رسول خدا6و ائمه بقيع بهسر برده و هر روز و هر شب از خدا درخواست مىكرده و اين دعا را مرتب تكرار مىنموده است:
«اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي حَجَّ بَيْتِكَ الْحَرَامِ، فِي عَامِي هَذَا وَ فِي كُلِّ عَامٍ ... وَ زِيارَةَ قَبْرِ نَبِيِّكَ وَ قُبُورِ الأَئِمَّةِ ...».[1]
حال كه دعاى او مستجاب گرديده، بهجاى بهرهبرى از اين سفر الهى، چند روزى را در كوچه و بازارهاى مكه و مدينه پرسه مىزند و بر سر سفره آماده مىنشيند و ديگران از او پذيرايى مىكنند و پس از گذشت چند روز، با كولهبارى سنگين به خانه و كاشانه خويش بازمىگردد و هنگام ورود به شهر و ديار خود، آنگاه كه فرزندان و دوستان و خويشاوندان به استقبالش مىآيند، خاطرات سفر را از او جويا مىشوند، هيچ حرف مفيد و سودمندى براى گفتن ندارد و اين خود زيانى بزرگ است كه غمى فراموشناشدنى را بهدنبال خواهد داشت.
باتوجه به آنچه بيان شد، چه نيكو است كه حاجيان، قبل از سفر، با اهداف سفر و وظايف خويش
[1]- مفاتيح الجنان، ادعيه ماه مبارك رمضان.
آشنا گرديده، با معرفت به زيارت خانه خدا و قبر مطهر رسول خدا6و ائمه معصوم بقيع:مشرف شوند و در نتيجه هنگام مراجعت، علاوه بر دستيابى به درياى بيكران رحمت و مغفرت الهى، در روح و جان آنان تحولى بزرگ پديدار شود و تمام وجودشان رنگ الهى به خود بگيرد.
اخلاق و آدابى كه در اين كتاب گردآورى شده، برگرفته از آموزههاى پيشوايان دينى ما در زمينه اخلاق و آداب سفر، به خصوص سفر الهى و معنوى حج است كه اميد است مورد استفاده واقع شود.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
آداب سفر حج
1- تعيين هدف
سير و سفر با انگيزههاى دينى و عقلانى، از ديدگاه اسلام امرى پسنديده و مقبول است. خداوند متعال در آيات متعددى از قرآن كريم مردم را به سير و گردش در زمين دعوت نموده، از آنان خواسته است تا با سفر به گوشه و كنار جهان، در تاريخ و سرنوشت نهايى ملتها بيانديشند و از حوادث، رخدادها و خوب و بد زندگى امتهاى گذشته درس عبرت بگيرند:
«أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي اْلأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ...»؛[1]
«آيا در زمين نگشتهاند تا ببينند فرجام كسانى كه پيش از آنها زيستهاند چگونه بوده است؟»
سفر الهى و معنوى حج نيز به دليل اهميتى كه در اسلام دارد بايد با انگيزهاى الهى و با قصد قربت و
[1]- غافر: 21
بهصورتى هدفمند انجام شود تا حاجى بتواند به دستاوردهاى درنظر گرفته شده از سوى خداوند، دست يابد.
امام صادق7فرمود:
«الْحَجُّ حَجَّانِ: حَجٌّ لِلَّهِ وَ حَجٌّ لِلنَّاسِ، فَمَنْ حَجَّ لِلَّهِ كَانَ ثَوَابُهُ عَلَى اللَّهِ الْجَنَّةَ، وَ مَنْ حَجَّ لِلنَّاسِ كَانَ ثَوَابُهُ عَلَى النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ».[1]
«حج دو گونه است: 1- حج براى خدا 2- حج براى مردم، پس آنكس كه براى خدا حج گزارد، از خداوند پاداش بهشت گيرد و آنكس كه براى مردم حج بهجاى آورد، پاداش آن در روز قيامت با مردم است!»
از اين روايت بهخوبى مىتوان فهميد كه هدف و انگيزه تا چهاندازه در سفر حج تأثيرگذار است.
بنابراين اگر حاجى با هدف خداخواهى، خداجويى، تحول روحى و اخلاقى، و پالايش روح و جان در اين راه گام نهد، اعمال و رفتار خود را نيز با اين اهداف منطبق مىسازد و درنتيجه در حرمين شريفين پيوسته به نماز و دعا و عبادت و تفكر در حقايق اسلام و
[1]- وسائل الشيعه، ج 11، ص 109، ح 40؛ ثوابالاعمال، ج 74، ص 16
تاريخ زندگى پيامبران و امامان و ياران باوفا و پاكباخته آنان مىپردازد، از لحظهلحظه سفر بهرهگيرى مىكند، پردههاى غفلت را از جلو چشمانش كنار مىزند تا هنگام رسيدن به مرقد معشوق در مدينه و معبد عشق در مكه، كاملًا روح و جان خويش را صيقل داده، رنگ الهى و معنوى به خود بگيرد.
و اگر حاجى به قصد تفريح و استراحت به حج بيايد، بهگونهاى ديگر رفتار خواهد كرد، بيشتر به مسكن بهتر، غذاى لذيذتر، و خريد كالاى بيشتر و ارزانتر مىانديشد و بهجاى حضور در حرمين شريفين در كوچه و خيابان و بازار پرسه مىزند و در پايان سفر نيز با كولهبارى از اجناس پرزرق و برقِ دنيايى به ديار خويش بازمىگردد.
رسول خدا6در يك تقسيمبندى تنبّهآفرين، حاجيان امت خود در آخرالزمان را به سه دسته تقسيم فرموده، وضعيت آنان را اينچنين پيشبينى كرده است:
دسته اول: ثروتمندان كه با انگيزه تفريح و خوشگذرانى به حج مىروند.
دسته دوم: گروههاى متوسط جامعه كه با هدف تجارت و سوداگرى راهى زيارت خانه خدا مىشوند.
دسته سوم: نيازمندان و فقيران كه براى خودنمايى و
رياكارى عازم آن ديار مىشوند.[1]
و طبيعى است كه هيچ يك از اين سه دسته، بهره و نصيب معنوى از اين سفر نخواهند داشت.
از اينرو حاجيان پيش از سفر، بايد هدف و انگيزه خود را مشخص كنند و سپس در راستاى همان اهداف درنظر گرفته شده، برنامهريزى نموده، سفر را آغاز نمايند.
2- توبه و استغفار
پس از آنكه خداخواهى و خداجويى بهعنوان هدف مشخص شد، حاجى بايد زنگارهاى گناه و معصيت را از جان و دل بزدايد، و روح را از تيرگىها پاك كند تا زمينه را براى راهيابى به محضر حق و حريم عشق و پذيرش در پيشگاه معبود فراهم سازد.
امام صادق7فرمود:
«إذا ارَدْتَ الْحَجَّ ... ثُمَّ اغْسِلْ بِمَاءِ التَّوْبَةِ الْخَالِصَةِ مِنَ الذُّنُوبِ ...».[2]
«هرگاه اراده حج كردى ... با آب توبه خالص گناهانت را بشوى ...»
[1]- تهذيب، ج 5، ص 463، ح 1613- تاريخ بغداد، ج 10، ص 296
[2]- مصباحالشريعه، ص 142
حاجى در سفر حج و عمره ميهمان خداوند است و از آنجا كه خالق، به ظاهر خلق نمىنگرد بلكه به باطن نظر دارد، لذا به روح و جان حاجى نظر مىافكند و روا نيست انسان با آلودگى به محضر حق وارد شود.
عادت مردم در ميهمانىها اين است كه از محل كار خود به خانه رفته، جسم خويش را شستشو داده، لباسهاى تميز پوشيده، موها را شانه زده، خود را معطر مىكنند و سپس به ميهمانى مىروند و هرچه ميزبان درنظر آنها مهمتر باشد، اينگونه آداب را بيشتر رعايت مىكنند.
حال چهكسى از خداوند عظمتش بيشتر است؟ آيا از ادب بهدور نيست كه انسان در پيشگاه خالق و آفريننده خود با قلبى مالامال از گناه و معصيت شرفياب شود؟ خدايى كه به تمام افكار و اسرار نهان ما آگاه است، اعمال ما را مىداند و از نيات ما باخبر است.
از اين رو پيش از ورود به حرمين شريفين لازم است حاجى خانه دل را از گناه پاك نمايد، آنگاه بهسوى كوى دوست حركت كند.
توبه نيز بايد حقيقى و به بيان قرآن كريم توبه نصوح باشد:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً