در مجموع، مىتوان نتيجه گرفت كه گرفتن ناخن منحصر به زمان خاصى نيست، بلكه هر وقت بلند شد، بايد آنها را كوتاه كرد. چنانچه از امامصادق7روايت است:
قَصِّهَا إِذَا طَالَتْ.[1]
(ناخنها) را هر زمان بلند شد كوتاه كنيد.
همچنين حضرت در پاسخ به اين سؤال كه آيا فقط در روز جمعه بايد ناخن گرفت، مىفرمايد:
سُبْحَانَ اللّهِ! خُذْهَا انْ شِئْتَ فِى يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَ أِنْ شِئْتَ فِى سَائِرِ الْأَيَّامِ.[2]
منزه است پروردگار! ناخنها را اگر خواستيد روز جمعه كوتاه كنيد و اگر خواستيد در ايام ديگر.
البته ناگفته نماند كه در روايات گرفتن ناخن در روز جمعه تأكيد شده است؛ اما مسلم است كه اين تأكيد، جنبه استحباب دارد. شهيد ثانى در رساله اعمال روز جمعه، آورده است كه رسول اللّه6روزهاى جمعه پيش از آنكه براى نماز از خانه خارج شود، ناخنهاى خود را مىگرفت.[3]
در پايان اين بحث، سه نكته ديگر قابل ذكر است. اول آنكه بهتر است گرفتن ناخن از انگشت كوچك دست چپ شروع و به انگشت كوچك دست راست ختم شود. چنانچه در روايات نيز به اين امر تصريح شده است.[4]
[1]. من لا يحضره الفقيه، ج 3، ص 88
[2]. همان
[3]. به نقل از: سنن النبى6، ص 107
[4]. وسائل الشيعه ج 2، ص 135
دوم آنكه از گرفتن ناخن با دندان، پرهيز شود. چرا كه اين عمل علاوه بر پيامدهاى غير بهداشتى، در روايات از علامتهاى وسواس خوانده شده است.[1]
سوم آنكه شايسته است، بعد از هر بار ناخن گرفتن، دستها را بشويند و ناخنهاى چيده شده را دفن كنند.[2]حاصل آنكه كوتاه كردن و تميز نگهداشتن ناخن از اخلاق اسلامى و سنت دينى است. اين كار علاوه بر حفظ بهداشت فردى، در احكام دين نيز تأثير گذار است.
5-2. خالكوبى، عطر، روغن زدن، سرمه
آخرين بخش از احكام آراستگى (بحث اصلاح و آرايش برادران)، مربوط به مسائلى نظير خالكوبى، سرمه كشيدن و نيز استفاده از وسايل خوشبو كننده مانند روغن، عطر و ادكلن است.
1-5-2. خالكوبى:
عمل خالكوبى از جمله اعمالى است كه از دير باز در جامعه اسلامى مطرح بوده است. آنطور كه در استفتائات مربوط به همين بخش خواهد آمد، عمل خالكوبى حرام نيست. خالكوبى عملى است كه به واسطه آن برخى از اعضاء بدن (پوست) را با سوزن سوراخ، سپس در حفرههاى ايجاد شده مواد رنگى مىريزند.[3]پيشتر اين عمل توسط زنان و براى زينت صورت مىگرفت، اما امروزه مردان نيز خالكوبى مىكنند. با توجه به اين نكته، بايد اذعان كرد كه اگر چه عمل خالكوبى فى نفسه حرام نمىباشد، اما اگر باعث اذيت و آزار يا ضرر
[1]. همان، ص 134
[2]. براى مطالعه بيشتر ر. ك: پاكى و ناپاكى در اسلام، محمد وحيدى، ص 33
[3]. لسان العرب، ج 12، ص 638
و زيان بدنى گردد، شايسته است از اين عمل پرهيز شود. چنان كه بسيارى از متخصصين، عمل خالكوبى را به دليل آلودگى سوزن يا مواد رنگى، ناقل امراضى همچون عفونتهاى چركى، عفونتهاى ويروسى، بروز آلرژى، ايجاد زخم و سرطان پوست مىدانند. علاوه بر آنكه گاه فرد از شكل خالكوبى خود خسته شده و چون به سادگى نمىتواند آن را بر طرف نمايد، دچار عوارض روحى نيز مىگردد.[1]
2-5-2. عطر:
از جمله مواردى كه جز سنت اسلامى شمرده مىشود، استفاده از عطر يا مواد خوشبو كننده است. امام رضا7مىفرمايد:
لاَيَنْبَغِى لِلرَّجُلِ أَنْ يَدَعَ الطِّيبَ فِى كُلِّ يَوْمٍ.[2]
براى مرد سزاوار نيست كه در هيچ روزى استعمال بوى خوش را ترك كند.
و نيز مىفرمايند:
اَلطِّيبُ مِنْ أَخْلَاقِالْأَنْبِيَاءِ.[3]
استعمال بوى خوش از اخلاق پيامبران است.
از امام صادق7نقل شده است كه رسول خدا6، بيش از آن مقدارى كه براى خوراك خرج مىكرد، براى خريد عطر پول مىداد.[4]
همچنين از جمله اخلاقيات پيامبر6آن بود كه اگر عطرى به ايشان تعارف مىشد، خود را به آن معطر مىساخت و مىفرمود:
[1]. مقاله آنچه همگان بايد درباره تتو يا خالكوبى بدانند، امير ديوانى، نشريه حمايت، 82/10/17
[2]. وسائل الشيعه ج 2، ص 142
[3]. همان
[4]. سنن النبى6، ص 97
هُوَ طَيِّبٌ رِيحَهُ خَفِيفٌ مَحْمِلُهُ.[1]
بويش پاكيزه و حمل كردنش آسان است.
و چنانچه از معطر ساختن خود به آن، عذرى داشت، تنها به نهادن سر انگشت خويش بر آن اكتفا مىنمود.[2]
خوشبو ساختن بدن و لباس براى مردان كه در جامعه رفت و آمد و فعاليت بيشترى دارند و طبيعتاً بدنشان تعرق بيشترى دارد، امرى ضرورى است.
آرى استعمال عطر در نگاه اسلام تا جايى مورد تأكيد است كه پيامبرش6چون روز جمعه مىشد و عطر نمىيافت، لباسى را كه قبلاً معطر بود، با آب، مرطوب مىكرد. سپس به دست و سر و صورت خود مىماليد تا بدنش معطر شود.[3]
در اينكه معصومين7چه نوع عطرى را بيشتر به كار مى بردند، از روايات به دست مىآيد كه انواع مختلف عطرهاى طبيعى را مصرف مىكردهاند. مطلب ديگر اينكه خوشبو كردن، علاوه بر بدن و لباس، شامل دهان، سر، محاسن و شارب هم مىشود. اين مطلب را روايات تأييد مىكنند.
پيامبر6مىفرمايد:
أَفْوَاهُكُمْ طَرِيقٌ مِنْ طُرُقِ رَبِّكُمْ فَأَحَبُّهَا الَى اللّهِ أَطْيَبُهَا رِيحاً فَطَيِّبُوهَا بِما قَدَرْتُمْ عَلَيْهِ.[4]
[1]. سنن النبى6، ص 97
[2]. همان
[3]. همان، ص 98
[4]. بحارالانوار، ج 73، ص 131
دهانتان راهى از راههاى (رسيدن به) خداوند است، بهترين آنها خوشبوترين آنها است. پس دهانتان را به اندازۀ توانتان خوشبو نماييد.
از جمله كارهايى كه موجب خوشبو شدن دهان است، مسواك زدن و استفاده از جويدنىهاى معطر است. چنانكه حضرت امام موسى كاظم7همواره با گلاب مسواك مىكرد.[1]
در سيره رسول اللّه6وارد شده، به گونهاى از عطريات بهره مىبرد كه همواره اثر آن در محاسن و سر مباركش، نمايان بود. استفاده از عطر در روز جمعه تأكيد بيشترى شده است، اگر چه در ايام ديگر هم نيكو است.[2]
در همين رابطه امام كاظم7مىفرمايند:
لَا يَنْبَغِى لِلرَّجُلِ أَنْ يَدَعَ الطِّيبَ فِى كُلِّ يَوْمٍ، فَأِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ فَيَوْمٌ وَ يَوْمٌ لَا، فَأِنْ لَمْ يَقْدِرْ فَفِى كُلِّ جُمُعَةٍ وَلَا يَدَعْ.[3]
شايسته است كه مرد هر روز از بوى خوش استفاده كند؛ اگر هر روز نتوانست، يك روز در ميان عطر زند و چنانچه اين هم مقدورش نبود، جمعهها را ترك نكند.[4]
3-5-2. روغن زدن:
روغن مالى كردن بدن و موى سر از آن دسته اعمالى است كه به آن سفارش شده است. البته بايد در نظر داشت كه روغنها خاصيتهاى متفاوت دارند. از اين رو، هر نوع روغن با خاصيتهاى خاص، را نمىتوان براى همه مفيد دانست.
[1]. همان، ج 77، ص 346
[2]. سنن النبى6، ص 108
[3]. ميزان الحكمة، ج 7، ص 3338
[4]. براى نمونه: اولين دانشگاه و آخرين پيامبر، ج 13، ص 66-83
چرا كه شايد برخى افراد به علل طبيعى مثل چرب بودن بيش از حد بدن يا حساسيت به برخى روغنها، نتوانند از هر نوع روغنى استفاده نمايند. در اين باب مىبايست به كتب تخصصى مراجعه كرد.
روغن مالى از دير باز ميان بسيارى از ملل متداول بوده و جنبه بهداشتى و زيبايى داشته است. اين عمل گاه جنبه پزشكى پيدا مىكرده، به عنوان مرهمهاى پوستى نيز استعمال مىشده است. به گفته امير المؤمنين على7، روغن ماليدن بشره را نرم و دماغ را (بنيه) زياد مىنمايد. همچنين مجارى آب در بدن را فراخ، پوست را از خشكى و بدحالتى رهانيده و صورت را نيز درخشان مىكند.[1]
از جمله روغنهاى مفيد؛ روغن بنفشه، روغن بان (فستق هندى)، روغن زنبق، روغن زيتون و روغن گل خيرى است.[2]
نكته ديگر آنكه، بهتر است عمل روغن مالى در شب انجام شود. تا هم مانع وضو نباشد (چون تا نماز صبح چند ساعت فاصله است) و هم گرد و خاك نخورد و هم جذب بدن شود. چنانكه بسيارى از احاديث هم به همين نكته اشاره دارند.[3]
تذكر: متأسفانه آنچه امروزه در جامعه اسلامى به عنوان عمل روغن مالى فراگير شده و بيشتر در بين نسل جوان مشاهده مىشود، استعمال مادهاى شيمياى به نام ژل است كه تنها به موى سر زده و با حالت دادن موى خود، به ميان جامعه مىآيند.
[1]. فروع كافى، ج 6، ص 519
[2]. اولين دانشگاه و آخرين پيامبر، ج 13، ص 72
[3]. فروع كافى، ج 6، ص 519؛ وسائل الشيعه، ج 1، ص 451
آنطور كه مشاهده مىشود اين كار با آنچه به عنوان روغن مالى (تدهين) در اسلام به آن سفارش شده تفاوت بسيار دارد. ضمن اينكه ژل مالى به سر با آرايشهاى غير معمول موى سر كه از طرف برخى ديده مىشود، بىشباهت به عمل كفار نيست كه در اين صورت مسلماً امرى غير جايز خواهد بود. آنچه اسلام در عمل نظافت و آراستگى شخصى نهاده است، حفظ سلامتى و جلب رضايت الهى است، نه تشبّه به كفار و فخر فروشى.
پيامبر6مىفرمايد:
مَنْ تَطَيَّبَ للّهِِ تَعَالىَ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ رِيحُهُ أَطْيَبُ مِنَ الْمِسْكِ الْأَذْفَرِ، وَ مَنْ تَطَيَّبَ لِغَيْرِ اللّهِ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ رِيحُهُ أَنْتَنُ مِنَ الْجِيفَةِ.[1]
هر كه براى خداى تعالى، خود را خوشبو (و پاكيزه) كند، در روز قيامت بويش خوشتر از مشك تيز بوى است و هر كه براى غير خدا اين عمل را انجام دهد، در روز قيامت بويش گندتر از مردار است.
اين نگاه و هدف، در عمل نظافت، در ادعيه معصومين7نيز متبلور است. امام صادق7آنگاه كه به بدن خود روغن مىماليد، اين گونه دعا مىخواند:
اَللّهُمَّ انِّى أَسْئَلُكَ الزَّيْنَ وَالزّيِنَةَ وَالْمحَبَّةَ وَ أَعُوذُ بِكَ مِنَ الشَّيْنِ وَالشَّنَآنِ وَالْمَقْتِ.[2]
خداوندا از تو آرايش و خوبى، زينت و زيبايى، محبت و دوستى را مىطلبم و به تو پناه مىبرم از زشتى و كينه توزى و نفرت.
[1]. ميزان الحكمة، ج 7، ص 3341
[2]. وسائل الشيعه، ج 2، ص 159
4-5-2. سرمه:
سرمه كشيدن به چشم هم مورد سفارش اولياء دين بوده است.
در روايت آمده است:
مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الْأخِرِ فَلْيَكْتَحِلْ.[1]
هر كس به خداوند و روز قيامت ايمان دارد، (خوب است) سرمه (به چشمان خود) بكشد.
در روايات از جمله خواصى كه براى سرمه كشيدن بر چشمان ذكر شده است؛ تقويت رويش مو؛ نفوذ و وسعت در چشم؛ خشكاندن اشك (زايد)؛ پاكيزه كردن دهان از بوى بد؛ و جلاى بصر مىباشد.[2]
در حالات رسول اللّه6آمده است كه حضرت بيشتر در زمان خواب به چشمان سرمه مىكشيد.[3]
فتاوى
استفتاء از حضرت امام خمينى (ره)
1. آيا ادكلنهاى خارجى (مردانه و زنانه) كه انسان نمىداند در آن الكل هست يا نه؟ نجس هست؟ و انسان بواسطه استفاده از آن بدنش نجس مىشود يا نه؟
پاسخ: محكوم به طهارت است.
2. آيا الكل صنعتى كه در انواع اودوكلنها و عطرها و برخى رنگها و داروها و امثال آن به كار مىرود پاك است يا خير؟
پاسخ: الكل صنعتى پاك است مگر آن كه يقين به نجاست آن پيدا شود.
[1]. همان، ص 99
[2]. همان، ص 98 و 99
[3]. سنن النبى، ص 95