احاديث و قصص مثنوى؛ تلفيقى از دو كتاب« احاديث مثنوى» و« مآخذ قصص و تمثيلات مثنوى»
تأليف
فروزانفر، بديع الزمان
تاريخ وفات مؤلف: 1349 ش
زبان: فارسى
تعداد جلد: 1
ناشر: اميركبير
مكان چاپ: تهران
سال چاپ: 1387
نوبت چاپ: چهارم
تعداد صفحات: 757
دفتر اول
[آن كه را بريان جگر شد درد هست]
1-
«سينه خواهم شَرْحه شَرْحه از فراق
تا بگويم شرح درد اشتياق
... واضح است كه شكايت نى يا مولانا را كسى مىتواند بشنود و فهم كند كه خود درد مهجورى كشيده و سينهاى به زخم هجران پاره پاره داشته باشد. و جمله «مَنْ لَمْ يَذُقْ لَمْ يَدْر و به تعبير ديگر: لَمْ يَعْرفْ»[1]اشارتى بدين معنى تواند بود. و ظاهراً مضمون اين بيت مقتبس است از اين روايت: «يوسف بن الحسين در نزديك خوّاص شد و چند روز بود تا از عيادت و تعهد او غافل مانده بود. وى را گفت هيچ چيزت آرزو مىكند؟ گفت پاره جگر بريان آرزو همى كند.» ترجمه رساله قشيريّه، بنگاه ترجمه و نشر كتاب ص 530 [ص 11 شرح مثنوى].
[غرق آب و نعره هل من مزيد]
2-
«هر كه جز ماهى ز آبش سير شد
هر كه بى روزى است روزش دير شد
... حكايت ذيل در بيان اين نكته نمودارى قوى است: «نقل است كه يحيى معاذ- رحمة اللّه عليه- نامهاى نوشت به بايزيد. گفت چه گويى در كسى كه قدحى شراب خورد و مست ازل و ابد شد؟ بايزيد جواب داد كه من آن ندانم. آن دانم كه اينجا مرد هست كه در شبانروزى درياهاى ازل و ابد در مىكشد و نعرههَلْ مِنْ مَزِيدٍمىزند.» تذكرة الاولياء عطار، ليدن، ج 1، ص 143 [ص 22 شرح مثنوى]
[1]- كسى كه( چيزى را) نچشيده است،( آن را) در نيافته يا نشناخته است.
[از ازل آزاده و حر بودهايم]
3-
«بند بگْسل، باش آزاد اى پسر
چند باشى بند سيم و بند زر
... سالك بايد اين بندها را پاره كند تا بنده هيچ كس و هيچ چيز نباشد. و چنان شود كه آن درويش گفت: «انَّا قَدْ حُرِّرْنا عَنْ رقِّ الْأَشْياء فى الْأَزَل»[1]رساله قشيريه چاپ مصر ص 33 [ص 26 شرح مثنوى]
[عشق شهزاده به شهبانو]
4-
«بود شاهى در زمانى پيش ازين
ملك دنيا بودش و هم ملك دين
مأخذ آن حكايت ذيل است:
وَ بَلَغَنَا انَّ بَعْض ابْنَاء مُلُوك الرُّوم عَشَقَ امْرَاةً منْ نسَاء أَبيه فَجَعَلَ يَذُوبُ بَدَنُهُ منْ حُبِّهَا حَتَّى سَقَطَ وَ لَمْ يَكُنْ لابيه غَيْرَهُ فَجَمَعَ الْاطبَّاءَ لعلاجه وَ عَالَجُوهُ فَلَمْ يَقَعُوا عَلَيْه الىَ انْ اتَاهُ شَيْخٌ منَ الْعُلَمَاء فَجَسَّ عرْقَهُ فَبَيْنَما الْعرْقُ فى يَده اذْ مَرَّتْ به امْرَأَةٌ فَاضْطَرَبَ الْعُروُقُ فَتَتَابَعَتْ فَلَمَّا رَأَى الطَّبيبُ ذَلكَ امْسَكَ سَاعَةً ثُمَّ جَسَّ الْعرْقَ ثًانيَةً وَ امَرَ انْ يُسَمَّى كُلُّ انْثَى فى دَارهمْ فَلَمَّا سَمُّوا تلْكَ الْمرأَةُ الَّتى كَانَ يَعْشقُها اضْطَرَبَ الْعرْقُ ايْضاً وَ تَتَابَعَ فَلَمْ يَشُكَّ انَّ علَّتُهُ الْعشْقُ لَهَا فَاتَى الْمَلكَ فَاخْبَرَهُ انْ لَا علَاجَ لَهُ الَّا فى شَىْءٍ لَا يَقْدرُ عَلَيْه فَقَالَ انْ كَانَ ذَلكَ يُوجَدُ بشَطْر مَا امْلَكَهُ فَهُوَ مَوْجُودٌ فَقَالَ لَوْ اتى ذَلكَ عَلَى بَعْض اهْلكَ قَالَ نَعَمْ فَاخَذَ الْأَمَانَ لابْنه وَ نَفْسه ثُمَّ اعْلَمَهُ انَّ شفَاءَهُ فى تَزْويجه تلْكَ الْمَرْأَةَ فَسَرَّ الْمَلكُ بذَلكَ وَ جَمَعَ بَيْنَهُمَا وَ بَرىءَ ابْنُهُ[2]فردوس الحكمة، چاپ برلين، ص 538 و نظامى عروضى در مقاله چهارم از كتاب چهار مقاله (چاپ ليدن، ص 78- 80) با تفصيل بيشتر، اين نوع معالجه را به ابو على سينا نسبت مىدهد، كه او يكى از خويشان قابوس وشمگير را كه به مرض عشق گرفتار آمده بود به همين روش، معالجه كرد و ابو على سينا خود در كتاب قانون در شرح مرض عشق، اين نوع معالجه را ياد كرده و گفته است كه من اين طريق را آزمودم و مريضى را كه تبهاى طولانى داشت و عشق بر او مستولى شده بود، به اين طريق معالجه كردم (حواشى چهار مقاله به نقل از قانون ص 25) و
[1]- بنده اين و آن نشدن[ نعمتى است كه] از ازل نصيبمان شده است.
[2]- آوردهاند كه فرزند يكى از شاهان روم به يكى از زنان پدر دل باخته بود( و جرأت بروز دادن آن را نداشت). بر اثر اين عشق روز به روز بدنش ضعيفتر مىشد و به تحليل مىرفت. وى تنها پسر شاه بود. پدر براى درمانش از همه پزشكان كمك خواست. ولى جوان سلامتى خود را باز نمىيافت. سرانجام طبيب برجستهاى حاضر شد تلاش تازهاى را آغاز كند. وى نبض بيمار را در دست گرفت. در اين هنگام زنى از كنار جوان رد شد. طبيب، يك تغيير ناگهانى را در نبض وى ملاحظه كرد. اندكى بعد، براى بار دوم نبض وى را گرفت. همزمان دستور داد زنان دربار را يك به يك نام ببرند. وقتى نام آن زن برده شد، نبض بيمار باز شدت گرفت. طبيب يقين كرد عشق و دلدادگى جوان را بيمار كرده است.
هنگامى كه به حضور شاه رسيد، گفت علت بيمارى را كشف كردهام اما ابزار معالجه را در اختيار ندارم. شاه به وى اطمينان داد كه براى شفا يافتن فرزندش از هيچ چيز دريغ نخواهد كرد. طبيب گفت حتى اگر[ اين دريغ ورزيدن] به نزديكترين افراد خانه مربوط باشد؟ گفت آرى. طبيب پس از گرفتن تأمين جانى براى جوان و خويش، گفت تنها راه درمان آن است كه فلان همسرت را به ازدواج وى درآورى! شاه با خوشحالى به توصيه طبيب عمل كرد و جوان اين چنين سلامتى خود را باز يافت.
سيد اسمعيل جرجانى (متوفى 531 يا 535) در كتاب ذخيره خوارزمشاهى، (تأليف 505) در بيان معالجه عشق چنين گفته است: كسى كه عشق و نام معشوق پنهانى دارد بدين طريق بتوان دانست كه معشوق او كيست. و اين، چنان باشد كه طبيب انگشت بر نبض او دارد و بفرمايد تا ناگاه نام كسانى كه گمان برند كه عشق او بر آن است ياد كنند. و صفت هر يك مىكنند و احوال هر يك مىگويند چند بار بيازمايند تا از تغيير نبض او نزديك به شنيدن نام و صفت آن كس معلوم گردد كه معشوق او كيست و چه نام است. و خواجه ابو على سينا- رحمة اللّه- مىگويد اين طريق آزمودم و به دست آوردم كه معشوق كيست.
و ديدم كه عاشق بيماريها كشيده بود. و قوّت او رفته و به حدّ ذبول رسيده. چون او را اميدوار كردند كه ميان ايشان وصل و صحبت خواهد بود و بدانست كه آن اميد درست است، قوّت او باز آمد و علاج پذيرفت و سلامت يافت. چنان كه از زودى علاج پذيرفتن او تعجب كرديم. و مىگويد چون علاج او دشخوار (دشوار) گردد تدبيرى بايد كرد كه به طريق حلال ميان ايشان وصل جويند تا زود به صلاح باز آيد. ذخيره خوارزمشاهى، باب سوم از جزء دوم از گفتار نخستين اندر عشق و آنچه در ذخيره نقل شده مطابق است با آنچه ابو على در كتاب قانون نقل كرده است.
از مطابقه اين داستان در مثنوى با مجموع اين روايات تصور مىرود كه مأخذ مولانا همان حكايت چهار مقاله عروضى است. زيرا عناصر حكايت و طرز وقوع حادثه طورى است كه با روايت چهار مقاله مشابهت نام دارد. هر چند مسلم است كه ذكر قابوس وشمگير در اين حكايت مطابق روايت چهار مقاله اصلى ندارد، زيرا به نصّ ابو على سينا در رساله شرح حال خود، معروف به رساله ابو عبيد، قابوس وُشمگير قبل از ورود ابو على سينا به جرجان وفات يافته بود. ولى با قرائنى كه مذكور شد، نسبت اين معالجه به ابو على سينا و وقوع حكايت چنان كه در چهار مقاله است (البته با حذف آنچه مرتبط به قابوس وُشمگير است) مورد ترديد نتواند بود.
و اين كه مولانا گويد:
بعد از آن از بهر او شربت بساخت
تا بخورد و پيش دختر مىگداخت
چون كه زشت و ناخوش و رخ زرد شد
اندك اندك در دل او سرد شد
ظاهراً مأخوذ است از مضمون حكايتى كه نظامى از عشق ارشميدس، به كنيزك چينى در اسكندرنامه به نظم آورده است. و ما خلاصه آن را در اينجا مىآوريم:
هم از فيلسوفان آن مرز و بوم
چنين گفت پيرى ز پيران روم
كه بود از نديمان خسرو خرام
هنرپيشهاى، ارشميدس، به نام
ارسطوش فرزند خود نام كرد
به تعليم او خامه، پدرام كرد
سكندر بدو داد ديوان خاص
كزو ديد غمخوارگان را خلاص
كنيزى كه خاقان بدو داده بود
به روس آن همه رزمش افتاده بود
به آن خواب روى هنرپيشه داد
هنرپيشه را دل، بر انديشه داد
چو صياد را آهو آمد به دست
نشد سير از آن آهوى شير مست
ز مشغولى او بسى روزگار
نيامد به تعليم آموزگار
سراينده را بسته گشتى سخن
كزان سكه نو بود نقش كهن
كه آيا كه ره زد هنرپيشه را
چه شوريده در مغزش انديشه را
چه مشغولى از دانشت باز داشت
به باد آتشى عمر نتوان گذاشت
چنان داد باز ارشميدس جواب
كه بر تشنهاى راه زد جوى آب
مرا پيشتر زان كه بنواخت شاه
به من داد او، يك كنيزى چو ماه
به آن صيد واماندهام زين شكار
كه يكدل نباشد دلى در دو كار
چو استاد دانست كان تيز هوش
به شهوت پرستى برآورد جوش
بگفت آن پريروى را پيش من
ببايد فرستاد، بى انجمن
ببينم كه تاراج آن تركتاز
تو را از سر علم چون كرد باز
شد آن بت پرستنده فرمان پذير
فرستاد بت را به داناى پير
برآميخت دانا يكى تلخ جام
كه از تن برون آورد خلط خام
بپرداخت از شخص او مايه را
دو تا كرد سرو سهى پايه را
فضولى گرانمايه آمد، به زير
به تشتى در انداخت دانا دلير
چو پر كرد از اخلاط آن مايه، تشت
بت خوب در ديده نا خوب گشت
بخواند آن جوان هنرمند را
بدو داد معشوق دلبند را
جوانمرد چون در صنم بنگريست
به استاد گفت آن زن زشت كيست
كجا آن كه من دوستدارش بُدم
همه ساله در بند كارش بُدم
بفرمود دانا كه از جاى خويش
بيارند آن تشت پوشيده، پيش
سر تشت پوشيده را بر گرفت
در آن داورى ماند گيتى شگفت
بدو گفت كاين بُد دلارام تو
بدين بود مشغولى كام تو
دليل آن كه تا پيكر اين كنيز
ازين بود پر، بود پيشت عزيز
چو اين ماده در تن نمىدانيش
به صورت زن زشت مىخوانيش
اسكندرنامه نظامى، چاپ تهران 1316 قمرى، ص 582 [مآخذ قصص و تمثيلات مثنوى ص 3]
[ترك استثناء نبينى از اولياء]
5-
«ترك استثنا مُرادم قَسْوَتى است
نى همين گفتن كه عارض حالتى است
در صفت مردان حق گفتهاند: «وَ لَا يَتَكَلَّمُونَ الَّا وَ الْاسْتثْنَاءُ فى كَلَامهمْ»[1]حلية الاولياء، ج 10، ص 201. [ص 56 شرح مثنوى]
[1]- مردان حق سخنى نمىگويند مگر اينكه با گفتن انْ شَاءَ اللّه همراه باشد.
[اى عجب درمان فزايد درد]
6-
«از قضا سرْ كنگُبين، صفرا فزود
روغن بادام، خشكى مىنمود
از هليله قبض شد، اطلاق رفت
آب آتش را مدد شد همچو نفت
... مضمون آن مناسب است با عبارت ذيل:
«مَنْ لَا يُؤتىَ منَ الْبُرْء منْ مَريضٍ ابْعَدُ فى دَائه الَّا منْ جهَة دَوَائه وَ لَا فى علَّته الَّا منْ قبَل حمْيَته»[1]عيون الاخبار، طبع مصر، ج 2، ص 220 [ص 59 شرح مثنوى]
[حزن و گريه در دعا شرط دعاست]
7-
«رفت در مسجد سوى محراب شد
سجده گاه از اشك شه پُر آب شد
... سهل بن عبد اللّه تسترى (متوفى 283) گفته است: «نزديكترين دعا به اجابت، دعايى است كه به مقتضاى حالت قلبى باشد. و آن را به اضطرار تفسير كردهاند و گفتهاند كه بهترين دعاها آن است كه حزن موجب آن شود.» رساله قشيريه، طبع مصر، ص 119، 121 و «گريستن و حتى خود را به گريه زدن از آداب دعا شمرده مىشود.» سفينة البحار، طبع ايران، ج 1، ص 446 [ص 60 شرح مثنوى]
[ما خطا كرديم يا رب درگذر]
8-
«اى هميشه حاجت ما را پناه
بار ديگر ما غلط كرديم راه
مناسب است با مضمون اين قسمت از دعا:
«اللَّهُمَّ وَ لي إلَيْكَ حَاجَةٌ قَدْ قَصَّرَ عَنْهَا جُهْدي وَ تَقَطَّعَتْ دُونَهَا حيَلي وَ سَوَّلَتْ لي نَفْسي رَفْعَهَا إلَى مَنْ يَرْفَعُ حَوَائجَهُ إلَيْكَ وَ لَا يَسْتَغْني في طَلبَاته عَنْكَ وَ هيَ زَلَّةٌ منْ زَلَل الْخَاطئينَ وَ عَثْرَةٌ منْ عَثَرَات الْمُذْنبينَ ثُمَّ انْتَبَهْتُ بتَذْكيركَ لي منْ غَفْلَتي وَ نَهَضْتُ بتَوْفيقكَ منْ زَلَّتي [1][2]
صحيفه سجاديه طبع تهران ص 72
______________________________ [1] دنباله آن «وَ رَجَعْتُ وَ نَكَصْتُ بتَسْديدكَ عَنْ عَثْرَتي»
[1]- بيش از همه آن كس شفا يافتنش بعيد است كه به رغم درمان و پرهيز، درد و مرضش افزايش يابد.
[2]- خدايا، در حالى دست نياز به سوى تو دراز مىكنم كه تلاش من به جايى نرسيده و درمانده شدهام و هواى نفس بر آنم داشته است تا به سوى كسى روى آورم كه او خود حاجاتش را به سوى تو مىآورد و به تو محتاج است. اينها لغزش و خطاى خطا كاران و پر گناهان است كه به من دست داده است. اينك با ياد توست كه از خواب غفلت بيدار شدهام و با توفيق توست كه از لغزش نجات يافتهام.
[بى خشوع دل دعا كى دعاست]
9-
«چون بر آورد از ميان جان خروش
اندر آمد بحر بخشايش به جوش [1]
... از حضرت رسول6و سلم روايت كردهاند:
«إنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَجيبُ دُعَاءَ عَبْدٍ منْ قَلْبٍ لَاه»
[1]رساله قشيريه طبع مصر ص 120 [ص 62 شرح مثنوى]
[هان تو را باشد كرامتها حجاب]
10-
«آن خيالاتى كه دام اولياست
عكس مه رويان بُستان خداست
... از بايزيد نقل است كه گفت: «بيست و اند مقام بر ما شمردند. گفتم از اين همه هيچ نخواهم كه اين همه مقام، حجاب است.» و هم او گفت: «اگر صفوت آدم و قدس جبرئيل و خُلّت ابراهيم و شوق موسى و طهارت عيسى و محبت محمد7به تو دهند زينهار راضى نشوى و ماوراى آن طلب كنى كه ماوراى كارهاست. صاحب همت باش و به هيچ فرو ميا كه به هر چه فرو آيى بدان محجوب شوى.» و هم از بايزيد روايت كردهاند كه گفت: «كسانى كه پيش از ما بودهاند هر كسى به چيزى فرو آمدهاند ما به هيچ فرو نيامديم.
و يكبارگى خود را فداى او كرديم.» تذكرة الاولياء، ليدن ج 1 ص 143، 144 و 160 ...
يوسف بن ايوب همدانى از مشايخ بزرگ طريقت (متوفى 535) درباره كرامات گفته
______________________________ [1]
عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلامُ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلام: لَا يَقْبَلُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ دُعَاءَ قَلْبٍ لَاهٍ وَ كَانَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلام يَقُولُ: إِذَا دَعَا أَحَدُكُمْ لِلْمَيِّتِ فَلَا يَدْعُو لَهُ وَ قَلْبُهُ لَاهٍ عَنْهُ وَ لَكِنْ لِيَجْتَهِدْ لَهُ فِي الدُّعَاءِ (1)
الكافي جلد 2 صفحه 473 باب الإقبال على الدعاء (1) امير المؤمنين على7مىفرمايد: خداى متعال دعاى بندهاى را كه به لهو و بازيچه دل بسته است، نمىپذيرد و همواره مىفرمود: هر يك از شما اگر براى مردهاى دعا مىكند نبايد هنگام دعا دلش بىتوجه به او باشد بلكه بايد براى او كوشش كند
[1]-( خداوند دعاى بندهاى را كه به لهو و بازيچه دل بسته است، بر نمىآورد).