درس سوم
احكام نگاه كردن
4. نگاه مرد به كودك
مردان مىتوانند بدون قصد لذت و ريبه، به همه اندام پسران تا قبل از زمان تمييز نگاه كنند و بعد از آن، بنابر احتياط واجب جايز نيست به عورتين او نگاه كنند. مثلًا پدران نمىتوانند به همه جاى بدن فرزند مميز خود نگاه كنند.
و اگر دختر محرم باشد (مانند دختر خود فرد، دختر خواهر، دختر برادر، خواهر و ...) انسان تا قبل از سن تميز مىتواند با شرط فوق به همه بدن او نگاه كند. اما بعد از سن تميز و سپس بلوغ نبايد به عورتين او نگاه كند.
نگاه معمولى به دختر نامحرم نيز تا قبل از سن تميز، بلا اشكال است، اما بعد از آن، بنابر احتياط واجب، نبايد به اندام و مواضعى كه به طور معمول و از روى عادت آن را مىپوشانند، مثلًا ران، شكم، عورتين و سينه، نگاه كند.[1]
5. نگاه زن به زن
زنان مىتوانند به طور معمول به همه بدن زنان ديگر به جز عورت نگاه كنند.[2]موضوع نگاه از روى لذت و شهوت به بدن ديگرى كه حرام است، در اينجا نيز صدق مىكند و اگر زنى با نگاه به بدن زن ديگرى به حرام مىافتد [مثلا نگاه او جنبهشهوانىپيدا مىكند و از نگاه لذت مىبرد] يا مىترسد كه به حرام بيفتد، نبايد به نگاه خود ادامه دهد.[3]همچنين هيچ زنى نمىتواند با لذت به صورت و دستهاى زن ديگر نگاه كند. اينجا نيز اين مسئله و حكم كلى را يادآور مىشويم كه هر گونه نگاهى كه محرك شهوت باشد، اعم از
[1]. توضِیح المسائل، مسئلههاِی 2433 و 2436
[2]. توضِیح المسائل، مسئله 2436
[3]. همان، مسئله 2438
نگاه به هم جنس و غير هم جنس و نيز پير و جوان، فيلم و عكس و تصويرى كه به طور زنده يا غير مستقيم پخش مىشود، حرام است، مگر در مورد همسر شرعى.[1]
همچنين قبلًا بيان شد كه نگاه به عورت ديگرى، به استثناى همسر و كودكان غير مميز، حتى بدون قصد لذت حرام است. از اين رو نگاه به عورتين زنها براى زنهاى ديگر نيز حرام است، مگر در مقام اضطرار.[2]نيز اگر انسان براى معالجه كسى ناچار شود به عورت او نگاه كند، بنابر احتياط واجب بايد آينه را در مقابل او بگذارد و در آن نگاه كند ولى اگر چارهاى جز نگاه كردن به عورت نباشد، اشكال ندارد.[3]
از جمله مسائل مبتلا به و مورد نياز زنها در جوامع امروزى، دانستن پاسخ اين مسئله است كه آيا در حالى كه استفاده از دستگاههاى درون رحمى (مانند آ يو دى) براى پيشگيرى از حاملگى مستلزم نگاه پزشك يا پرستار به عورت آنان مىباشد، مىتوانند از آن استفاده كنند؟ در پاسخ اين پرسش، فرمودهاند تنها در صورتى زنان مىتوانند از چنين روشهايى استفاده كنند كه همسر آنان پزشك يا پرستار بوده و دستگاه مذكور (يا بستن لولهها) توسط آنان انجام گيرد. اما در غير اين صورت، فقط در صورتى جايز است كه از روشهاى ديگر پيشگيرى نتوان استفاده كرد و پيشگيرى نيز لازم تشخيص داده شود. يعنى به مرحله اضطرار برسد. اما چون فعلًا روشهاى ديگرى نيز وجود دارد، اضطرارى در بيننيست.[4]
6. نگاه زن به مرد محرم
زن مىتواند به همه بدن همسر خود با قصد لذت و ريبه و بدون آن، نگاه كند. اما در مورد ديگر محارم (برادر، پدر، دايى، داماد و ...) اولًا ديدن عورتين حرام است و ثانياً نگاه به بقيه اندام آنان بايد خالى از لذت و ريبه باشد.[5]
يادآور مىشويم كه نگاه از روى قصد لذت به هر جاى بدن محارم، حرام است.
[1]. همان، مسائل متفرقه
[2]. همان، مسئله 2436، مانند درمان، ِیا نجات از آتش، زلزله و کلاً جاِیِی که خطر جان در مِیان باشد. (استفتائات ج 3، ص 276 و 279)
[3]. همان، مسئله 2442
[4]. احکام روابط زن و مرد، ص 66 (استفتاء از مقام معظم رهبرِی)
[5]. توضِیح المسائل، مسئله 2437
7. نگاه زن به مردان نامحرم
زنان مىتوانند به سر و گردن و موى سر و صورت و دستها و پاهاى مردان نامحرم، تا آنجا كه معمولًا نمىپوشانند، بدون قصد لذت نگاه كنند.[1]از همين رو است كه زنان نمىتوانند براى تماشاى مسابقات ورزشى كه ورزشكاران مرد در آنها پوشش كافى ندارند، حاضر شوند، ورزشهايى از قبيل شنا، كشتى، فوتبال، وزنهبردارى و مانند آن.
همچنين، ديدن مسابقات كشتى از تلويزيون به صورت پخش زنده و يا با وجود خوف افتادن در گناه، جايز نيست.[2]
همچنين زنان مىتوانند به حجم بدن مردان نامحرم، از روى پوشش، نگاه كنند، مشروط بر آن كه مفسدهاى بر آن مترتب نباشد و به قصد ريبه و تلذذ نباشد.[3]
8. نگاه زن به كودك
تا قبل از رسيدن كودك به سن تمييز، زن مىتواند به همه بدن او دختر يا پسر نگاه كند. اما بعد از رسيدن به سن تمييز، بنابر احتياط واجب، نبايد به عورتين او نگاه كند.[4]مثلا مادران نمىتوانند به بهانه حمام كردن كودكان مميز خود، به همه بدن آنان نگاه كنند.
اما اگر شك كرد كه به اين سن رسيده يا نه، حكم كودك غير مميز را دارد.[5]
بديهى است نگاه به بدن پسر بچه نابالغ در صورتى جايز است كه انسان نترسد كه به حرام بيفتد.[6]
مراد از سن تميز، سنى است كه بچه بالغ نشده ولى خوب و بد را مىفهمد و احتمال مىرود كه نگاهش به بدن نامحرم موجب تحريك شهوتش شود، يا آنچه را كه مردان و زنان از روابط بين خود مىدانند، آنها نيز بدانند.[7]
[1]. توضِیح المسائل، مسئله 2447
[2]. اجوبة الاستفتائات(ترجمه فارسِی)، پاسخ به پرسش شماره 1190
[3]. روابط زن و مرد، ص71؛ استفتائات، ج 3، ص 261
[4]. توضِیح المسائل، مسئله 2436
[5]. احکام روابط زن و مرد، ص 73
[6]. توضِیح المسائل، مسئله 2433
[7]. احکام روابط زن و مرد، ص 58، سؤال 35 و پاورقِی 2
پرسش
1. والدين تا چه زمانى مىتوانند به همه بدن فرزندان خود نگاه كنند؟
2. چرا زنان نمىتوانند براى تماشاى مسابقات ورزشى مانند كشتى و شنا و وزنهبردارى مردان حاضر شوند؟
3. مراد از «سن تميز» چه سنى است؟
4. حكم نگاه به نامحرمان بيگانه با نامحرمان خويشاوند چه فرقى دارد؟
5. حكم نگاه زنان به بدن مردان محرم خود چيست؟
درس چهارم
پوشش و زينت
1. پوشش زنان
هرگاه سخن از پوشش به ميان مىآيد، غالباً نوع و چگونگى پوشش و به تعبير شرعى حجاب زنان مورد بحث قرار مىگيرد. تكليف زنان در اين زمينه، هم در ارتباط با عبادات و هم در ارتباط با ديگران بيشتر است مثلًا زن بايد به هنگام نماز، تمام بدن از جمله سرو موى خود را بپوشاند، اما مرد چنين نيست.[1]
در ارتباط با ديگران، زن در مكانى كه در معرض ديد نامحرم قرار مىگيرد، لازم است بدن و موى خود را بپوشاند، [و بيرون گذاشتن هر مقدار از مو، به هر انگيزهاى حرام است.[2]] حتى اين حد پوشش به احتياط واجب بايد از پسرى كه بالغ نشده ولى خوب و بد را مىفهمد و به حدّى رسيده كه مورد نظر شهوانى است، رعايت گردد.[3]با اين توضيح، بديهى است كه پوشاندن عورت از غير همسر حتى كودكان نابالغ كه خوب و بد را مىفهمند و نيز ديوانگان مميز واجب است.»
خداوند هستى بخش، پس از آن كه در سوره نور، آيه 31[5]به زنان مؤمن دستور مىدهد
[1]. اِین تفاوت مِیتواند نشاندهنده توجه بِیشتر خداوند به زنان باشد، چرا که تکلِیف بِیشتر، در بسِیارِی مواقع، نشانه قرب بِیشتر مکلف در نزد خداست ِیا چنان که نماز شب بر پِیامبر6واجب بود. (زن در آِینه جمال و جلال، آِیة الله عبدالله جوادِی آملِی، ص 352)
[2]. توضِیح المسائل مراجع، ص 448 (استفتاء از آِیة الله العظمِی خامنهاِی)
[3]. توضِیح المسائل، مسئله 2435
[4]. توضِیح المسائل، مسئله 57
[5]. وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ
گردن و سينه خود را به مقنعه بپوشانند، در آيه 59 سوره احزاب[1]به صراحت از پيامبرش مىخواهد تا به زنان و دختران خود و به زنان مؤمنين بگويد كه خود را به روسرىهاى بلند [چادر] فرو پوشند. سپس در ادامه آيه، به فلسفه و دليل پوشش زنان اشاره مىكند و مىفرمايد: زنان مؤمنه به گونهاى خود را بپوشانند كه پيام سالم به ديگران منتقل كنند و مردان بيگانه به ويژه مريض القلب و هوسرانان را به سوى خود نخوانند.
اين استدلال بيانگر اين نكته مهم است كه لباس، علاوه بر پوشش بدن از گرما و سرما، مىتواند كاركردهاى بالاترى همچون بار فرهنگى و شخصيتى داشته باشد و در بسيارى موارد، بيانگر شخصيت آدمى است و پيام و زبان دارد. استاد شهيد مرتضى مطهرى، اين استدلال قرآنى را چنين بازگو مىكنند:
زن مسلمان بايد آن چنان در ميان مردم رفت و آمد كند كه علائم عفاف و وقار و سنگينى از آن هويدا باشد ... و با بى زبانى بگويد كه دست تعرض از اين حريم كوتاه است![2]
بديهى است كه در تفاوت پوشش زن و مرد، تفاوت هويت جنسى آنان نيز مورد توجه است. زن زيباتر از مرد است و در مقابل، مرد نيز از ناحيه چشم آسيب پذيرتر از زن است. از اين رو زن ممكن است با بى توجهى در پوشش (كه نوع و رنگ آن پيام دارد) زمينه جرم عليه خود را فراهم نمايد. رعايت حجاب و عفاف، همچنين زن را از آزار بولهوسان در امان نگاه مىدارد.[3]امام خمينى (ره) نيز در پوشش خانمها روى رنگ خاصى نظر نداشتند و در كل معتقد بودند كه پوشش نبايد مفسدهانگيز باشد. البته چادر را بهتر مىدانستند؛ چون معتقد بودند چادر براى زن برازندهتر است و سمبل انقلاب اسلامى است.[4]ايشان معتقد بودند (و در پاسخ استفتاء فرمودند) لباس بلند آزاد و
[1].(يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ)
[2]. مسأله حجاب، شهِید مرتضِی مطهرِی، ص 160 – 161، حضرت امام(ره): حجابِی که اسلام قرار داده است، براِی حفظ آن ارزشهاِی شما است. (صحِیفه نور،ج 19، ص 121)
[3]. امروزه به دلاِیل زِیادِی، از جمله رواج نوارهاِی تصوِیرِی و لوحهاِی فشرده(CD) مستهجن در بازار و دسترسِی عده زِیادِی به ماهواره، و نِیز بالارفتن سن ازدواج، رعاِیت حجاب کامل اسلامِی، ضرورت بِیشترِی پِیدا کرده است.
[4]. برداشتهاِیِی از سِیره امام خمِینِی، غلامعلِی رجاِیِی، ص 277
شلوار و روسرى، اگر تمام بدن زن به جز قرص صورت و دستها از مچ، را از نامحرم بپوشاند كافى است، ولى پوشيدن چادر بهتر است و از لباسهايى كه توجه نامحرم را جلب مىكند، بايد اجتناب شود.[1]
البته اگر دستها زينت و صورت[2]آرايش داشته باشد و يا كسى به قصد لذت و ريبه به آنها نگاه مىكند، بايد پوشانده شوند.[3]و اين حكم شامل كف و قوزك و پاشنه و روى پا نيز مىشود. بنابراين خانمها نمىتوانند در مقابل نامحرم، بدون جوراب باشند، گرچه نامحرم، برادر شوهر و شوهر خواهر و مانند آن باشد. همچنين به هنگام تدريس براى آقايان، در ميهمانىها، هنگام غذا خوردن، هنگام جا به جا كردن وسائل و مانند آن كه احتمال عقب رفتن آستين يا كنار رفتن لباس از روى بدن مىشود، دقت بيشترى لازم است. نيز جورابهاى نازك كه پوست از پشت آن پيداست حكم پوشش را ندارند.[4]
شرع مقدس اسلام از زنان با ايمان مىخواهد كه با رعايت ادب اسلامى، لباسهاى نازك بدننما نپوشند و نيز از پوشيدن لباس شهرت،[5]لباس مخصوص مردان[6]و لباسهايى كه از نظر دوخت، رنگ و شكل، تقليد از فرهنگ مهاجم و منحط غرب محسوب شده موجب ترويج آن مىگردد، خوددارى كنند.[7]بعلاوه، كفشهايى نپوشند كه به هنگام راه رفتن با آنها، صدا يا رنگ آنها، توجه نامحرمان را جلب و زمينه گناه را فراهم مىآورند.[8]
امر حجاب، امر خداوند متعال است و اطاعت از آن واجب. در پوشش اسلامى، بر رعايت آن توسط بانوان جوان تأكيد بيشترى شده و حتى فرمودهاند زنانى كه چهره
[1]. استفتائات، ج 3، ص 254
[2]. وجه عبارت است از آن مقدار از صورت که در وضو شسته مِیشود. (احکام روابط زن و مرد، ص 109)
[3]. استفتائات، ج 3، ص 255 و 257
[4]. توضِیح المسائل مراجع، ج 2، ص 448
[5]. لباس شهرت به لباسِی گوِیند که به دلِیل نوع دوخت، رنگ ِیا علل دِیگر، توجه نامحرم را جلب کند و ِیا براِی پوشنده آن معمول نباشد.
[6]. استفاده محدود از لباس زن براِی مرد و برعکس(مانند استفاده از دمپاِیِی و مانند آن) که پوشش محسوب نشود، اشکال ندارد. (احکام روابط، ص 140، پاورقِی)
[7]. توضِیح المسائل امام، مسئله 845 و 846؛ اجوبة الاستفتائات، ص 304 – 308)
[8]. اجوبة الاستفتائات، پاسخ شماره 1362
طبيعى آنان [به گونهاى است كه آشكار بودن آن] باعث مفسده مىشود، بايد چهره خود را نيز از بيگانگان بپوشانند.[1]
2. پوشش مردان
مردان نيز بايد عورتين خود را از مردان و زنان نامحرم و نيز بچههاى مميز و حتى ديوانگان مميز [كه خوب و بد را مىفهمند] بپوشانند.[2]و پوشاندن بقيه بدن بر آنان واجب نيست، امّا در موردى كه مىدانند اگر بدنشان برهنه باشد، زنها عمداً نگاه مىكنند به فتواى امام خمينى (ره) بنابر احتياط مستحب بدن خود را بپوشانند.[3]و به فتواى آيةاللَّه خامنهاى براى پرهيز از كمك در گناه، واجب است ساير قسمتهاى بدن به استثناى سر و گردن و دستان را نيز بپوشانند.[4]
نيز به طور كلى پوشيدن كراوات و ديگر لباسهايى كه پوشش و زىّ غير مسلمانان محسوب و استفاده از آن منجر به ترويج فرهنگ منحط و معاند غربى مىشود، جايز نيست [حتى در عروسى و ميهمانىهاى خصوصى[5]] بنابراين زنان نبايد همسران و يا فرزندان خود را مجبور به پوشيدن كراوات و مانند آن كنند.
3. زينت و آرايش
بيان شد كه زنان مؤمن، بايد زينت خود را نيز از نامحرم بپوشانند. زينت غالباً در صورت و در دستهاى زنان مصداق پيدا مىكند و تشخيص آن عرفى است و هر چيزى است كه عرفاً زينت محسوب شود و مردم به آن زينت بگويند.[6]
خداوند در قرآن كريم، سوره نور، آيه 31، دو بار كلمه زينتهُنَّ (زينتهاى آن زنان) را آورده و از زنان مسلمان و مؤمن خواسته تا آن را از مردان نامحرم پوشيده دارند.[7]
[1]. احکام خانواده، ص 283 و 286؛ استفتائات، ج 3، ص 266 و 255
[2]. توضِیح المسائل، مسئله 57
[3]. استفتائات، ج 3، ص 250، مسئله 14
[4]. توضِیح المسائل مراجع، ج 2، ص 449
[5]. اجوبة الاستفتائات، ص 307، پاسخ شماره 1379
[6]. احکام روابط زن و مرد، ص 120
[7].(قُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا). (نور/31)