پرسش
1. در مكانهاى عمومى كه مرد و زن در كنار يكديگر قرار مىگيرند، چگونه مىتوان حدود الهى را حفظ كرد؟
2. پيامبر اكرم6كدام عمل زنان را مساوى جهاد و نمازهاى جماعت مردان معرفى كرد؟
3. بانوان با چه شرايطى مىتوانند با نامحرمان صحبت كنند؟
4. آيا لمس صورت و دست نامحرم، بدون قصد لذت جايز است؟
5. زنان متأهل با حصول چه شرايطى مىتوانند به كارى در بيرون از خانه مشغول شوند؟
درس هفتم
ارتباطات[2]
(ارتباطات تحصيلى ورزشى شركت در مجامعبينالمللى دفاع)
4. ارتباطات تحصيلى
«سرچشمه تمام خوبىها، علم و دانش و ريشه تمام فسادها، جهل و بى سوادى است.»[1]
حضرت على7در اين سخن ارزنده، راه را براى دست يابى به خوبىها و گريز از بديها و فسادها، نشان مىدهد و آن، فراگيرى علم و به چنگ آوردن چراغ دانش است.
در كلامى ديگر، انسانى كه در پى تعليم و تعلم نباشد، از جرگه انسانها خارج شده و در رديف خار و خاشاك در آمده است: «النّاس ثلاثه: عالمٌ و متعلم و غثاء»[2]؛ به ديگر سخن: اى انسانها و اى مؤمنان و اى شيعيان مرد و زن، در همه مراحل زندگى و در همه آنات عمر خود يا مدرس باشيد و يا دانشجو: و جز اين نباشيد!
فراگيرى پارهاى از علوم، واجب است كه در مرحله نخست، همان واجبات دينى، اعم از اعتقادات (اصول دين) و احكام لازم و سنت نبوى است و بر هر مرد و زن تكليف شرعى است كه احكام و مسائل مورد نياز خود را فرا گيرد.[3]اما تحصيل ساير دانشها براى زنان، با حفظ حدود اسلامى و اخلاقى، مايه كمال و شايستگى است و در صورتى كه ضرورتهاى اجتماعى فراگيرى آن را ايجاب نمايد، گاهى تا حد «وجوب كفايى»، پيش مىرود. اما در موضوع علم آموزى بانوان، دو نكته بايد مورد توجه قرار گيرد: اول
[1]. غرر الحکم آمدِی، ص 29
[2]. اصول کافِی، ج 1، ص 34
[3]. توضِیح المسائل، مسئله شماره 11
پوشيدگى از اجانب و خوددارى از اختلاط با آنان و ديگرى، همكارى همه مردم در ايجاد فرهنگ سالم و مكانهاى مناسب براى ادامه تحصيل خانمها.
هر چقدر محيط كارى مردان از زنان جدا باشد، به همان ميزان از زمينههاى وقوع گناه و فساد نيز كاسته مىشود. شرع مقدس اسلام براى ارتباط زنان با مردان نامحرم قوانين سخت و دقيقى را مقرر فرموده به عنوان مثال نگاه طولانى مرد به زن را به ويژه اگر همراه با لذت باشد، ممنوع اعلام كرده و سخن گفتن را نيز تنها به مقدار ضرورت و بدون تغيير در صدا جايز مىشمارد.
در درسها و مباحث قبل، برخى از احكام نگاه و احكام صحبت با نامحرمان و نيز حكم تماس بدنى با ديگران بيان گرديد و گفته شد كه هر گونه تماس بدنى با نامحرمان، و نيز همه نگاهها و صحبتهاى همراه با لذت؛ «و نيز لبخند زدن به صورت نامحرم و هر كارى كه موجب تهييج او شود»[1]ممنوع مىباشد. حتى در مورد محارم نيز (به جز همسر) بايد نگاهها، صحبتها و تماسها خالى از ريبه و شهوت و لذت باشد. خداوند متعال مىخواهد كه نياز جنسى انسان كه نيازى طبيعى است و براى ادامه حيات بشرى، ضرورى، و از جمله بزرگترين نعمتهاى الهى است كه به انسان عطا شده، تنها در چارچوب خانه و از طريق همسر قانونى و شرعى انسان بر آورده گردد و آن گاه كه مرد يا زن از خانه به اجتماع قدم مىگذارد، تنها در فكر خدمت به جامعه و تلاش در مسير برآوردن نيازهاى ديگر دنيايى و آخرتى خود و خانوادهاش باشد.
در اينجا تنها چند نكته در موضوع ارتباط تحصيلى زن و مرد نامحرم بازگو مىشود:
در مسير دانشگاه و مدرسه [و خيابان ...] دختران نبايد عمداً به پسران نگاه كنند و بر عكس. اما نگاه كوتاهِ ناخودآگاه كه ادامه نيابد، اشكالى ندارد.
نگاه كردن مردان به صورت و دستهاى استاد زن بدون قصد لذت بلا مانع است.
نگاه كردن زنان به سرو گردن، دستها و آن قسمت از بدن استاد مرد، كه مردها
[1]. پرسمان (لوح فشرده). خودنماِیِی به منظور (تهِیِیج و) به حرام انداختن دِیگرِی حرام است، چه از طرف مرد باشد ِیا زن (احکام روابط، ص 180 و 182)
غالباً نمىپوشانند، به قصد بهتر فهميدن درس اشكالى ندارد. بديهى است هرگاه اين نگاهها با لذت همراه شود، بايد از ادامه آن جلوگيرى و خوددارى كرد.[1]
دختران و پسران دانشجو، به حكمِ همكلاسى بودن. گاه با يكديگر درباره موضوعات درسى و موضوعات و مرتبط با آن گفت و گو مىكنند. در اين ميان بعضى از اين صحبتها، با خنده و شوخى [در حد معمول] همراه مىشود. اين كار اگر همراه با حجاب و بدون قصد ريبه و همراه با اطمينان به عدم وقوع مفاسد باشد اشكال ندارد و الا جايز نيست.[2]روشن است كه هر فرد خود بهتر مىتواند تشخيص دهد كه كجا از مرز فراتر رفته است «بَلِ الْإِنسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ»؛ آدمى به نفس خويش بينا و آگاه است.[3]همچنين در صحبتهاى بين دختر و پسر، بايد به حد ضرورت اكتفا شود. ادامه تحصيل تا هر مقطعى، از نظر حضرت امام (ره) بلا مانع است، اما شرط آن، پوشيدگى از نامحرمان و خوددارى از اختلاط با آنها است، تا حدى كه اگر ادامه تحصيل مستلزم اختلاط با اجانب باشد و مفاسد دينى و اخلاقى در بر داشته باشد، بايد از ادامه تحصيل خوددارى كند.[4]
نكته ديگر در موضوع تحصيل، آن است كه اگر دو دانشجوى پسر و دختر و يا يك دانشجوى پسر به همراه استاد زن يا بر عكس، در كلاس يا آزمايشگاه يا كارگاه آموزشى و امثال آن باشند و غير آن دو كسى نباشد و ديگرى هم نتواند بدان محل وارد شود، چنانچه بترسند كه به حرام بيفتند، بايد از آنجا بيرون روند و ماندن آنها در آن مكان حرام است.[5]
برگزارى ارودهاى دانشجويى مختلط فى نفسه بلامانع است، اما در همين اردوها زمينههاى ايجاد روابط نگاه و گفت و گو بيش از حد مجاز آن فراهم مىگردد، لذا هوشيارى و پارسايى بيش از پيش جوانان را مىطلبد.
[1]. استفتائات، ج 3، ص 122 و 258 و 259. برنامۀ «پرسمان»، (لوح فشرده حاوى 8800 پرسش از مقام معظم رهبرى، تنظيم از مركز فرهنگى نهاد نمايندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاهها، تهيه شده در مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى)
[2]. اجوبة الاستفتائات، پاسخ شماره 1330
[3]. برنامه پرسمان. همان
[4]. توضيح المسائل، مسائل متفرقه، ص 342، توضيح المسائل مراجع، ج 2، ص 676
[5]. توضيح المسائل، مسئله 2445
در اينجا دو مسئله شرعى ديگر بيان مىگردد:
اول آن كه اگر كسى به دليل نداشتن زن به حرام مىافتد، واجب است ازدواج كند.[1]
ديگر آن كه اجراى صيغه موقت يا دائم بين دختر و پسر، در صورتى كه دختر باكره باشد (قبلا ازدواج نكرده باشد)، بدون اجازه پدر صحيح نيست.[2]
5. ورزش بانوان
از موارد مهم حضور بانوان در اجتماع، ورزش است. ورزش براى همه انسانها، اعم از زن و مرد، كه خواستار سلامت جسم و روح خود هستند، لازم است. اما در نوع ورزش و كيفيت آن بايد دقت شود.
بعد از انقلاب، برخى از ورزشها كه هويت انسانى و الهى بشر را خدشه دار مىكرد همانند كشتى كج، كشتى مردان و زنان با يكديگر، شناى مختلط، ورزشهايى كه در آن مربيان مرد، عهده دار آموزش زنان بودند و امثال آن، حذف شدند. درباره ورزش زنان، نكته مهم و قابل ذكر آن است كه ورزش بايد با موازين دينى از جمله عفاف و حرمت زن منافات نداشته باشد و موارد و محدودهها رعايت شود. حضور بانوان ايران در سالهاى اخير در صحنههاى جهانى ورزش، نشان از اهميتى دارد كه نظام اسلامى براى ورزش بانوان قائل است.
ورزش در جايى كه نامحرم نباشد و تجهيزات صوتى و تصويرى كه گاه باعث هتك حرمت مىگردند، به گونه مميزى و نظارت شده وجود داشته باشد[3]، و ورزش مورد نظر با جنس زن و لطافت و ظرافت طبيعى او مخالفتى نداشته باشد، جايز است. اما ورزشهايى كه هويت انسانى زن را نابود مىكند و حدود الهى در آنها مورد هتك و تجاوز قرار مىگيرد و حجم بدن و زينتهاى ويژه زن را آشكار مىكند، هرگز مطلوب اسلام نيست و بدان اجازه نداده است.[4]
[1]. همان، مسئله 2443
[2]. همان، مسئله 2376؛ احكام روابط زن و مرد، ص 198
[3]. امروزه پيدايش گوشىهاى تلفن همراه كه مجهز به دوربينهاى فيلمبردارى و عكاسى هستند و نيزديگر دوربينهاى دقيق و بسيار كوچك، كه مىتوانيم آنها را نوعى دوربين مخفى بناميم، امر ورزش به ويژه ورزشهايى مانند شنا را بر بانوان متديّن ما سخت كردهاند
[4]. با استفاده از حجاب و عفاف، مرورى دوباره، ناهيد طيبى، نشريه پيام زن، شماره 21، ص 60
امام خمينى(ره) ورزش بانوان با لباسهاى گشاد و روسرى و شلوار در پيش مرد نامحرم را اجازه نداده مىفرمايند: «از اين كار احتراز شود.»[1]
6. شركت زنان در عرصههاى اجتماعى و مجامع بين المللى
امام خمينى (ره) در عين حال كه به ارتباط بين زن و مرد (نامحرم) بسيار حساس بودند، به اين امر نيز عقيده داشتند كه زن با حفظ خود از گناه مىتواند بيشترين فعاليت را داشته باشند.[2]ايشان حضور بانوان در تظاهرات و راهپيمايىها و انتخابات را لازم مىدانستند:
«در نظام اسلامى زن همان حقوقى را دارد كه مرد دارد؛ حق تحصيل، حق كار، حق مالكيت، حق رأى دادن، حق رأى گرفتن. در تمام جهاتى كه مرد حق دارد، زن هم حق دارد، ليكن آنچه مفسده مىآفريند، حرام است.»
«چرا با درس خواندن زن مخالف باشيم؟ چرا با كار كردن او مخالف باشيم؟ چرا زن نتواند كارهاى دولتى انجام دهد؟ چرا با مسافرت كردن زن مخالفت كنيم؟ زن چون مرد در تمام اينها آزاد است. زن هرگز با مرد فرقى ندارد. آرى در اسلام زن بايد حجاب داشته باشد.»[3]
بنابر سخنان رهبر كبير انقلاب و آن مرجع جامع الشرايط، زنان در همه مسائل اجتماعى و سياسى مىتوانند شركت كنند و تأكيد ايشان بر رعايت حجاب و شرطى كه براى زنان در اين مورد گذاشتهاند، يعنى جمله «ليكن آنچه مفسده مىآفريند»، حكايت از آن دارد كه زنان مسلمان مىتوانند در كنار مردان مسلمان به فعاليتهاى اجتماعى بپردازند و در صحنههاى ملى و بين المللى دانش و سياست و كار، وارد شوند، اما با رعايت اصول شرعى در برخورد با نامحرمان.
بانوان مسلمان كه تاكنون سهمى بيش از مردان در شكل دهى به انقلاب اسلامى و تداوم آن داشتهاند، نبايد اجازه دهند زمينههاى فساد در محل تحصيل يا كار و فعاليت آنان ايجاد شود:
[1]. استفتائات، ج 3، ص 263
[2]. برداشتهاِیِی از سِیره امام خمِینِی(ره)، ص 281
[3]. سِیماِی زن در کلام امام خمِینِی، ص 148 – 149
«از رفتن به دانشگاه و ادارات و ... به هيچ وجه جلوگيرى نمىشود. از چيزى كه جلوگيرى مىشود، فساد اخلاقى است كه زن و مرد نسبت به آن مساوى هستند.[1]» رعايت عفاف هم براى مردان در روابط با زنان در امور اجتماعى واجب است و هم براى زنان. ايشان معتقد بودند كه يك زن مىتواند علوم اسلامى را تا مقام اجتهاد در دين ادامه دهد[2]و حضور آنان در نمازهاى جمعه و جماعت، نه تنها كراهت ندارد كهگاهمطلوباست.[3]
شركت در مسائل سياسى را نيز براى زنان تكليف مىدانستند و مىفرمودند: «زن بايد در مقدرات اساسى مملكت دخالت كند» و خانمها حق دارند در سياست دخالت بكنند، تكليفشان اين است.»
حتى با رعايت اصول اسلامى، به گونهاى كه به شخصيت زن لطمهاى نخورد و ديگران از حضور آنان براى مقاصد نفسانى خود بهره كشى نكنند،[5]در مسائل اجتماعى و سياسى وارد شوند و هم بر مجلس و هم بر كارهاى دولت نظارت كنند و در اين زمينهها نظر خود را بيان دارند.[6]
«عفت عمومى»، به روابط اجتماعى و كارهاى سياسى مردان و زنان، مصونيت مىبخشد و كمك مىكند تا اين دو گروه تشكيل دهنده جامعه، با آرامش خاطر به وظايف عبادى، سياسى و اجتماعى خود عمل كنند. «امروز خانمها ... روى آن عفت عمومى كارهاى اجتماعى و سياسى را انجام دهند.»[7]
عفت نيز با رعايت حدود روابط بين زن مرد مسلمان حاصل مىشود: نگاه بايد دور از لذت و ريبه باشد و به حداقل و مقدار ضرورت اكتفا گردد، صحبت، بايد به ميزان مورد نياز و به دور از هيجانات خاص بوده، رنگ لذت در آن نباشد و زن صداى خود را براى ديگرى رقيق و لطيف نكند، و از گفت و گوهاى بى دليل، نامه نگارى، لبخندهاى فساد برانگيز و هرچه برانگيزاننده قوه شهوت آدمى است، خوددارى گردد. لباسها و حركات
[1]. همان، ص 147
[2]. همان، ص 148
[3]. همان، ص 150
[4]. همان، ص 139
[5]. صحِیفه نور، ج 6، ص 182
[6]. همان، ج 13، ص 70
[7]. همان، ص 69
نيز متناسب با مقام و ارزش مرد و زن مؤمن و مسلمان در جامعه اسلامى باشد و سرانجام آن كه از هر گونه برخورد و تماس بدنى با يكديگر شديداً پرهيز گردد.
موارد مذكور، زمينه ساز شكلگيرى عفاف عمومى در جامعه، اعم از مراكز تحصيلى يا ادارات و مانند آن خواهد بود. بديهى است هر چه ارتباط مستقيم كارى مردان با زنان كمتر باشد، زمينه پيدايى عفت عمومى نيز فراهمتر خواهد بود:
«زنها هم بايد در فعاليتهاى اجتماعى و سياسى همدوش مردها باشند. البته با حفظ آن چيزى كه اسلام فرموده است كه بحمداللَّه امروز در ايران جارى است.»[1]
«و البته اين قوانين كه محدوديت هايى را براى زنان و مردان در پيدايش فساد ايجاد مىكند، همه براى صلاح انسانها است، همه قوانين اسلامى براى صلاح جامعه است.[2]»
7. زنان و دفاع
بر زنان و مردان غيور و مؤمن ايران اسلامى است كه اگر دشمن بر بلاد مسلمانان و سر حدات آن هجوم نمايد، در راه مقابله با آن، از هر وسيلهاى كه امكان داشته باشد، از بذل جان و مال دريغ نورزند[3]. اما جهاد ابتدايى بر زنها واجب نيست،[4]ولى دفاع بر همگان واجب است[5]و همه بايد فنون جنگى را ياد بگيرند.[6]
امام خمينى (ره) به عنوان حاكم اسلامى و مرجع تقليد، آموزش نظامى را براى زن و مرد ضرورى مىدانستند و خدا را به اين جهت كه جوانان ايران دختر و پسر فنون رزمى را فرا گرفته و آماده دفاع از كشور اسلامى اند، شكر مىگفتند: «امروز بحمداللَّه جوانانى رزمنده از خواهران و برادران دارد كه با تعليمات نظامى در سر تاسر كشور قدرت تفكر را از دشمنان ايران و اسلام سلب [كردهاند] ...»[7]
[1]. صحيفه نور، ج 18، ص 264
[2]. همان، ج 11، ص 254
[3]. توضيح المسائل، مسئله 2826
[4]. استفتائات، ج 3، ص 43
[5]. صحيفه نور، ج 19، ص 280
[6]. همان، ج 10، ص 239
[7]. صحيفه نور، ج 136، ص 65