جواب: زكات مال بر شخص غير بالغ واجب نيست، ولى اگر خمس به مال او تعلق بگيرد (مثل اينكه معدن يا حلال مخلوط به حرام باشد) بر ولى شرعى او پرداخت آن واجب است، مگر خمس سود حاصل از تجارت با اموال او يا منافع كسبش كه پرداخت آن بر ولى واجب نيست. بلكه بنا بر احتياط در صورتى كه سود حاصله باقى بماند اداى خمس آن بر خود طفل بعد از رسيدن به سن تكليف، واجب است.[1]
استفتاء 2- من اطمينان دارم كه پدرم خمس و زكاتش را نمىپردازد. وقتى به او تذكر مىدهم، در پاسخ مىگويد كه ما مستحق هستيم و خمس و زكاتى بر ما واجب نيست.
حكم اين مسأله چيست؟
جواب- اگر پدرتان مالى كه خمس و زكات به آن تعلق مىگيرد نداشته باشد، خمس و زكات بر او واجب نيست و تحقيق در اين زمينه بر شما لازم نيست.[2]
مصارف زكات
اسلام، مصرف زكات را در هشت مورد مجاز شمرده است:
1- فقير
2- مسكين[3]
3- حقوق مأمورينى كه در جمعآورى، نگهدارى، حسابرسى، ارسال و تقسيم زكات، كار مىكنند.
4- پرداخت به كفار براى متمايل ساختن آنان به اسلام يا حمايت از مسلمانان.
5- آزاد كردن بردگان
6- تأمين بدهكارى كسى كه نمىتواند بدهى خود را بدهد.
7- هزينه در سبيل الله؛ هر كارى كه مانند ساختن مسجد، پل، اصلاح راهها و ...
داراى منفعت عمومى دينى است.
[1]- اجوبة الاستفتائات، ص 223
[2]- همان، ص 196
[3]- فقير كسى است كه مخارج سال خود و عيالاتش را ندارد و كسى كه صنعت يا ملك يا سرمايهاى دارد كه مىتواند مخارج سال خود را بگذراند فقير نيست، و مسكين كسى است كه از فقير سختتر زندگى خود را مىگذراند
8- ابنالسبيل؛ مسافر در راه مانده كه هزينه ادامه سفر ندارد.[1]
يك نكته: آيا فردى كه زكات بر او واجب شد خود مىتواند آن را به مصارف هشتگانه بالا برساند يا مصرف آن در يكى از آنها بايد با اجازه مجتهد يا ولى فقيه باشد؟
جواب- افضل بلكه احوط آن است كه در زمان غيبت، زكات را به [ولىّ] فقيه بدهند، بهويژه وقتى كه آن را مطالبه كند؛ زيرا او به موارد مصرف زكات آشناتر است؛ اگر چه دادن زكات به [ولىّ] فقيه واجب نيست، مگر وقتى كه حكم كند كه به خاطر مصلحت اسلام و مسلمانان به او بپردازند كه در اين صورت، پيروى از او واجب است هر چند مقلّد او نباشد.[2]
احكام زكات
1- انسان بايد زكات را به قصد قربت (براى انجام فرمان خداوند عالم) بدهد و در نيّت معيّن كند كه آنچه را مىدهد زكات مال است يا زكات فطره. ولى اگر مثلًا زكات گندم و جو بر او واجب باشد، لازم نيست معين كند چيزى را كه مىدهد زكات گندم است يا زكات جو.
2- اگر زكات را از مال خود كنار بگذارد، مىتواند در بقيه آن تصرّف كند و اگر از مال ديگرش كنار بگذارد، مىتواند در تمام مال تصرف نمايد.
3- مستحب است در دادن زكات، خويشان خود را بر ديگران، اهل علم و كمال را بر غير آنان و كسانى را كه اهل سؤال نيستند بر اهل سؤال مقدّم بدارد.
4- بهتر است زكات را آشكارا و صدقه مستحبى را مخفى بدهند.
5- كسىكه مشغول تحصيل علم است و اگر تحصيل نكند مىتواند براى معاش خود كسب كند، چنانچه تحصيل آن علم، واجب يا مستحب باشد مىشود به او زكات داد و اگر تحصيل آن علم، واجب يا مستحب نباشد، زكات دادن به او اشكال دارد.[3]
[1]- مسألۀ 1925
[2]- ر. ك. تحريرالوسيله، ج 1، ص 342-343، مسألۀ 5
[3]- مسائل 1973-1975 و 1990
زكات فطره[1]
دادن زكات فطره، از شرايط قبولى روزه شمرده شده است.[2]
پرداخت اين نوع زكات هر سال يك مرتبه و در روز عيد فطر است و بر كسانى كه فقير نباشند؛ يعنى خرج سال خود يا امكان تأمين آن را داشته باشند، واجب است.
مقدار زكات فطره براى خود انسان و كسانى كه از قبيل همسر و فرزند نان خور او هستند هر نفر يك صاع كه تقريباً سه كيلو است، مىباشد. جنس آن نيز از گندم، جو، خرما، كشمش، برنج، ذرّت و مانند اينهاست و چنانچه قيمت يكى از اينها را بدهد كافى است.[3]
اگر زكات فطره را به يكى از هشت مصرفى كه براى زكات مال گفته شد برساند، كافى است، ولى احتياط مستحب آن است كه آن را فقط به فقراى شيعه بدهد.[4]
انسان بايد زكات فطره را به قصد قربت بدهد و موقعى كه آن را مىدهد، نيت دادن فطره نمايد.[5]
[1]- براى فطره سه معنى ذكر شده است: 1 - خلقت، كه در اين صورت بهمعناى زكات بدن است؛ چرا كه او را از مرگ حفظ مىكند يا از آلودگى پاك مىسازد. 2 - دين، كه در اين صورت بهمعناى زكات دين و اسلام است. 3 - افطار، كه به مناسبت اداى آن در روز عيد فطر، زكات فطره ناميده شده است. (عروةالوثقى، ص 444، وجدانى، قم)
[2]- عروةالوثقى، ص 444
[3]- مسألۀ 1991
[4]- مسائل 2031 و 2014
[5]- مسألۀ 2024
پرسش
1- زكات يعنى چه؟
2- فلسفه زكات را بيان كنيد.
3- انواع زكات را شرح دهيد.
4- پرداخت زكات، شرط قبولى چه عادتى شمرده شده است؟
5- حد نصاب زكات غلّات چقدر است؟
6- مقدار زكات غلّات ديمى و آبى چقدر است؟
7- زكات به چه دامهايى تعلق مىگيرد؟
8- شرايط زكات دام كدام است؟
9- شرايط زكات طلا و نقره چيست؟
10- موارد معرف زكات را بنويسيد.
11- موارد معرف زكات را بيان كنيد.
12- زكات فطره يعنى چه و شرط قبولى چه عبادتى است؟
13- آيا در زكات فطره، نيت شرط است؟
فصل سوم
بيتالمال
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
«بيتالمال» از دو كلمه «بيت» بهمعناى خانه و «مال» بهمعناى دارايى، ثروت، زر و ملك و ... تركيب شده است و به مالى كه همه مسلمانان در آن، حق دارند «بيتالمال» مىگويند.[1]نظر به اينكه برخى از اموال و درآمدهاى دولت در خانههاى امنى قرار مىگرفت تا به موقع در راه نيازهاى مردم و اجتماع صرف گردد، نام آن درآمدها به مناسبت محل امن آنها بهعنوان «بيتالمال» خوانده شد.[2]
بيتالمال مصاديق زيادى دارد كه مهمترين آنها عبارتند از: درآمدهاى حاصل از مالياتهاى مستقيم و غير مستقيمى كه دولت اسلامى از منابع آن دريافت مىكند، انفال و ثروتهاى عمومى، كليه اموال و امكاناتى كه در اختيار وزارتخانهها، سازمانها، مؤسسات دولتى، ارگانها و ... قرار دارند، ساعات كارى كه كارمندان طبق قرارداد استخدامى در اختيار دولت قرار مىگيرند و هر چه كه مربوط به دولت و ملّت است.
اهتمام به بيتالمال
همه كسانى كه به نحوى با نوعى از بيتالمال سر و كار دارند بايد نسبت به آن دقيق و دلسوز باشند و با عقل و تدبير و در چارچوب قانون و مقررات، آن را به كار گيرند و هرگز غيرمسؤولانه و به دلخواه خود آن را مصرف نكنند.
امير مؤمنان7درباره صرفهجويى و اهتمام به بيتالمال به يكى از كارگزاران خود نوشت:
[1]- لغتنامه، علىاكبر دهخدا، واژۀ بيت، مال و بيتالمال
[2]- بيتالمال در نهجالبلاغه، حسين نورى، ص 13، نشر بنياد نهجالبلاغه
«ادِقُّوا اقْلامَكُمْ، وَ قارِبُوا بَيْنَ سُطُورِكُمْ، وَاحْذِفُوا عَنّى فُضُولَكُمْ، وَاقْصُدُوا الْمَعانِىَ، وَ ايَّاكُمْ وَالْاكْثارَ، فَانَّ امْوالَ الْمُسْلِمينَ لا تَحْتَمِلُ الْاضْرارَ»[1]
قلمهاتان را نازك كنيد، فاصله سطرها را نزديك نماييد، سخنان زايد را حذف كرده، به معانى بسنده كنيد و از طولانىنويسى بپرهيزيد؛ زيرا اموال مسلمانها تحمل ضرر و زيان را ندارد.
امام خمينى قدس سره اين فرمان را دستورالعمل دائمى و لازمالاجرا براى حكومتها دانسته، مىفرمايد:
اين يك دستورى هست براى همه؛ يعنى دستورى هست براى كسانى كه در بيتالمال دست دارند. اينطور حضرت امير7در وقت حكومتش دستور مىدهد براى صرفهجويى ... اين مسأله، مسأله اين نيست كه در آن وقت و در حكومت حضرت امير باشد؛ اين دستور است در طول تاريخ براى كسانى كه متكفّل حكومت هستند كه تا اندازه ممكن، در بيتالمال تصرف نكنند.[2]
اينك به فرازهايى از سخنان امام راحل قدس سره در اهتمام به بيتالمال و پاسدارى از آن اشاره مىكنيم:
1- بايد در پيشگاه خداى تبارك و تعالى در كارهايىكه مىكنيم، در تصرّفهايىكه در بيتالمال مىكنيم، بايد بعد حساب بدهيم. چرا؟ [زيرا] زيادهروى شده باشد، مجازات دارد؛ عدالت شده باشد، مجازات خير دارد. بيتالمال مسلمين را بزرگ بشماريد!
2- حكومتهاى اسلامى بايد بيتالمال مسلمين را براى جلال و جبروت خودشان صرف نكنند، بيتالمال صرف آن چيزى بشود كه براى مسلمين است.
3- وزارتخانهها بايد وقتى كه مىبينند كارمند بيتالمال مسلمين هستند ... و از آن جا حقوق مىگيرند و ارتزاق مىكنند و اداره، اداره بيتالمال مسلمين است، حتى در آن
[1]- بحارالانوار، ج 76، ص 49
[2]- صحيفۀ نور، ج 19، ص 223