پيشگفتار
همهساله دهها هزار انسان عاشق، از شهر و ديار خود بهسوى حرمين شريفين حركت مىكنند تا با انجام عمره و حج، يكى از شكوهمندترين عبادتها را انجام دهند.
زائران بيتاللَّه الحرام نسبت به اين سفر ديدگاههاى متفاوتى دارند و هركدام به ميزان آگاهى و شناخت خويش از آن بهره مىگيرند. تعدادى از حاجيان در پايان سفر، قلب خود را از عشق و محبت خدا لبريز نموده، پيروزمندانه و با حجّى مقبول و مبرور به شهر و ديار خود باز مىگردند.
گروهى نيز همچون انسان فرورفته در خواباند كه خواب خوش مىبيند و به ناگاه از جا مىپرد، پس از بازگشت از سفر حج از خواب غفلت بيدار شده و همهچيز را خاتمهيافته مىبينند و از اينكه فرصتهاى ارزشمندى را به آسانى از دست دادهاند در حسرت و اندوه عميقى فرو مىروند.
زائرى، عمرى در آرزوى زيارت خانه خدا و مرقد
رسول خدا6و ائمه بقيع بهسر برده و هر روز و هر شب از خدا درخواست مىكرده و اين دعا را مرتب تكرار مىنموده است:
«اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي حَجَّ بَيْتِكَ الْحَرَامِ، فِي عَامِي هَذَا وَ فِي كُلِّ عَامٍ ... وَ زِيارَةَ قَبْرِ نَبِيِّكَ وَ قُبُورِ الأَئِمَّةِ ...».[1]
حال كه دعاى او مستجاب گرديده، بهجاى بهرهبرى از اين سفر الهى، چند روزى را در كوچه و بازارهاى مكه و مدينه پرسه مىزند و بر سر سفره آماده مىنشيند و ديگران از او پذيرايى مىكنند و پس از گذشت چند روز، با كولهبارى سنگين به خانه و كاشانه خويش بازمىگردد و هنگام ورود به شهر و ديار خود، آنگاه كه فرزندان و دوستان و خويشاوندان به استقبالش مىآيند، خاطرات سفر را از او جويا مىشوند، هيچ حرف مفيد و سودمندى براى گفتن ندارد و اين خود زيانى بزرگ است كه غمى فراموشناشدنى را بهدنبال خواهد داشت.
باتوجه به آنچه بيان شد، چه نيكو است كه حاجيان، قبل از سفر، با اهداف سفر و وظايف خويش
[1]- مفاتيح الجنان، ادعيه ماه مبارك رمضان.
آشنا گرديده، با معرفت به زيارت خانه خدا و قبر مطهر رسول خدا6و ائمه معصوم بقيع:مشرف شوند و در نتيجه هنگام مراجعت، علاوه بر دستيابى به درياى بيكران رحمت و مغفرت الهى، در روح و جان آنان تحولى بزرگ پديدار شود و تمام وجودشان رنگ الهى به خود بگيرد.
اخلاق و آدابى كه در اين كتاب گردآورى شده، برگرفته از آموزههاى پيشوايان دينى ما در زمينه اخلاق و آداب سفر، به خصوص سفر الهى و معنوى حج است كه اميد است مورد استفاده واقع شود.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
آداب سفر حج
1- تعيين هدف
سير و سفر با انگيزههاى دينى و عقلانى، از ديدگاه اسلام امرى پسنديده و مقبول است. خداوند متعال در آيات متعددى از قرآن كريم مردم را به سير و گردش در زمين دعوت نموده، از آنان خواسته است تا با سفر به گوشه و كنار جهان، در تاريخ و سرنوشت نهايى ملتها بيانديشند و از حوادث، رخدادها و خوب و بد زندگى امتهاى گذشته درس عبرت بگيرند:
«أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي اْلأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ...»؛[1]
«آيا در زمين نگشتهاند تا ببينند فرجام كسانى كه پيش از آنها زيستهاند چگونه بوده است؟»
سفر الهى و معنوى حج نيز به دليل اهميتى كه در اسلام دارد بايد با انگيزهاى الهى و با قصد قربت و
[1]- غافر: 21
بهصورتى هدفمند انجام شود تا حاجى بتواند به دستاوردهاى درنظر گرفته شده از سوى خداوند، دست يابد.
امام صادق7فرمود:
«الْحَجُّ حَجَّانِ: حَجٌّ لِلَّهِ وَ حَجٌّ لِلنَّاسِ، فَمَنْ حَجَّ لِلَّهِ كَانَ ثَوَابُهُ عَلَى اللَّهِ الْجَنَّةَ، وَ مَنْ حَجَّ لِلنَّاسِ كَانَ ثَوَابُهُ عَلَى النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ».[1]
«حج دو گونه است: 1- حج براى خدا 2- حج براى مردم، پس آنكس كه براى خدا حج گزارد، از خداوند پاداش بهشت گيرد و آنكس كه براى مردم حج بهجاى آورد، پاداش آن در روز قيامت با مردم است!»
از اين روايت بهخوبى مىتوان فهميد كه هدف و انگيزه تا چهاندازه در سفر حج تأثيرگذار است.
بنابراين اگر حاجى با هدف خداخواهى، خداجويى، تحول روحى و اخلاقى، و پالايش روح و جان در اين راه گام نهد، اعمال و رفتار خود را نيز با اين اهداف منطبق مىسازد و درنتيجه در حرمين شريفين پيوسته به نماز و دعا و عبادت و تفكر در حقايق اسلام و
[1]- وسائل الشيعه، ج 11، ص 109، ح 40؛ ثوابالاعمال، ج 74، ص 16
تاريخ زندگى پيامبران و امامان و ياران باوفا و پاكباخته آنان مىپردازد، از لحظهلحظه سفر بهرهگيرى مىكند، پردههاى غفلت را از جلو چشمانش كنار مىزند تا هنگام رسيدن به مرقد معشوق در مدينه و معبد عشق در مكه، كاملًا روح و جان خويش را صيقل داده، رنگ الهى و معنوى به خود بگيرد.
و اگر حاجى به قصد تفريح و استراحت به حج بيايد، بهگونهاى ديگر رفتار خواهد كرد، بيشتر به مسكن بهتر، غذاى لذيذتر، و خريد كالاى بيشتر و ارزانتر مىانديشد و بهجاى حضور در حرمين شريفين در كوچه و خيابان و بازار پرسه مىزند و در پايان سفر نيز با كولهبارى از اجناس پرزرق و برقِ دنيايى به ديار خويش بازمىگردد.
رسول خدا6در يك تقسيمبندى تنبّهآفرين، حاجيان امت خود در آخرالزمان را به سه دسته تقسيم فرموده، وضعيت آنان را اينچنين پيشبينى كرده است:
دسته اول: ثروتمندان كه با انگيزه تفريح و خوشگذرانى به حج مىروند.
دسته دوم: گروههاى متوسط جامعه كه با هدف تجارت و سوداگرى راهى زيارت خانه خدا مىشوند.
دسته سوم: نيازمندان و فقيران كه براى خودنمايى و
رياكارى عازم آن ديار مىشوند.[1]
و طبيعى است كه هيچ يك از اين سه دسته، بهره و نصيب معنوى از اين سفر نخواهند داشت.
از اينرو حاجيان پيش از سفر، بايد هدف و انگيزه خود را مشخص كنند و سپس در راستاى همان اهداف درنظر گرفته شده، برنامهريزى نموده، سفر را آغاز نمايند.
2- توبه و استغفار
پس از آنكه خداخواهى و خداجويى بهعنوان هدف مشخص شد، حاجى بايد زنگارهاى گناه و معصيت را از جان و دل بزدايد، و روح را از تيرگىها پاك كند تا زمينه را براى راهيابى به محضر حق و حريم عشق و پذيرش در پيشگاه معبود فراهم سازد.
امام صادق7فرمود:
«إذا ارَدْتَ الْحَجَّ ... ثُمَّ اغْسِلْ بِمَاءِ التَّوْبَةِ الْخَالِصَةِ مِنَ الذُّنُوبِ ...».[2]
«هرگاه اراده حج كردى ... با آب توبه خالص گناهانت را بشوى ...»
[1]- تهذيب، ج 5، ص 463، ح 1613- تاريخ بغداد، ج 10، ص 296
[2]- مصباحالشريعه، ص 142