کتاب احکام خانواده

درس سوم

محارم‌

محارم، جمع مَحْرَم، يعنى كسانى كه به‌دليل خويشاوندى، هرگز نمى‌توانند با يكديگر ازدواج كنند. قرابتى كه موجب محرميت مى‌شود بر سه گونه است: نَسَبى، رضاعى و سببى.[1]

الف. نَسَبى‌

هفت دسته از مردان و زنان فاميل به شرح زير با يكديگر محرمند:[2]

توضيح 1: در دسته‌هاى يادشده تفاوتى نيست بين اينكه افراد از طريق پدر و مادر يا از طريق يكى از آنها با يكديگر خويشاوند باشند.[3]

توضيح 2: در حرمت ازدواج، تفاوتى ميان نسب شرعى و غيرشرعى نيست؛ يعنى‌هريك‌

[1]ر.ک: تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 262.

[2]همان، ص 263 ـ 264.

[3]همان.

از افراد يادشده در جدول، اگرچه از راه نامشروع نيز به‌دنيا آمده باشد، نمى‌تواند با نامبردگان ازدواج كند.[1]

ب- رضاعى‌

اگر كودكى، شير غير مادر خود را با شرايط خاصّى بنوشد، به آن زن (دايه) و بستگان او محرم مى‌شود كه به آن، محرم رضاعى يا شيرى گفته مى‌شود.

شرايط شيرخوارگى محرميت‌

1. شير دايه، محصول زايمان و آميزش شرعى و حلال باشد. بنابراين، اگر زنى بدون زايمان، كودك را شير بدهد يا از راه زنا زايمان كند، به كودك محرم نمى‌شود.

2. كودك، شير را به‌طور مستقيم از پستان بمكد. اگر شير را در دهانش بدوشند يا در ظرفى بدوشند و به او بدهند، محرم نمى‌شود.

3. دايه هنگام شير دادن، زنده باشد؛ بنابراين اگر كودك، همه يا برخى از نصاب شيرخوارگى را از زن مرده تغذيه كند، سبب محرميت نمى‌شود.

4. سنّ شيرخوار از 24 ماه قمرى، تجاوز نكرده باشد.

5. كميّت و كيفيت شير خوردن به سه شكل زير باشد:

الف. آن‌قدر شير بخورد كه گوشتش برويد و استخوانش محكم شود.

ب. يك شبانه‌روز، غذايش منحصر در شير دايه باشد.

ج. 15 مرتبه به‌طور مكفى و متوالى شير دايه را بنوشد.

كودك بايد 15 مرتبه از يك زن شير بنوشد و اگر چند مرتبه از يك زن و چند مرتبه از زن ديگر شير بنوشد، گرچه شوهر آن دو، يك نفر باشد، سبب محرميت نمى‌شود.[2]

احكام شيرخوارگى‌

هرگاه شيرخوارگى با همه شرايط، تحقّق يافت، دايه و شوهرش، پدر و مادر رضاعى‌

[1]همان، ص 265، مسألة 2.

[2]همان، ص 265 ـ 267، مسألة 1 ـ 5.

كودك شيرخوار مى‌شوند و پدران و مادران آنها اجداد كودك محسوب مى‌شوند وفرزندانشان برادران و خواهران رضاعى كودك شمرده مى‌شوند- چه آنها كه پيشتر به‌دنيا آمده‌اند و چه آنها كه بعداً به‌دنيا مى‌آيند- و در واقع، كودك شيرخوار، يكى از فرزندان اين خانواده به‌حساب مى‌آيد و كليه كسانى كه در جدول گذشته برشمرديم از راه شيرخوارگى بر اين كودك محرم مى‌شوند.[1]

پدر اصلى كودك رضاعى، نمى‌تواند با هيچ‌يك از فرزندان پدر رضاعى او ازدواج كند؛ چنان‌كه نمى‌تواند با فرزندان نسبى مادر رضاعى كودك، ازدواج كند.[2]

اگر مادربزرگى، نوه دخترى خود را با شرايط يادشده شير بدهد، مادر كودك بر همسرش حرام مى‌شود و عقد ازدواج آنها باطل مى‌گردد.[3]

اگر كسى در تحقّق شيرخوارگى يا برخى از شرايط آن از نظر كمّى و كيفى ترديد داشته باشد بايد بنا را بر عدم محرميت بگذارد.[4]

ج- سببى‌

پيمان زناشويى نيز، سبب محرميت ميان برخى از افراد دو فاميل مى‌شود كه در جدول زير آمده است:

[1]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 268، مسأله 7.

[2]همان، ص 271، مسألة 12.

[3]همان، ص 272، مسألة 1.

[4]همان، ص 275، مسألة 5.

[5]اِین نوع محرمِیت در صورتِی تحقّق مِی‌پذِیرد که مرد با همسر خود، آمِیزش کرده باشد.

[6]همان، ص 278، مسألة 4 و توضِیح المسائل، مسائل 2389.

احكام محرميت سببى‌

مرد نمى‌تواند بدون اجازه همسر خود با دختر برادر يا دختر خواهر او ازدواج كند.[1]

ازدواج با دو خواهر در يك زمان جايز نيست؛ خواه خواهران نَسَبى باشند يا رضاعى و خواه ازدواج دائم باشد يا موقّت. پس اگر با يكى از خواهران ازدواج كند، عقد دومى باطل است و اگر هردو را با يك عقد بخواهد به ازدواج خود درآورد يا صيغه عقد آنها را همزمان اجرا كنند، عقد هردو باطل است.[2]

اگر زن و مردى از يكديگر جدا شوند و با افراد ديگرى ازدواج كنند، دختر و نوه‌هاى پسرى و دخترى زن بر شوهر اوّل و پسر و نوادگان پسرى و دخترى مرد بر همسر اول او محرم هستند.[3]

احكام محرم و نامحرم‌

گذشته از حكم ممنوعيت و حرمت ازدواج با محارم- اعم از نسبى، و سببى و رضاعى- درباره محرم و نامحرم احكام ديگرى وجود دارد كه پاره‌اى از آنها به قرار زير است:

1. نگاه كردن‌

نگاه كردن مرد به بدن زن نامحرم، چه با قصد لذت و چه بدون آن، حرام است و نگاه كردن به صورت و دستها اگر به قصد لذت باشد حرام است؛ ولى اگر بدون قصد لذّت باشد مانعى ندارد و نيز نگاه كردن زن به بدن مرد نامحرم حرام است.[4]

مرد نبايد با قصد لذت به بدن مرد ديگر نگاه كند و نگاه كردن زن هم به بدن زن ديگر با قصد لذت حرام است.[5]

[1]همان، ص 278، مسألة 9.

[2]همان، ص 280، مسألة 15.

[3]همان، ص 278، مسألة 4 و توضِیح المسائل، مسألة 2389.

[4]توضِیح المسائل، مسأله 2433.

[5]همان، مسأله 2438.

مرد و زنى كه با يكديگر محرمند، اگر قصد لذت نداشته باشند مى‌توانند غير از عورت به تمام بدن يكديگر نگاه كنند.[1]

سؤال 1. نگاه كردن زن به دست و صورت مرد نا محرم چگونه است؟

جواب. بدون قصد تلذذ و ريبه مانع ندارد.[2]

سؤال 2. بعضى از آقايان با لباسهاى آستين كوتاه و يقه باز هستند، اگر ناخود آگاه به آنان نگاه كنيم حرام است يانه؟

جواب. نظر غير عمدى اشكال ندارد.[3]

سؤال 3. آيا نگاه كردن به صورت يا بدن مرد نامحرم اگر به صورت عكس يا فيلم باشد اشكال دارد؟

جواب. حكم نظر به اجنبى را ندارد.[4]

سؤال 4. نگاه كردن زن به آقايانى كه در تلويزيون صحبت مى‌كنند و مشخص هستند چه صورت دارد؟

جواب. مانع ندارد.[5]

2. پوشش و حجاب‌

بر زن واجب است كه تمام بدن خود را از نامحرم بپوشاند؛ ولى پوشاندن وجه و كفين لازم نيست. مگر آنكه مفسده‌اى داشته باشد.[6]

بر مرد نيز واجب است عورتين خود را از مكلفين- و حتى خواهر و مادر خود- بپوشاند؛ ولى زن و شوهر لازم نيست عورت خود را از يكديگر بپوشانند.[7]

[1]همان، مسأله 2437.

[2]استفتاءات، ج 3، ص 262، س 16.

[3]همان، ص 267، س 39.

[4]همان، ص 262، س 20.

[5]همان، ص 264، س 29.

[6]ر.ک. همان، ص 251، س 17.

[7]ر.ک. توضِیح المسائل، مسأله 57.

سؤال 1. آياحجاب از ضروريات اسلام است؟

جواب. اصل حكم حجاب از ضروريات است و منكر آن حكم منكر ضرورى را دارد و منكر ضرورى محكوم به كفر است، مگر اينكه معلوم باشد كه منكر خدا يا رسول نيست.[1]

سؤال 2. آيا حجاب تنها چادر است؟ يا مانتو و شلوار همراه با روسرى بلند يا مقنعه هم حجابى كامل است؟ و آيا ظاهر شدن با لباس گشاد و روسرى بلند كه به روى شانه‌هابيفتد از لحاظ اسلام حجاب نيست؟

جواب. زن بايد تمام بدن را- به استثناى دستها تا مچ و صورت- از مرد نامحرم بپوشاند و در حجاب، لباس خاصى معتبر نيست، اگر چه پوشيدن چادر بهتر است و از لباسهايى كه جلب توجه نامحرم كند، اجتناب شود.[2]

سؤال 3. گناه و كيفر زنى كه موى سرش بيرون و معلوم باشد چيست؟

جواب. حجاب از نامحرم واجب است و كسى كه دانسته تخلف مى‌كند بايد او را نهى از منكر نمايند.[3]

سؤال 4. حدود پوشش شرعى مرد نسبت به زن نامحرم تا كجاست؟

جواب. نظر زن به بدن مرد اجنبى جايز نيست، ولى بر مرد لازم نيست خود را بپوشاند.[4]

3. گفت و گو

شنيدن صداى زن نامحرم، مادامى كه با قصد لذت و شهوت نباشد، بنابر اقوا جايز است.

همچنين سخن گفتن بانوان با نامحرم در رساندن صداى خود به آنان در صورتى كه بيم فتنه و فساد نباشد، جايز است، اگر چه احتياط آن است كه شنيدن صداى زن نامحرم و يا شنواندن زن صداى خود را به مرد نامحرم در غير موارد ضرورى ترك شود، به ويژه اگر زن جوان باشد. ولى گفت وگوى زن با مردان بيگانه با كيفيت تحريك كننده حرام است،

[1]استفتاءات، ج 3، ص 253، س 23.

[2]همان، س 24.

[3]همان، ص 252، س 20.

[4]همان، ص 250، س 13.

مانند نازك كردن صدا، نرم سخن گفتن و زيبا ساختن صدا كه شخص بيمار دل را به طمع اندازد.[1]

سؤال 1. صحبت با مرد نامحرم در حد احوال پرسى و يا بيشتر از اين چه صورت دارد؟

جواب. اگر مفسده ندارد جايز است.[2]

سؤال 2. سلام كردن زن به مرد نامحرم صحيح است يا نه (با در نظر گرفتن روابط اجتماعى)؟

جواب. اشكال ندارد.[3]

سؤال 3. مذاكره مرد و زن نامحرم چه صورت دارد؟ سخنرانى مرد جوان در بين خواهران و بالعكس چه صورت دارد؟

جواب. با حفظ حجاب اسلامى مانع ندارد، مگر آنكه مفسده‌اى دربين باشد.[4]

4. تماس بدنى‌

هر كس كه نگاه كردن به او حرام است، مس نمودن او نيز حرام است. پس مس نمودن زن نامحرم توسط مرد نامحرم و عكس آن جايز نيست.[5]

دست دادن مرد با زن نامحرم، جايز نيست؛ اما اگر دست پوشش داشته باشد، اشكالى ندارد، ولى بنابر احتياط دست زن را فشار ندهد.[6]

5. اختلاط زن و مرد

سؤال 1. زنى كه مى‌خواهد به تحصيل خود ادامه دهد كه بعدها شغلى انتخاب كند (البته شغل حلال) ولى فعلًا ادامه تحصيل ملازم با اين است كه با مرد نامحرم روبه رو شود؛

[1]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 245، مسأله 29.

[2]استفتاءات، ج 3، ص 271، س 52.

[3]همان، ص 273، س 61.

[4]همان، ص 274، س 67.

[5]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 243، مسأله 20.

[6]همان.

مثلًا در دانشگاه نزد مرد درس بخواند يا اينكه با مردها در يك كلاس باشد. آيا اينگونه تحصيل جايز است يا خير؟

جواب. ادامه تحصيل در رشته‌هاى حلال اشكال ندارد وليكن تستّر از اجانب و خوددارى از اختلاط با آنها لازم است و اگر ادامه تحصيل مستلزم اختلاط با اجانب باشد و مفاسد دينى و اخلاقى در برداشته باشد ترك كند.[1]

سؤال 2. درس خواندن زنان در دانشگاه (با وجود استادهاى مرد و استفاده از كلاسهايى كه دخترها و پسرها با هم هستند و سوار شدن در سرويسهاى دانشگاه به طور مختلط) آيا جايز است؟ البته فساد به همراه ندارد.

جواب. با فرض عدم مفسده و مراعات حجاب اسلامى و ساير وظايف مانع ندارد.[2]

پرسش‌

1. هفت دسته محارم نسبى را نام ببريد.

2. شير خوارگى، با چه شرايطى سبب محرميت مى‌شود؟

3. چه كسانى با پيوند زناشويى با زن، محرم مى‌شوند؟

4. آيا حجاب تنها چادر است؟

5. دست دادن زن با مرد نامحرم چه حكمى دارد؟

[1]توضِیح المسائل، ص 433 (قسمت استفتاءات).

[2]استفتاءات، ج 3، ص 353، س 19.