و به اين وسيله صفا و گرمى را به خانواده خود هديه مىدهند و بنيان خانواده را استحكام مىبخشند.
امام خمينى (ره) فرمود:
بزرگترين وظيفه زن، كوشش در انجام وظايف شوهر دارى و تربيت صحيح و اسلامى فرزندان است.[1]
پرداختن زن به پارهاى از فعاليتهاى اقتصادى و كسب درآمد از اين طريق، نه تنها از نظر شرعى مانعى ندارد، بلكه پسنديده است و در روايات معصومان7بدان سفارش شده است.[2]
2. اشتغال در بيرون منزل
اشتغال بانوان در بيرون از منزل را- كه يك پديده مهم اجتماعى است- از چند زاويه مىتوان مورد بررسى قرار داد؛ از جمله:
الف. جواز اشتغال
آيا اسلام، اشتغال زنان را جايز مىشمارد؟
بدون ترديد، اسلام، اشتغال بانوان را جايز مىشمارد و در اين زمينه نه تنها دليلى بر منع نداريم، بلكه شواهد و دلايل فراوانى بر جواز وجود دارد. در اين جا به دو نمونه از اين دلايل اشاره مىكنيم:
1. حق مالكيت زنان بر اموالشان؛ خداوند متعال در قرآن كريم، حق مالكيت زنان بر اموالشان را، در كنار مالكيت مردان، مورد تأكيد قرار داده، مىفرمايد:
(لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ)(نساء: 32)
مردان نصيبى از آنچه به دست مىآورند دارند و زنان نيز نصيبى.
از اين آيه، افزون بر پذيرش حق مالكيت براى زنان، به طور ضمنى جواز اشتغال براى آنان
[1]استفتاءات، ج 3، ص 348، س 11.
[2]ر.ک: وسائل الشِیعه، ج 17، ص 236 ـ 237.
را نيز مىتوان استفاده كرد؛ زيرا جايز بودن اكتساب (تحصيل درآمد) در آيه، مفروض گرفته شده و سپس درباره مالكيت درآمد حاصله سخن گفته شده است.
2. تشويق زنان و مردان به فعاليت اقتصادى؛ در اسلام، نه تنها فعاليت اقتصادى جايز شمرده شده و به زنان و مردان اجازه اكتساب مال و تحصيل درآمد داده شده است، بلكه همگان به حضور فعّال در صحنه اقتصاد دعوت و تشويق شدهاند. آياتِ(وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ)[1](جمعه: 10)؛(هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبَها وَكُلُوا مِن رِزْقِهِ)[2](ملك: 15)؛(وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِسَاطاً * لِّتَسْلُكُوا مِنْهَا سُبُلًا فِجَاجاً)[3](نوح: 19- 20) و ديگر آيات[4]، نمونههايى از اين تشويق و ترغيب هستند.
در هيچ يك از اين موارد، فقط مردان مخاطب نيستند، بلكه مجموعه انسانها، اعم از زن و مرد، مورد توجه قرار گرفتهاند و همگى به طلب فضل الهى دعوت شدهاند كه كار كردن و كسب درآمد، يكى از مصاديق آن است.
بنابراين، مردان و زنان به فعاليت اقتصادى دعوت شدهاند و كار كردن نيز از مصاديق بارز فعاليت اقتصادى است. پس اشتغال براى زنان نيز مانند مردان جايز است.
فقيهان به جواز اشتغال بانوان فتوا دادهاند.[5]
ب. اشتغال بانوان و اجازه شوهر
در اسلام، به طور كلى، خارج شدن زن از خانه، در هر مورد به اجازه شوهر مشروط شده است.
بر اين پايه، زن تا زمانى كه اجازه او را كسب نكرده و يا رضايت او برايش محرز نيست، نمىتواند از خانه خارج شود. امام خمينى (ره)، بيرون رفتن زن از خانه بدون اجازه شوهر را موجب نشوز شمرده است.[6]
[1]از فضل خدا [روزِی] بطلبِید.
[2]او کسِی است که زمِین را براِی شما رام کرد، بر شانههاِی آن راه بروِید و از روزِیهاِی خداوند بخورِید.
[3]خداوند زمِین را براِی شما فرش گستردهاِی قرار داد، تا از راههاِی وسِیع و درههاِی آن بگذرِید.
[4]ر.ک: طه (20)، آِیة 53؛ روم (30)، آِیة 46؛ فاطر (35)، آِیة 12؛ مزّمّل (73)، آِیة 20.
[5]ر.ک: استفتاءات، ج 3، ص 356 ـ 358.
[6]ر.ک: تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 272.
آيا اجازه شوهر در اشتغال نيز لازم است و مرد مىتواند از كار كردن همسرش در بيرون از منزل جلوگيرى كند؟ در پاسخ مىگوييم:
1. اگر در ضمن عقد، شرط اشتغال براى زن شده يا عقد مبنى بر اين شرط واقع شود، زن مىتواند در بيرون از منزل كار كند و شوهر نمىتواند مانع شود.[1]
2. اگر زن پيش از ازدواج شاغل بوده و به شوهرش گفته و در ضمن عقد، شرط اشتغال براى زن شده يا عقد مبنى بر آن واقع شده باشد، زن پس از ازدواج نيز مىتواند به شغل خود ادامه دهد و شوهر نمىتواند مانع شود.[2]
3. اگر زن پيش از ازدواج شاغل بوده، ولى در ضمن عقد شرط شده باشد كه از شغلش استعفا كند يا عقد مبنى بر آن واقع شود، شرط ياد شده نافذ است و شوهر مىتواند از كار كردن همسرش جلوگيرى كند.[3]
4. اگر زن پيش از ازدواج شاغل نبوده، ولى پس از آن بخواهد به كارى مشغول شود، كار كردن او بلامانع است، ولى براى خروج از منزل بايد از شوهرش اجازه بگيرد.[4]
5. اگر كارى كه زن به آن اشتغال دارد بر او واجب باشد، براى خروج از منزل لازم نيست از شوهرش اجازه بگيرد و بدون اجازه او مىتواند به كار خود ادامه دهد. امام خمينى (ره) در پاسخ اين پرسش: شركت زنها در مسائل اجتماعى مثل عضويت در سپاه پاسداران و ... چه حكمى دارد و اگر به حدّ وجوب برسد با نهى شوهر چگونه مىشود؟ فرمود:
موارد، مختلف است و به حسب حال اشخاص هم ممكن است فرق كند و اگر در موردى به موجب اقتضاى ضرورت، واجب شد نهى شوهر مانع نيست.[5]
نيز در پاسخ اين پرسش: آيا شوهر مىتواند مانع خروج زن پزشك خود كه متخصص زنان و زايمان است بشود؟ فرمود:
[1]ر.ک: استفتاءات، ج 3، ص 356، س 29.
[2]ر.ک: همان.
[3]ر.ک: همان، ص 150، س 14.
[4]ر.ک: همان، ص 357، س 31.
[5]همان، ص 346، س 4.
خروج زن از منزل براى غير واجبات، منوط به اجازه شوهر است و در موردى كه معالجه بيمار در بيرون، بر پزشك زن واجب شود شوهر او حقّ ممانعت او را ندارد.[1]
ج. تزاحم اشتغال با حقوق شوهر
زن، پس از ازدواج، به اختيار خود حقوقى را براى همسر خويش بر عهده مىگيرد كه حقوق زناشويى شوهر از آن جمله است. اگر اشتغال با اين حقوق تزاحم پيدا كند، تكليف چيست؟
امام خمينى (ره) در پاسخ اين پرسش: اگر شوهر، شاغل بودن زن را صلاح نداند و شاغل بودن زن باعث از هم پاشيدگى زندگى زناشويى شوهر شود، آيا شوهر حق ممانعت او را دارد يا نه؟ فرمود:
اشتغال زن اگر موجب تضييع حقوق زناشويى شوهر نباشد مانع ندارد، ولى بيرون رفتن زن از خانه شوهر منوط به اجازه شوهر است.[2]
د. ضوابط شرعى اشتغال
روشن شد كه اصل كار كردن زن در بيرون از منزل از نظر شرعى اشكال ندارد؛ ولى اسلام، براى حضور زن در عرصههاى اجتماعى و اقتصادى، حدود و ضوابطى را قرار داده است. براى آشنا شدن با اين حدود و ضوابط، استفتائات زير را با هم مىخوانيم:
1. آيا زن مىتواند بدون توافق مرد، در ارگانهاى انقلابى فعّاليت كند؟
جواب: اصل كار با مراعات حجاب واجب و ساير ضوابط شرعى مانع ندارد؛ ولى خروج از منزل، منوط به اجازه شوهر است.[3]
2. آيا خانمها مىتوانند در محلّى مانند بيمارستان مشغول كار شوند كه در آنجا دكتر مرد و زن كار مىكنند؟
جواب: اشكال ندارد؛ ولى بايد مراعات موازين شرعيه، از حجاب و غير آن، بشود.[4]
[1]همان، ص 347 ـ 348، س 10.
[2]همان، ص 356، س 28.
[3]همان، ص 346، س 6.
[4]همان، ص 350، س 13.
3. آيا تدريس خانمها به آقايان با رعايت كليه موازين شرعى و اسلامى چگونه است؟
جواب: با حفظ حجاب و مراعات موازين شرعيه مانع ندارد.[1]
4. دخترى هستم كه براى گويندگى در سيماى جمهورى اسلامى انتخاب شدهام و به خاطر كمك به انقلاب آن را پذيرفتهام، آيا اين كار من جايز است يا خير؟
جواب: اصلِ شغل، مانع ندارد؛ ولى بايد كاملًا مواظب وظايف شرعيه خودتان باشيد، از جمله از خلطه و آميزش با مرد اجنبى اجتناب نماييد.[2]
5. رانندگى خانمها از لحاظ شرعى چه صورتى دارد؟
جواب: رانندگى براى بانوان با حفظ حجاب مانع ندارد، مگر آنكه مفسدهاى بر آن مترتّب باشد.[3]
6. دوشيزگان مىتوانند پاسدار انقلاب شوند؟
جواب: در موارد لزوم، با تحصيل رضايت اوليا و مراعات وظايف شرعيه، مانع ندارد.[4]
هـ. كسبهاى حرام
زن در انتخاب شغل، در چارچوب شرع و قانون، آزاد است. برخى از كسبهاى حرام و ممنوع از نظر شرع و قانون عبارتند از:
1. غنا: اشتغال به غنا و شنيدن آن و كسب درآمد با آن، حرام است. مقصود از غنا، صداى خوب نيست، بلكه غنا عبارت است از كشيدن صدا و بالا و پايين كردن آن (چهچهه) با كيفيت خاصّى كه رامشگر (شادى آور) و طربانگيز بوده و مناسب با مجالس لهو و محافل طرب و آلات لهو و ملاهى باشد. فرقى نمىكند كه غنا در كلام باطل يا در كلام حق به كار رود و با آن قرآن، دعا، مرثيه يا شعر يا نثر خوانده شود؛ بلكه در اين گونه موارد عقاب آن چند برابر مىشود.[5]
[1]همان، ص 351، س 16.
[2]همان، ص 358، س 34.
[3]همان، ص 359، س 37.
[4]همان، ص 361، س 46.
[5]رسالة نوِین، ج 3، ص 212.
امام خمينى در پاسخ اين پرسش: «آيا آواز خواندن زوجه براى زوج خود، در صورتى كه منجر به غنا شود جايز است يا خير؟» فرمود: «حرام است.»[1]
آواز (غناى) زنهاى خواننده در عروسىها، استثنا شده است. احتياط واجب، آن است كه اين آواز به هنگام بردن عروس به خانه شوهر و مجلسى كه براى قبل و بعد آن مهيا شده است، اكتفا شود. احتياط مستحب، اجتناب از آن در همه وقت و همه جا است.[2]
2. فالگيرى و پيشگويى: كارِ فالگيرى و پيشگويى، حرام است. پيش گويى با پيش بينى- كه در هواشناسى كاربرد دارد- تفاوت دارد. مقام معظم رهبرى در پاسخ اين پرسش: «آيا فالگيرى از طريق سنگريزه و كسب درآمد با آن، جايز است؟» فرمود: «اخبار به كذب، جايز نيست.»[3]
نيز در پاسخ اين پرسش: «اشخاصى هستند كه محل گمشده يا دزدى را در آينه به ما نشان مىدهند، كمك گرفتن از آنها چه صورتى دارد؟» فرمود: «اين عمل جايز نيست.»[4]
3. سحر و جادوگرى: جادوگرى، ياد گرفتن و تعليم دادن و كاسبى با آن، حرام است. مقصود از سحر، كارى است كه ساحران انجام مىدهند؛ چيزهايى را مىنويسند يا مىخوانند، مىكشند يا مىدمند كه در بدن، قلب يا عقل شخص سِحر شده اثر مىگذارد، و وى را احضار يا خواب يا بيهوش مىكند، يا دوستى و دشمنىاش را نسبت به چيزى بر مىانگيزد.[5]
امام خمينى در پاسخ اين پرسش: «كسى كه سِحر ساحر را باطل مىكند و شخصى را نجات مىدهد، آيا حرام است و گناه دارد اين كار يا خير؟» فرمود: «اگر سحر مىكند جايز نيست و اگر حفظ نفس يا واجب ديگرى بر آن موقوف باشد، با ملاحظه اهميت واجب ديگر، مانع ندارد.»[6]
4. نقاشى و مجسمه سازى: صورت سازى موجودات جاندار، مانند انسان و حيوان، اگر به صورت مجسمه باشد مانند مجسمه هايى كه از سنگ و فلزات و چوب و مانند آن مىسازند،
[1]استفتاءات، ج 2، ص 15.
[2]رسالة نوِین، ج 3، ص 212.
[3]اجوبة الاستفتاءات، ص 270، س 1232.
[4]استفتاءات، ج 2، ص 22.
[5]تحرِیر الوسِیله، ج 1، ص 458.
[6]استفتاءات، ج 2، ص 21.
حرام است؛ ولى اگر تصوير، مجسمهاى نباشد، جايز است؛ هر چند كه احتياط (مستحب) ترك آن است.
به تصوير كشيدن غير جانداران، مانند درختان و گلها، جايز است؛ هر چند به صورت مجسمه باشد. در اين مورد، فرقى ميان انواع تصوير نيست و نقاشى، ترسيمى، گلدوزى و كندهكارى، حكم يكسان دارند.
همانطور كه مجسمه سازى جانداران حرام است، كسب درآمد با ساختن مجسمه و گرفتن دستمزد براى آن نيز حرام است؛ البته خريد و فروش مجسمه و تصوير، مالك شدن و استفاده كردن از آنها و نيز نگاه كردن به آنها جايز است؛ چنانكه تصويربردارى و عكاسى با دوربين نيز جايز است.[1]
عروسك سازى نيز حكم مجسمه سازى را دارد و جايز نيست.[2]
مقام معظم رهبرى در پاسخ پرسشى درباره حكم ساخت عروسك، مجسمه، نقاشى و ترسيم چهره موجودات زنده، خريد و فروش و نگهدارى و ارائه آنها در نمايشگاه فرمود:
ساخت مجسمه و نقاشى و ترسيم موجودات بىروح، اشكال ندارد و همچنين نقاشى و ترسيم چهره موجودات ذى روح، اگر بدون برجستگى باشد و يا مجسمه آنها به صورت غير كامل باشد، اشكال ندارد؛ ولى ساخت مجسمه انسان يا ساير حيوانات به صورت كامل اشكال دارد؛ اما خريد و فروش و نگهدارى و نقاشى و مجسمه جايز است و ارائه آنها در نمايشگاه هم اشكال ندارد.[3]
نيز درباره عروسك سازى و مجسمه سازى به وسيله دستگاه مخصوص فرمود:
اگر ساخت مجسمه به وسيله دستگاه، مستند به فعل مستقيم انسان نباشد، اشكال ندارد. در غير اين صورت، اشكال دارد.[4]
[1]تحرِیر الوسِیله، ج 1، ص 456.
[2]ر.ک: استفتاءات، ج 2، ص 19.
[3]رسالة اجوبة الاستفتاءات، سِید علِی خامنهاِی، ص 267 ـ 268.
[4]همان، ص 268.
پرسش
1. كار كردن زن در خانه از نظر فقهى چه حكمى دارد؟
2. آيا مرد مىتواند زن را به انجام كارهاى خانه مجبور كند؟
3. كار كردن زن در بيرون از منزل چه حكمى دارد؟
4. دليل جواز اشتغال بانوان چيست؟
5. زن در چه صورتى پس از ازدواج مىتواند در بيرون از منزل كار كند؟
6. آيا شوهر مىتواند از كار كردن زن در بيرون از منزل جلوگيرى كند؟
7. در چه صورتى مرد مىتواند از كار كردن همسرش در بيرون از منزل جلوگيرى نمايد؟
8. در چه صورتى مرد نمىتواند مانع كار كردن همسرش در بيرون از منزل گردد؟
9. اگر اشتغال زن موجب تضييع حقوق زناشويى شوهر شود، تكليف چيست؟
10. آيا زن مىتواند بدون توافق همسرش، در ارگانهاى انقلابى فعاليت كند؟
11. حدود و ضوابط شرعى اشتغال بانوان چيست؟
12. تدريس خانمها براى آقايان چه حكمى دارد؟
13. در چه صورتى زن مىتواند رانندگى كند؟
14. غنا يعنى چه و حكم آن چيست؟
15. آواز خوانى زن بر شوهر چه حكمى دارد؟
16. آواز خوانى زنان در چه موردى استثنا شده است؟ توضيح دهيد.
17. فالگيرى چه حكمى دارد؟
18. كسب درآمد از طريق جادوگرى چه حكمى دارد؟
19. جادوگرى در چه صورتى اشكالى ندارد؟
20. حكم نقاشى، مجسمه سازى و عكاسى را بنويسيد.
21. ساختن عروسك و مجسمه در چه صورتى اشكال ندارد؟