کتاب احکام خانواده

5. عيبها و اشتباههاى يكديگر را به رخ نكشند و سخن نفرت‌انگيز نگويند.

6. از دوستان و آشنايان، به‌ويژه از خانواده همسر با احترام ياد كنند و بد آنان را نگويند.

5. خوش‌بينى‌

زناشويى، بى گمان همدلى، يكرنگى، صداقت و صميميت را در پى دارد و زن و مرد پس از ازدواج، با هم يكى مى‌شوند و هريك، ديگرى را خود مى‌انگارد و در هنگام خطر حاضرند جانشان را فداى يكديگر كنند. رمز پيدايش و پويش چنين فضاى ارزشمندى، اعتماد و خوش‌بينى همسران نسبت به يكديگر است كه بايد همواره پاس داشته شود و از آسيبها مصون بماند.

همسران علاوه بر خوش‌بينى به يكديگر، بايد زمينه‌هاى بدبينى طرف مقابل را ايجاد نكنند. رفتارهاى مشكوك و نسنجيده، پنهان‌كارى، سخت‌گيرى بى‌جا، بى‌دقّتى در رفتارهاى اجتماعى، از مواردى است كه زمينه بدبينى همسر را فراهم مى‌سازد.

بدبينى، بيمارى خطرناكى است كه اگر سايه شوم آن بر خانواده گسترده گردد، اساس آن را سست مى‌كند و پيامدهاى ناگوارى را بر جاى مى‌نهد. امير مؤمنان7در اين‌باره مى‌فرمايد:

سُوءُ الظَّنِّ يُفْسِدُ الامُورَ وَ يَبْعَثُ عَلَى الشُّرُورِ.[1]

بدگمانى، كارها را تباه مى‌سازد و بديها را برمى‌انگيزد.

پرسش‌

1. احترام متقابل را توضيح دهيد.

2. برخى از آثار خوش‌خلقى را بنويسيد.

3. رسول اكرم6درباره صبورى تأثير عفو و گذشت زن چه فرموده است؟

4. امام على7درباره خوش خُلقى مرد چه فرموده است؟

5. سخن امير مؤمنان7را درباره بدبينى بنويسيد.

[1]شرح غرر الحکم، ج 4، ص 132.

درس دهم

هدايت و حمايت‌

با اندك تأملّى در ساختار روحى و جسمى زن و مرد، به خوبى مشاهده مى‌شود ميان اين دو جنس، وجوه مشترك و امتيازاتى وجود دارد كه از سويى سبب پيوند و ارتباط ناگسستنى ميان آنها شده، از سوى ديگر آنان را از يكديگر ممتاز مى‌سازد. شريعت مقدس اسلام نيز با توجّه به وجوه مشترك و امتيازات، وظايف مشترك و خاصّى را بر عهده زن و مرد نهاده است، از جمله، سرپرستى خانواده را به مرد سپرده است.

سپردن چنين مسئوليتى به مرد، در واقع، وظايف او را نسبت به خانواده افزايش داده است و بايد گفت اين حكم اسلامى ضمن اينكه واقع‌گرايانه و حكيمانه است و به اصطلاح، كار را به كاردان سپرده است، عادلانه و برحق نيز هست و نه‌تنها حقّى را از زن پايمال نكرده، بلكه بر كرامت و امنيت و آرامش او نيز افزوده است. در اينجا گوشه‌اى از اين مسئوليت را با عنوان هدايت و حمايت، به اختصار بيان مى‌كنيم.

الف- هدايت‌

از نظر اسلام، همه مسلمانان در برابر يكديگر مسئولند. هركس بايد در حدّ توان خويش در بهبود وضع جامعه اسلامى بكوشد، هيچ‌گونه علم و آگاهى و طرح و پيشنهادى را از ديگران دريغ نورزد و همگان يكديگر را در راه خير و صلاح و به تعبير قرآن بر «برّ و تقوا» كمك نمايند. اين مطلب در خانواده و به‌ويژه نسبت به سرپرست خانواده، نمود بيش‌ترى مى‌يابد و او بايد با تمام توان بكوشد تا خانواده را از جنبه‌هاى گوناگون فكرى، عقيدتى، اقتصادى، اجتماعى، عبادى، اخلاقى و ... با شريعت مقدّس اسلام هماهنگ سازد

تا خود و اعضاى خانواده به سعادت زندگى نايل آيند. اگر مردى به اين وظيفه خطير اقدام كند، به خوشبختى دنيا و آخرت دست خواهد يافت؛ چنان‌كه امام صادق7فرمود:

مِنْ سَعادَةِ الرَّجُلِ انْ يَكُونَ الْقَيِّمَ عَلى‌ عَيالِهِ.[1]

از خوشبختى مرد است كه سرپرست خانواده‌اش باشد.

براى تحقّق اين موضوع بايد دو اقدام اساسى انجام گيرد:

1. توجيه و ارشاد: سرپرست خانواده بايد با تدبير و انديشه، برنامه‌هاى كوتاه‌مدّت و بلندمدّت زندگى را در مسير خوشبختى اعضاى آن طرّاحى كند و ضمن راهنماييهاى دقيق و حساب‌شده با كردار خود نيز نقش الگوى دلسوز و صادق را ايفا نمايد. تعبير عميق و همه‌جانبه قرآن مجيد در اين باره چنين است:

(وَ أْمُرْ اهْلَكَ بِالصَّلوةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْأَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَ الْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى‌). (طه: 132)

خانواده خود را به نماز فرمان بده و بر انجام آن شكيبا باش، از تو روزى نمى‌خواهيم، [بلكه‌] ما به تو روزى مى‌دهيم و عاقبت نيك براى تقواست.

نظر به اينكه نماز، نماد تديّن و عبوديت در برابر خدا و پيام‌آور وارستگى و اخلاص و توحيد است، مفهوم آيه آن است كه مرد به‌عنوان سرپرست خانواده بايد تمام تلاش خويش را به كار گيرد تا اعضاى خانواده اهل نماز شوند؛ يعنى در صراط مستقيم الهى قرار گيرند، تنها خدا را بپرستند و از او كمك بخواهند تا در مسير نعمت‌يافتگان الهى قرار گيرند و از هرگونه ضلالت و شقاوت مبرّا شوند. به‌گفته امير مؤمنان7، رسول گرامى اسلام6نخستين كسى بود كه به اين آيه، جامه عمل پوشاند؛ خود بهترين نمازگزار بود و خاندانش را نيز به آن فرا مى‌خواند.[2]

2. امر به معروف و نهى از منكر: فريضه مهمّ امر به معروف و نهى از منكر، با شرايط خاصّ خود بر هر فرد مسلمان و در هر شرايطى واجب و ضرورى است؛ ولى مى‌توان گفت‌

[1]وسائل الشِیعه، ج 21، ص 543.

[2]ر.ک: همان، ج 4، ص 30.

بر سرپرست خانواده- به‌دليل مسئوليت، شناخت، دلسوزى و صداقتى كه نسبت به افراد تحت تكفّل خود دارد- ضرورى‌تر مى‌نمايد و او با داشتن امتيازات يادشده، بهتر مى‌تواند امر به معروف و نهى از منكر كند. قرآن مجيد نيز وظيفه خاصّى را بر عهده سرپرست خانواده گذاشته، مى‌فرمايد:

(يا ايُّهَا الَّذينَ امَنُوا قُوا انْفُسَكُمْ وَ اهْليكُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ). (تحريم: 6).

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! خود و خانواده خويش را از آتشى كه هيزم آن انسانها و سنگهاست، نگه داريد.

از روايات معصومين7برمى‌آيد كه منظور از اين آيه، فراخوانى خانواده به‌نيكى‌ها و بازداشتن آنها از زشتيهاست. امام صادق7مى‌فرمايد:

وقتى اين آيه نازل شد، يكى از مسلمانان در گوشه‌اى نشست و گريست و گفت: من از حفظ خويشتن نيز ناتوانم، اينك مسئوليت حفظ خاندانم نيز بر دوش من قرار گرفت! رسول اكرم6به او فرمود: همين‌قدر كه آنها را به آنچه خود را امر مى‌كنى، فرمان دهى و از آنچه خود را بازمى‌دارى، بازدارى كافى است.[1]

ابوبصير مى‌گويد:

از امام صادق7پرسيدم: چگونه خانواده‌ام را از ورود به دوزخ مصون بدارم؟ امام در پاسخ فرمود: «به آنچه خدا فرمانشان داده فرمانشان دهى و از آنچه خدا منعشان كرده، بازدارى؛ اگر آنان تو را اطاعت كردند، از دوزخ مصونشان داشته‌اى و اگر نافرمانى‌ات كردند، تو وظيفه خويش را انجام داده‌اى.»[2]

دو استفتا از امام خمينى (ره) را در اين‌باره مى‌خوانيم:

1. اگر زنى در زندگى اوّلًا اطاعت از شوهر نكرد، ثانياً براى شوهرش ارزش قائل نبود،

[1]وسائل الشِیعه، ج 16، ص 148.

[2]همان.

ثالثاً اسرار زندگى را در همه‌جا فاش نمود، رابعاً مرتّب دروغ گفت، تكليف مرد از نظر شرعى با چنين زنى چيست؟

ج. بايد او را امر به معروف و نهى از منكر نماييد.[1]

2. زنى كه به مسائل شرعى مثل نماز و ديگر مسائل بى‌اهمّيت باشد، به‌خصوص نماز صبح را هيچ‌گاه به‌پا نمى‌دارد، وظيفه شرعى شوهر او چيست؟

ج. بايد او را امر به معروف نماييد و به خواندن نماز، وادارش كنيد.[2]

ب. حمايت‌

با توجّه به برخى از ويژگيهاى جسمى و روحى مرد، و نيز سرپرستى او در خانواده، به‌طور طبيعى دفاع از كيان خانواده در برابر آسيبهاى گوناگون نيز بر عهده او قرار مى‌گيرد و او موظّف است تهاجمات فرهنگى، جانى، ناموسى و مالى را از خانواده خويش دفع كند:

1. تهاجم فرهنگى: آنچه در بخش پيش آورديم، تا حدودى اين موضوع را روشن ساخت و رسول گرامى اسلام، كسانى را كه از زير بار مسئوليت تربيتى و فرهنگى خانواده خويش شانه خالى مى‌كنند، نفرين كرده و فرموده است:

ملعون است! ملعون است كسى كه افراد تحت تكفّل خود را تربيت نكند و فاسد سازد.[3]

2. تهاجم جانى: اگر كسى به منسوبين انسان از قبيل، پسر، دختر، پدر، برادر يا ساير بستگان او حتّى به نوكر و خدمتكارش حمله كند كه او را به ناحق بكشد، جايز بلكه واجب است كه دفاع كند حتّى اگر به كشته شدن مهاجم بينجامد.[4]

اگر كسى به قصد كشتن به انسان يا به حريم او حمله كند، واجب است به دفاع برخيزد؛ گرچه بداند در اين راه كشته مى‌شود.[5]

[1]استفتائات از محضر امام خمِینِی، ج 1، ص 486.

[2]همان، ص 487.

[3]وسائل الشِیعه، ج 21، ص 543.

[4]تحرِیر الوسِیله، ج 1، ص 487، مسألة 3.

[5]همان، ص 488، مسألة 10.

اگر كسى به قصد كشتن به انسان، يا حريم او حمله كند، واجب است كه با مهاجم بجنگد؛ اگرچه بداند جنگيدنش سودى ندارد و جايز نيست زير بار ستم برود.[1]

3. تهاجم ناموسى: اگر كسى با قصد تجاوز به حريم انسان، همسر يا غير او، هجوم‌آورد، دفع او به هر وسيله ممكن واجب است؛ گرچه به كشته شدن مهاجم بينجامد. همين‌طور اگر مهاجم قصد هتك حرمت كمتر از تجاوز را داشته باشد.[2]

اگر انسان، كسى را در حال فحشا با همسر يا يكى از نزديكانش از قبيل پسر، دختر يا ديگر بستگانش ببيند، گرچه كم‌تر از آميزش باشد، حق دارد در صورت امكان از آسان‌ترين راه مهاجم را دفع كند و اگر به كشتن مهاجم نيز بينجامد، خونش هدر است، بلكه مسلمان حق دارد همان‌گونه كه از ناموس خود دفاع مى‌كند از ناموس مسلمان ديگر نيز دفاع كند، در اين صورت نيز اگر زيانى به مهاجم برسد مانعى ندارد.[3]

اگر (خداى نخواسته) ببيند مردى با همسرش زنا مى‌كند و بداند كه زن با رضايت به چنين ننگى تن داده، حق دارد هردو را بكشد. در اين صورت گناهى مرتكب نشده و قصاص هم نمى‌شود، خواه آن زن همسر دائمى‌اش باشد يا موقّت.[4]

4. غارت اموال: اگر كسى ثروت انسان يا ثروت خانواده او را مورد تعرّض قرار دهد، جايز است با هر وسيله ممكن او را از چنين كارى بازدارد، اگرچه به كشتن مهاجم بينجامد.[5]

احكام دفاع‌

با توجه به اينكه دفاع و راندن مهاجم از جان، مال و ناموس از مراتب نهى از منكر شمرده مى‌شود و وظيفه انسان در اين گونه موارد، در زمان استقرار حكومت اسلامى با

[1]همان، ص 489، مسألة 12.

[2]همان، ص 487، مسألة 4.

[3]همان، ص 491، مسألة 27.

[4]همان، مسألة 28. (عکس‌العمل‌هاِی ِیاد شده ِیک وظِیفة شرعِی بِین خود و خداست که دفاع کننده پاداش الهِی را درِیافت مِی‌کند، ولِی در ظاهر و در دادگاه اگر نتواند ادّعاِی خوِیش را ثابت کند، ممکن است قاضِی او را به قصاص محکوم کند. مسألة 29.)

[5]همان، ص 488، مسألة 5.

ديگر زمانها تفاوت دارد، برخى از احكام مربوط به دفاع به قرار زير خواهد بود؛

1. اگر دفاع و جلوگيرى از تهاجم، متوقف بر تصرف در نفس يا مال كسى نباشد كه فعل حرام را به جا آورده، احتياج به كسب اجازه از كسى ندارد؛ بلكه اين مقدار بر همه مكلفين واجب است.[1]

2. در مواردى كه براى جلوگيرى از ارتكاب معصيت چاره‌اى جز اعمال قدرت از طريق تصرف در اموال كسى كه فعل حرام انجام مى‌دهد، يا تعزير و حبس او و مانند آن نيست، در چنين زمانى با حاكميت و اقتدار حكومت اسلامى، واجب است مكلفين در امر به معروف و نهى از منكر، به امر و نهى زبانى اكتفا كنند و در صورت نياز به توسل به زور، موضوع را به مسئولين ذى ربط در نيروى انتظامى و قوه قضائيه ارجاع دهند.[2]

3. در زمان و مكانى كه حاكميت و اقتدار با حكومت اسلامى نيست، بر مكلفين واجب است در صورت وجود شرايط، جميع مراتب امر به معروف و نهى از منكر را با رعايت ترتيب آنها تا تحقق غرض انجام دهند.[3]

4. اگر در مقام دفاع و حفظ نفس محترمه و جلوگيرى از وقوع قتل، چاره‌اى جز دخالت فورى و مستقيم [از قبيل كتك زدن و زخمى كردن مهاجم‌] نباشد چنين دخالتى، جايز، بلكه شرعاً از باب وجوب حفظ نفس محترمه واجب است، و به كسب اجازه از حاكم نياز ندارد.[4]

پرسش:

1. منظور از هدايت خانواده چيست؟

2. توضيح امام صادق7را درباره امر و نهى خانواده بنويسيد.

3. وظيفه شوهر نسبت به همسرش كه به مسائل شرعى اهمّيت نمى‌دهد چيست؟

4. مرد در برابر چه تهاجماتى بايد از ناموس خود دفاع كند؟

5. در زمان استقرار حكومت اسلامى، اگر دفاع از جان و مال و ناموس متوقف بر تصرف در نفس يا مال فرد مهاجم باشد، تكليف چيست؟

[1]ر.ک: اجوبة الاستفتائات، ج 1، پاسخ استفتاِی 1079.

[2]ر.ک: همان، پاسخ شمارة 1088.

[3]همان.

[4]همان، پاسخ شماره 1080.

درس يازدهم

اشتغال زنان‌

اسلام بار تأمين معاش خانواده را بر دوش مردان گذاشته و زنان در اين زمينه مسئوليتى ندارند، ولى ورود زنان در عرصه اشتغال و خدمات اجتماعى تحريم نشده است و كار كردن زنان نيز حرام نيست و چه بسا در پاره‌اى موارد واجب كفايى باشد.

شرايط اشتغال‌

زنان با مراعات شرايط ويژه‌اى مى‌توانند در عرصه‌هاى اجتماعى حضور يابند و به كارهاى اقتصادى و خدمات اجتماعى بپردازند، اين شرايط عبارتند از:

1. كار كردن موجب تضييع حقوق زناشويى شوهر نباشد

سؤال 1. آيا زن مى‌تواند بدون اجازه شوهر از منزل خارج گشته، و در مؤسسه‌اى مشغول كار شود؟

جواب. كاركردن زن در بيرون منزل اگر منافى با حقوق زناشويى شوهر نباشد با حفظ حجاب اشكال ندارد، ولى خروج از منزل منوط به اجازه شوهر است.[1]

سؤال 2. اگر شوهر شاغل بودن زن را صلاح نداند و شاغل بودن زن باعث از هم پاشيدن زندگى زناشويى شوهر باشد، آيا حق ممانعت او را دارد يا نه؟

جواب. اشتغال زن اگر موجب تضييع حقوق زناشويى شوهر نباشد مانع ندارد، ولى بيرون رفتن از خانه شوهر منوط به اجازه شوهر است.[2]

[1]استفتائات، ج 3، ص 358، س 33.

[2]همان، ص 356، س 28.