کتاب احکام اقتصادی

3- سواحل درياها و رودخانه‌ها، بلكه هر زمين بى‌صاحبى.

4- جنگل‌ها، نيزارها و قلل كوه‌ها.

5- اموال پادشاهان.

6- غنايم برجسته و ارزشمند.

7- غنايم جنگى كه بدون اجازه امام7به دست آمده باشد.

8- ارث بدون وارث.

9- معادنى كه در زمين شخصى كسى نيست[1]، يا كسى آن را احيا نكرده است.[2]

سرپرستى انفال‌

اصل عقلايى در ميان تمام دولت‌ها و ملّت‌ها- با توجه به اختلاف نوع حكومت آنان- اين است كه زمين هر كشورى در صورتى كه موات يا بى‌صاحب باشد و نيز جميع متعلقات آن از خشكى، دريا و فضا در اختيار حكومت است و هيچ دولت ديگرى حق دست اندازى و تصرف در آن را ندارد، مگر با اجازه حكومت آن سرزمين، بلكه مردم آن كشور نيز حق تصرفات عمده، مانند احيا زمين را ندارند، مگر با اجازه حاكم.

در اسلام نيز چنين است. از اين رو، در اسلام سرپرستى اين امور به امامان معصوم:سپرده شده است و در زمان غيبت نيز به‌عهده نايب و جانشينان امام معصوم يعنى ولى فقيه است كه انفال را سرپرستى كند و او نسبت به آن ولايت دارد، همان‌گونه كه ولايت بيت‌المال مسلمين و ولايت انفال مربوط به مقام امامت است.

بنابراين بدون اشكال فقيه هم در اين موارد كه مربوط به بيت‌المال مسلمين و يا سرزمين آنهاست حق ولايت و اجازه را دارد.[3]

استفتاء: آيا شهردارى حق بهره بردارى اختصاصى از ماسه‌ها و شن‌هاى كف‌

[1]- پيش از اين دانسته شد كه معادن، ملّى است و چنانچه كسى معدنى در ملك شخصى خود يافت حق تصرّف در آن را ندارد

[2]- تحريرالوسيله، ج 1، ص 368-369 و كتاب‌البيع، ج 3، ص 14

[3]- ر. ك. كتاب البيع، ج 3، ص 15-16

رودخانه‌ها براى آبادانى و احداث شهر و غير آن را دارد و در صورتى كه اين حق را داشته باشند، اگر شخصى غير از شهردارى مدعى مالكيت آن باشد، آيا دعواى او مسموع است يا خير؟

ج- اين كار براى شهردارى جايز است و ادعاهاى مالكيت خصوصى كف و بستر رودهاى بزرگ و عمومى از سوى اشخاص پذيرفته نيست.[1]

[1]- اجوبة الاستفتائات، ص 224

پرسش‌

1- فلسفه خمس را بيان كنيد.

2- موارد خمس را ذكر كنيد.

3- مؤونه را تعريف كنيد.

4- موارد استثناى خمس را بنويسيد.

5- منظور از سال خمسى چيست؟

6- آيا به آذوقه مازاد بر موف سال، خمس تعلق مى‌گيرد؟

7- آيا خمس سرمايه و ابزار كار بايد پرداخت شود؟

8- حد نصاب براى خمس معون چقدر است؟

9- گنج را تعريف كنيد.

10- تكليف گنجى كه افراد در ملك شخصى خود پيدا مى‌كنند چيست؟

11- قيمت جواهرى كه خمس آن واجب چه قدر بايد باشد؟

12- در حكومت اسلامى، غنيمت جنگى چه حكمى دارد؟

13- وظيفه، نسبت به كسانى كه خمس نداده و نمى‌دهند چيست؟

14- پيامدهاى نپرداختن خمس چيست؟

15- خمس به چند قسمت تقسيم مى‌شود و به چه كسانى پرداخت مى‌گردد؟

16- شرايط سادات مستحق خمس را بيان كنيد.

17- انفال را تعريف كنيد.

18- موارد انفال را بنويسيد.

19- سرپرستى انفال با كيست؟

فصل دوّم

زكات‌

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة

«زكات» در لغت يعنى پاكيزگى و رشد و نموّ، و قول عرب‌ها كه مى‌گويند: «زَكَا الزَّرْعُ»[1]

به‌همين معناست و در شرع، اسم صدقه واجب از مال‌است؛ زيرا زكات‌دهندگان با پرداخت زكات نزد خداى سبحان پاك مى‌گردند و در زمره پاكان و پاك‌شدگان قرار مى‌گيرند،[2]در قرآن مجيد مى‌خوانيم:

(خُذْ مِنْ امْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكّيهِمْ بِها ...)[3]

از اموال آنها صدقه‌اى (به‌عنوان زكات) بگير، تا به‌وسيله آن، آنها را پاك‌سازى و پرورش دهى.

اهميت زكات‌

زكات از جمله ضروريات دين است و در اهميت آن همين بس كه در قرآن كريم به‌طور مكرّر به وجوب آن در رديف نماز تصريح شده است.[4]در روايات معصومين:نيز نسبت به آن بسيار سفارش شده است و كسانى كه زكات مال خود را نمى‌پردازند بى‌دين شمرده شده‌اند.[5]

فلسفه پرداخت زكات ريشه‌كنى فقر از جامعه اسلامى است و براستى اگر مسلمانان‌

[1]- يعنى زراعت رشد كرد و پاكيزه شد

[2]- فقه‌الامام جعفر الصادق، ج 2، ص 59

[3]- توبه (9)، آيۀ 103

[4]- ر. ك. بقره (2)، آيات 43، 83، 110 و 177؛ نساء (4)، آيۀ 77؛ نور (24)، آيۀ 56؛ حج (22)، آيۀ 78 و...

[5]- ر. ك. بحارالانوار، ج 96، ص 11

به اين دستور حيات بخش بخوبى عمل كنند در جامعه اسلامى فقيرى باقى نخواهد ماند. امام صادق7مى‌فرمايد:

«انَّما وُضِعَتِ الزَّكاةُ اخْتِباراً لِلْاغْنِياءِ وَ مَعُونَةً لِلْفُقَراءِ، وَ لَوْ انَّ النَّاسَ ادَّوْا زَكاةَ امْوالِهِمْ ما بَقِىَ مُسْلِمٌ فَقيراً مُحْتاجاً ...»[1]

همانا زكات براى آزمايش ثروتمندان و كمك به فقيران مقرر شده است و اگر مردم زكات مال خود را بپردازند مسلمان تهيدست و نيازمندى باقى نخواهد ماند.

انواع زكات‌

زكات به دو نوع «زكات مال» و «زكات فطره» تقسيم مى‌شود.

الف- زكات مال‌

پرداخت اين نوع زكات در بعضى از روايات، از جمله شرايط قبولى نماز شمرده شده است. از رسول خدا6در خطبه حجةالوداع نقل شده است:

«ايُّهَا النَّاسُ ادُّوا زَكاةَ امْوالِكُمْ، الا! فَمَنْ لَمْ يُزَكِّ فَلا صَلاةَ لَهُ ...»[2]

اى مردم زكات اموال خود را بپردازيد. هان! هركه زكات ندهد نمازش پذيرفته نيست.

امام رضا7نيز فرمود:

«مَنْ صَلَّى وَ لَمْ يُزَكِّ لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ صَلاتُهُ»[3]

كسى‌كه نماز بخواند، ولى زكات نپردازد، نمازش قبول نمى‌شود.

موارد وجوب زكات مال عبارت است از:

1- غلّات چهارگانه (گندم، جو، خرما و كشمش).

[1]- وسائل الشيعه، ج 6، ص 4

[2]- روضة الواعظين، ج 2، ص 417

[3]- بحارالانوار، ج 96، ص 12

2- حيوانات سه‌گانه (شتر، گاو و گوسفند).

3- نَقْدَيْن (طلا و نقره).

زكات غلّات‌

1- شرايط زكات غلّات:

الف- رسيدن به حدّ نصاب (207/ 847 كيلوگرم).

ب- تملّك؛ مثل اينكه خود انسان، كشاورز يا كارنده درخت باشد، يا اينكه زراعت قبل از انعقاد دانه و درخت قبل از ميوه دادن به‌واسطه خريدن به او منتقل شود.[1]

2- زمان وجوب زكات غلّات:

الف- زكات گندم و جو وقتى واجب مى‌شود كه به آنها گندم و جو گفته شود.

ب- زكات كشمش بنابر احتياط وقتى واجب مى‌شود كه «غوره» است.

ج- وجوب زكات خرما موقعى است كه به قدرى خشك شود كه به آن «تمر» گفته شود.[2]

3- زمان پرداخت زكات غلّات:

الف- گندم و جو موقع خرمن شدن و جدا كردن كاه آنها.

ب- خرما و كشمش وقتى كه خشك شده باشند.[3]

بر اين اساس، كسى كه از طرف حاكم شرع، مأمور جمع‌آورى زكات است، موقع خرمن كه گندم و جو را از كاه جدا مى‌كنند و بعد از خشك شدن خرما و انگور مى‌تواند زكات را مطالبه كند و اگر مالك خوددارى كرد و چيزى كه زكات آن واجب شده، از بين رفت بايد عوض آن را بدهد.[4]

4- مقدار زكات غلّات در ديمى 110 محصول و در آبى 120 آن است.[5]

يك نكته: احتياط واجب آن است كه قبل از اخراج زكات غلات، نصاب شرط باشد.

بنابراين وقتى به حد نصاب رسيد در صورت اجتماع ساير شرايط زكات به آن تعلق‌

[1]- مسائل 1864، 1868-1869 و 1853

[2]- مسأله 1858

[3]- همان

[4]- مسألۀ 1867

[5]- مسألۀ 1875