کتاب احکام خانواده

آموزش رانندگى و رانندگى‌

سؤال 1. آيا آموزش رانندگى براى زنان و گرفتن گواهينامه و امتحان جايز مى‌باشد يا نه؟

جواب. با مراعات حجاب و نبود مفسده مانع ندارد.[1]

سؤال 2. رانندگى اتومبيل براى بانوان چه صورتى دارد؟

جواب. با حفظ حجاب و وظايف شرعيه مانع ندارد.[2]

سؤال 3. رانندگى خانمها از لحاظ شرعى چه صورتى دارد و آيا مانتو و روسرى حجاب كامل است؟

جواب. در حجاب واجب هر گونه لباسى كه بدن را از نامحرم بپوشاند كفايت مى‌كند، اگر چه بهتر است چادر انتخاب نمايند و رانندگى براى بانوان با حفظ حجاب مانع ندارد، مگر آن كه مفسده‌اى بر آن مترتب باشد.[3]

سؤال 4. اگر برادر نامحرمى براى مدت يك ساعت فنون رانندگى به خواهرى ياد بدهد و بقيه را پيش يك فرد محرم تعليم ببيند. آيا اين گناه دارد؟

جواب. اگر بدون مفسده باشد اشكال ندارد با حفظ موازين شرعيه.[4]

سؤال 5. آيا رانندگى كردن براى زن در صورتى كه لازمه آن كارهايى از قبيل تعمير كردن ماشين و به تعميرگاه بردن آن، بنزين زدن و ... است جايز مى‌باشد يا نه؟

جواب. با رعايت تكاليف شرعيه اشكال ندارد.[5]

سؤال 6. آيا براى زن ياد گرفتن رانندگى به كمك اجنبى در مكان مخصوص تعليم رانندگى، با علم به اينكه آن زن حجاب و عفاف شرعى خود را حفظ مى‌كند، جايز است؟

جواب. آموختن رانندگى با كمك و راهنمايى مرد اجنبى در صورتى كه با مواظبت بر حجاب و عفاف و اطمينان به عدم وقوع در مفاسد همراه باشد، اشكال ندارد، ولى در

[1]همان، ص 358، س 35.

[2]همان، ص 359، س 36.

[3]همان، س 37.

[4]همان، ص 360، س 40.

[5]همان، س 41.

عين حال شايسته است كه يكى از محارم وى همراه او باشد، بلكه اولى اين است كه آموزش رانندگى به كمك مربى زن يا يكى از محارم صورت بگيرد.[1]

تبليغ و سخنرانى‌

سؤال 1. اين جانب مبلغه‌اى مى‌باشم كه در ايام وفيات و اعياد ائمه7در اجتماع زنان سخنرانى مى‌كنم، ولى اين كار بدون بلند گو ممكن نيست و از طرفى هم ممكن است مرد نامحرمى از كنار محفل بگذرد و بعضى از كلمات اين‌جانب را به طور واضح يا غير واضح استماع نمايد، در اين صورت تبليغ بنده از نظر جناب عالى چه صورت دارد؟

جواب. شنيدن مرد اجنبى صداى زن را در صورتى كه بدون مفسده باشد اشكال‌ندارد.[2]

سؤال 2. آيا زنان مى‌توانند در حضور نامحرم سرودهاى انقلابى و سخنرانى مذهبى داشته باشند؟

جواب. سخنرانى با مراعات وظايف شرعيه و نبود مفسده مانع ندارد.[3]

سؤال 3. ... سخنرانى زن در ميان مردان چه صورت دارد؟

جواب. حكم، داير مدار وجود مفسده و عدم آن است.[4]

پرسش‌

1. آيا زن مى‌تواند در خدمات فرهنگى و اجتماعى مشاركت كند؟

2. تحصيل زن در دانشگاه، كه باعث اختلاط زن و مرد مى‌شود، چه حكمى دارد؟

3. مشاركت زنان در عرصه‌هاى سياسى چه حكمى دارد؟

4. آيا زنان مى‌توانند آموزش نظامى ببينند؟

5. سخنرانى زن در ميان مردان چه صورت دارد؟

[1]اجوبة الاستفتائات، ج 2، ص 85، س 243.

[2]استفتائات، ج 3، ص 271، س 54.

[3]همان، س 53.

[4]همان، ص 273، س 59.

درس سيزدهم

ناسازگازى‌

اسلام براى استحكام بنيان ملكوتى خانواده، قوانينى مقرر كرده و زن و شوهر را به رعايت آن سفارش نموده است. عمل نكردن زوجين به وظايف زناشويى و زير پاگذاشتن مقررات شرعى در زندگى مشترك، بنيان خانواده را متزلزل مى‌سازد و مايه ناسازگارى و اختلاف مى‌شود.

ناسازگارى كه در اصطلاح فقه از آن به (نشوز) تعبير مى‌شود درباره مرد يا زنى به كار مى‌رود كه حقوق زناشويى را مراعات نمى‌كنند. از اين رو، نشوز ممكن است از ناحيه زن، مرد و يا هر دو رخ دهد.

1. نشوز زن‌

نشوز در زن به معناى تمرد از دستورهاى واجب شوهر است، از قبيل تمكين نكردن، نزدودن آنچه مايه تنفر و مانع كامجويى شوهر است، ترك نظافت و آرايش دلخواه شوهر و خارج شدن از منزل بدون اجازه همسر.[1]

نشوز منحصر در حقوق واجب همسر است و فراتر از آن را شامل نمى‌شود. از اين‌رو، اگر زن كارهاى منزل را انجام ندهد و خواسته‌هاى شوهر را كه ارتباطى با كامجويى از او ندارد، بر نياورد، ناشزه نمى‌شود، مثل اينكه از جارو كردن منزل، خياطى، آشپزى و ...

حتى آب به دست شوهر دادن و رختخواب پهن كردن خوددارى ورزد.[2]مرد نيز حق ندارد زن را به انجام اينگونه خدمات مجبور سازد.[3]

[1]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 305.

[2]همان.

[3]ر.ک. توضِیح المسائل، مسأله 2414.

سؤال 1. اگر زن در برابر شوهر خود تمكين نكند و يا خود را براى شوهرش آرايش نكند و شوهر بترسد كه به گناه بيفتد وظيفه‌اش چيست؟ آيا مى‌تواند براى جلوگيرى از افتادن در گناه زنش را كتك بزند، يا او را طلاق بدهد و يا بدون رضايت او زن ديگرى بگيرد؟

جواب. اختيار طلاق با شوهر است و بايد خود را از گناه نگاه دارد و زن اگر تمكين نكند، ناشزه است و استحقاق نفقه ندارد.[1]

سؤال 2. اگر زنى بدون اذن شوهر به خانه پدرش برود، آيا بر شوهر واجب است كه نفقه او را بدهد؟

جواب. ناشزه مى‌شود و تا وضع او اين طور است حق نفقه ندارد.[2]

سؤال 3. اگر زنى مدت ده سال يا بيشتر در هيچ امرى از شوهر اطاعت ننموده در حالى كه مرد در هر صورت با او حاضر است زندگى كند، تكليف مرد با زنش چيست؟

جواب. اگر از حقوق واجبه مرد سر پيچى نموده، ناشزه است و استحقاق نفقه ندارد.[3]

سؤال 4. اگر زن اطاعت از شوهر ننمايد و هيچ گونه به سخن وى وقعى نگذارد و از خانه خود بدون اجازه شوهر بيرون رود- از يك ماه بيشتر و كمتر- آيا حق نفقه و سكنى دارد يا خير؟

جواب. در فرض مرقوم حكم به نشوز زن مى‌شود و حق نفقه و سكنى ندارد.[4]

سؤال 5. ... ده سال است ازدواج كرده‌ام، همسرم اهل تبريز مى‌باشد، به خاطر مسئوليتهاى شغلى در تهران، امكان سكونت در تبريز را ندارم، همسرم نيز مايل به سكونت در تهران است، ولى وابستگيهاى قومى و تعهدات فرهنگى او را وادار نموده كه نتواند در تهران و در منزل شوهرش اقامت گزيند، در طول ده سال گذشته اين دوريها ناراحتيهاى بسيار براى ما ايجاد كرده و باعث اختلال فكرى و روحى من و همسرم گرديده است، حل شرعى اين مسأله را بيان فرماييد.

[1]استفتائات، ج 3، ص 207 ـ 208، س 30.

[2]همان، ص 156، س 28.

[3]همان، ص 200، س 28.

[4]همان، ص 204، س 20.

جواب. اگر منزل مسكونى شما در تهران موافق شأن همسرتان باشد متابعت در سكنى بر او لازم است و در صورت تخلف، ناشزه محسوب مى‌شود، مگر اينكه انتخاب مسكن براى زن در ضمن عقد شرط شده باشد.[1]

2. نشوز مرد

نشوز مرد با تعدى بر همسر و نپرداختن حقوق واجب از قبيل، نفقه، همخوابى واجب و مانند آن محقق مى‌شود.

با بروز نشوز از سوى مرد، زن نخست به مطالبه حق خويش مى‌پردازد و مرد را پند و اندرز مى‌دهد كه حقوق واجب شرعى او را بپردازد و از مخالفت، دست بردارد. در مرحله دوم اگر نصيحت و اندرز كارگر نيفتاد، زن به حاكم شرع مراجعه و از شوهر خويش شكايت مى‌كند و حق ندارد با شوهرش قهر كند يا او را كتك بزند.

هنگامى كه حاكم شرع از نشوز مرد آگاه شد، او را از كار حرام نهى مى‌كند و به او دستور مى‌دهد كه وظيفه واجب خود را انجام دهد. اگر امر و نهى حاكم سود نبخشيد، او را به آنچه خود صلاح مى‌داند، تعزير مى‌كند؛ چنان كه مى‌تواند نفقه زن را از مال شوهرش بپردازد؛ گر چه با فروش املاك او باشد.[2]

سؤال 1. اين‌جانب شوهرى دارم كه در ضمن بد اخلاقى با من و چند دفعه كتك كارى سرانجام اجباراً مرا از خانه اخراج نموده و مدت سه ماه است كه بدون نفقه در منزل پدرم به سر مى‌برم، نه حاضر است مرا به خانه‌اش ببرد و نه طلاق مى‌دهد. لذا تقاضامندم تكليف بنده را روشن فرماييد.

جواب. مى‌توانيد به دادگاه اسلامى شكايت كنيد تا شوهر را اجبار به انجام وظيفه شرعى نمايد.[3]

سؤال 2. اگر شوهر برخى از حقوق واجب زن را بپردازد يا او را با ضرب و شتم و

[1]همان، ص 205، س 22.

[2]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 306، مسأله 2.

[3]استفتاءات، ج 3، ص 201، س 12.

مانند آن اذيت كند و زن براى استيفاى حقوق خود يا خوددارى شوهر از اذيت و آزار، مالى به او ببخشد گرفتن اين پول براى شوهر چه حكمى دارد؟

جواب. گرفتن چنين پولى بر شوهر حرام است، گر چه قصد او وادار كردن زن به پول دادن نباشد.[1]

سؤال 3. اگر مرد، برخى حقوق غير واجب همسرش را نمى‌پردازد، يا به بهانه مسن بودن يا مسائل ديگر مى‌خواهد طلاقش دهد، يا تصميم بگيرد بر سر او هوو بياورد، در اين صورت اگر زن مالى به شوهر ببخشد يا از برخى حقوق واجب خود مثل نفقه يا حق بيتوته بگذرد تا دل شوهرش را به دست آورد، چه حكمى دارد؟

جواب. چنين اقدامى صحيح است و گرفتن آن مال نيز براى مرد حلال است.[2]

تدبير قرآن‌

در زندگى زناشويى چاره‌اى جز حسن سلوك و مدارا نيست. زن و شوهر بايد بنا را بر سازگارى و تحمل يكديگر بگذارند تا در سايه آن وضعيت زندگى آنان بهبود يابد و به پاداش الهى دست يابند و در صورتى كه مشكلاتى پيش بيايد به جاى دامن زدن به اختلاف، به صلح و همدلى بينديشند. دستور قرآن چنين است:

(وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِن بَعْلِهَا نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُنَاحَ عَلَيْهِما أَن يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ). (نساء: 128)

و اگر زنى، از طغيان و سركشى يا اعراض شوهرش، بيم داشته باشد، مانعى ندارد با هم صلح كنند [و زن يامرد، از پاره‌اى از حقوق خود، به خاطر صلح، صرف نظر نمايد] و صلح بهتر است؛ اگر چه مردم [طبق غريزه حب ذات، در اين گونه موارد] بخل مى‌ورزند.

از آيه استفاده مى‌شود كه در مسائل خانواده، مرحله اول اصلاح خود زن و شوهر، بدون دخالت ديگران است. شايسته است كه آنها براى حفظ خانواده از برخى از حقوق‌

[1]ر.ک. تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 306، مسأله 3.

[2]ر.ک. همان.

خويش بگذرند و با حسن سلوك و مدارا و تحمل يكديگر بر استحكام بنيان خانواده پاى بفشارند. چنانچه تلاش آنها مؤثر واقع نشد، ديگران دخالت كنند.[1]

3. نشوز زن و مرد

اگر ناسازگارى و نشوز از سوى هر دو رخ دهد و بيم شقاق و فراق آنان فراهم آيد و كارشان به حاكم شرع بينجامد، حاكم شرع، داورى از سوى مرد و داورى از جانب زن انتخاب مى‌كند تا آن‌گونه كه صلاح مى‌دانند- يا با آشتى يا با جدايى- به ختم غائله اقدام نمايند.[2]قرآن مجيد در اين‌باره مى‌فرمايد:

(وَ انْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ اهْلِهِ وَ حَكَماً مِنْ اهْلِها انْ يُريدا اصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما انَّ اللَّهَ كانَ عَليماً خَبيراً)(نساء: 35)

اگر از جدايى و شكاف ميان زن و شوهر بيم داشته باشيد، يك داور از خانواده شوهر و يك داور از خانواده زن انتخاب كنيد [تا به كار آنان رسيدگى كنند] اگر داوران تصميم اصلاح داشته باشند، خداوند آنان را موفّق خواهد كرد؛ زيرا خداوند دانا و آگاه است.

چگونگى داورى‌

بر داوران واجب است:

1. درباره زوجين و سبب بروز اختلاف ميان آنان، تحقيق و بررسى كافى نمايند.

2. سپس به بحث و تبادل‌نظر در موارد اختلاف بپردازند.

3. رأى و حكم داوران بر زوجين نافذ است و بايد به آن تن دهند؛ به‌شرطى كه مصوّبات آنان از نظر شرعى جايز باشد؛ مثل اينكه مرد را ملزم كنند در فلان شهر براى همسرش مسكن تهيّه كند يا منزل مخصوصى براى او آماده نمايد يا زن را در كنار پدر و مادرش اسكان دهد يا او را در كنار مادر يا خواهرشوهر ساكن نكند يا منزلش را از هوويش جدا سازد و ... يا زن را ملزم كنند در پرداخت مهريه به شوهرش مهلت بدهد يا اگر مهريه را دريافت كرده، به‌عنوان قرض به شوهرش پرداخت نمايد.

[1]ر.ک. تفسِیر نور، ج 2، ص 398 ـ 400.

[2]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 306، مسألة 4.

4. داوران حق ندارند زوجين را بر شرايط ناروا ملزم سازند مثل اينكه به مرد اجازه بدهند برخى از حقوق همسر ديگرش را ترك كند يا به زن اجازه بدهند كه هروقت خواست از منزل خارج شود و هرجا دلش خواست برود و مانند آن.[1]

5. بهتر بلكه نزديكتر به احتياط آن است كه داوران از خانواده طرفين باشند، يعنى يك داور از خانواده مرد و ديگرى از خانواده زن و اگر يك‌طرف، خاندانى ندارد يا افراد فاميلش صلاحيت داورى ندارند، فردى از غير خاندانش براى داورى تعيين مى‌شود.

چنان‌كه لازم نيست از جانب هر كدام تنها يك داور برگزيد، بلكه اگر لازم باشد مى‌توان يك هيئت براى داورى تعيين كرد.[2]

6. شايسته است كه داوران، نيّت خالص و قصد سازش داشته باشند؛ زيرا نيّت هركس نيكو شد، خداوند تلاش و كوشش او را به صلاح آورد؛ چنان‌كه در آيه يادشده، بدان اشاره دارد.[3]

يادآورى 1؛ همه آنچه ياد شد بايد در مسير اصلاح و آشتى دادن زوجين به‌كار رود و داوران حق ندارند بر جدايى زوجين اتّفاق كنند مگر هنگام قبول داورى چنين اختيارى از آنان گرفته باشند.

يادآورى 2؛ چون جدايى زوجين جز با طلاق امكان‌پذير نيست، اگر نتيجه‌داورى‌جدايى شد، به‌ناچار بايد، طلاق با شرايط خاصّ خود انجام بگيرد.[4]

پرسش‌

1. نشوز يعنى چه؟

2. نشانه‌هاى نشوز زن كدام است؟

3. نشوز مرد چگونه محقق مى‌شود؟ وظيفه زن در اين مورد چيست؟

4. وظايف داوران ميان زن و شوهر چيست؟

5. آيا داوران، حق جدايى افكندن ميان زن و شوهر را دارند؟

[1]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 306 ـ 307، مسألة 4.

[2]همان، مسألة 6.

[3]همان، مسألة 7.

[4]همان، مسألة 5.