ج 2، ص 1086[4]فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه آية اللّه مرعشى ج 1 ، ص 43[5]همان ج 17 ، ص 169[6]همان ج 19 ، ص 74