12- مسائل نماز
مقدّمه:
نماز رابطه انسان با خدا و مايه صفاى روح و پاكى دل و پيدايش روح تقوى و تربيت انسان و پرهيز از گناهان است. نماز مهمترين عبادات است كه طبق روايات «اگر قبول درگاه خدا شود عبادات ديگر نيز قبول خواهد شد، و اگر قبول نگردد اعمال ديگر نيز قبول نخواهد شد».[1]
در آيات قرآن مجيد و روايات اسلامى و وصايا و سفارشهاى پيغمبر اكرم (صلى الله عليه و آله) و ائمّه معصومين (عليهم السلام) از مهمترين كارهايى كه روى آن تأكيد شده نماز است. بدين جهت ترك نماز از بزرگترين گناهان كبيره محسوب مىشود.
سزاوار است انسان نماز را اوّل وقت بخواند، و به آن اهميّت بسيار دهد، و از تند خواندن نماز، كه ممكن است مايه خرابى آن گردد، جدّاً بپرهيزد. روح نماز «حضور قلب» است، بنابراين بايد عوامل حضور قلب را در خود تقويت كند، مثل اين كه معانى كلمات نماز را بفهمد، و در حال نماز به آن توجّه داشته باشد، و با حال خضوع و خشوع نماز را انجام دهد، بداند با چه كسى سخن مىگويد و خود را در مقابل عظمت و بزرگى خدا بسيار كوچك ببيند. و نيز كارهائى كه ارزش
[1]. مرحوم علّامه مجلسى (رحمه الله) در جلد 80 بحار الأنوار، صفحه 20 و 25، به اين روايت اشاره كرده است.
نماز و حضور قلب را كم مىكند انجام ندهد، مثلا در حال خواب آلودگى و خوددارى از بول و در ميان سر و صدا و در برابر منظرههايى كه جلب توجّه مىكند به نماز نايستد.
كارهائى كه ثواب نماز را زياد مىكند انجام دهد، لباس پاكيزه بپوشد، موهاى خود را شانه بزند و مسواك كند و خود را خوشبو نمايد و انگشتر عقيق به دست كند. اميد است كه خداوند مهربان همه ما را جزء نمازگزاران واقعى قرار دهد و عبادتهاى ناقص مارا به فضل و كرمش قبول فرمايد.
احكام اوقات نماز
سؤال 321-خانم بچّهدارى كه براى تطهير لباسهايش مشكل دارد، آيا بهتر است كه نماز ظهر و عصر را در اوّل وقت بخواند، يا صبر كند تا در آخر وقت با لباس پاك بخواند، و بلافاصله نماز مغرب و عشاء را نيز با همان لباس پاك اقامه نمايد؟ آيا مردى كه وظيفه تربيت بچّه خردسالى را بر عهده گرفته، نيز همين حكم را دارد؟
جواب:بايد نمازها را در زمانى بخواند كه مىتواند با لباس پاك انجام دهد، و فرقى بين مرد و زن از اين نظر نيست.
سؤال 322-حضرتعالى در مسأله 682 رساله توضيح المسائل، يكى از راههاى شناخت فرا رسيدن وقت نماز را «شهادت يك مرد عادل» شمردهايد، آيا «مرد» در اين مسأله خصوصيّت دارد، يا شهادت «زن» نيز كافى است؟
جواب:اگر شهادت زن نيز موجب اطمينان، يا ظنّ قوى شود، كافى است.
سؤال 323-هرگاه شوهر در اوّل وقت نماز تقاضاى تمكين كند، آيا اجابت تقاضاى او مقدّم است، يا انجام نماز اوّل وقت، كه از مستحبّات مؤكّد است، و در روايات راجع به آن سفارش زيادى شده است؟ و اگر زن به خواسته شوهر اعتنا نكند، و به نماز بپردازد، نمازش چه حكمى دارد؟
جواب:اجابت شوهر مقدّم است، ولى اگر به نماز بپردازد گناه كرده، امّا نماز او باطل نيست.
سؤال 324-انجام نمازهاى مستحبّى مقدّم است، يا اجابت در خواست شوهر؟ در نمازهاى مستحبّى كه وقت آن محدود است، به گونهاى كه اگر دعوت شوهر اجابت شود وقت آن تمام مىشود، كدام يك مقدّم است؟
جواب:اجابت دعوت شوهر (در صورتى كه در حدّ معمول و معقول باشد) مقدّم است.
پوشانيدن بدن در نماز
مسأله 325-زن بايد در موقع نماز تمام بدن، حتّى سر و موى خود را، بپوشاند؛ ولى پوشاندن گردى صورت و دستها تا مچ و پاها تا مچ لازم نيست، امّا براى اين كه يقين كند كه مقدار واجب را پوشانده احتياط اين است كه مقدارى از اطراف صورت و قدرى پايينتر از مچ را هم بپوشاند.
مسأله 326-براى زنان پوشانيدن موهاى مصنوعى و زينتهاى پنهانى (مانند دستبند و گردنبند) نيز لازم است.
سؤال 327-آيا پوشش زن در نماز بايد طورى باشد كه از هيچ طرف، بدن او ديده نشود؟ آيا پوشاندن زينت و زيورهاى صورت و دست در نماز، در جايى كه نامحرم نيست، لازم است؟
جواب:پوشاندن تمام بدن در نماز، به استثناء وجه و كفّين و پاها تا مچ، از چهار طرف لازم است و زينت آلات اگر روى لباس باشد براى نماز اشكال ندارد.
سؤال 328-نماز خواندن با مانتو و شلوار و روسرى معمولى، يا بلوز و دامن و جوراب و روسرى معمولى، به گونهاى كه به جز گردى صورت و دستها تا مچ بقيّه بدن پوشيده باشد، چه حكمى دارد؟ اگر اين لباسها زينتى باشد چطور؟
جواب:اشكالى ندارد، هر چند چادر حجاب برتر است، و در صورتى كه لباس زينتى باشد، ولى در مقابل نامحرمان نباشد، آن هم اشكالى ندارد.
سؤال 329-استفاده از چادرهاى نازك، كه در برابر نور بدن نمايان مىشود، براى نماز چه حكمى دارد؟
جواب:در صورتى كه در آنجا نورى نباشد كه بدن نمايان شود اشكالى ندارد.
سؤال 330-چنانچه زن هنگام نماز، يا پس از آن، دريابد قسمتى از اندامش كه پوشيدن آن لازم بوده، پوشيده نشده است، تكليف چيست؟
جواب:نمازش صحيح است.
سؤال 331-من در منزل معمولا با لباس آستين كوتاه و دامن (بدون شلوار و روسرى) به همراه چادر نماز مىخوانم؛ ولى دو مطلب برايم موجب سؤال شده است، از شما ممنون خواهم شد اگر جواب آن را بفرمائيد:
الف) به هنگام ركوع قسمتى از ساق پا، و به هنگام سجده قسمتى از ساق دستم نمايان مىشود، چه حكمى دارد؟
ب) گاهى از اوقات كه مىخواهم چادرم را مرتّب كنم، قسمتى از بدنم كه بايد پوشيده باشد آشكار مىشود، آيا اين موارد جزئى نيز براى نماز اشكال دارد؟
جواب:آرى ظاهر شدن ساق دست يا ساق پا و مانند آن اشكال دارد.
سؤال 332-در جايى كه شخص نامحرم به قصد تلذّذ به دستها (تا مچ) و گردى صورت زن نمازگزار كه زينت دارد، نگاه مىكند، نماز خواندن بدون پوشاندن آنها چه حكمى دارد؟
جواب:اشكالى ندارد، ولى احتياط واجب آن است كه خود را در معرض ديد نامحرم قرار ندهد.
سؤال 333-در جائى كه نامحرمى نيست، آيا زن مىتواند با چهرهاى كاملا آرايش كرده (البتّه با رعايت حجاب لازم براى نماز) به نماز بايستد؟
جواب:اشكالى ندارد.
سؤال 334-فلسفه پوشش و حجاب زن به هنگام نماز چيست؟ مگر خداوندِ جميل و دوست دارِ زيبائيها، از همه كس حتّى شوهر به زن نزديكتر نيست؟ پس چرا زن بايد خود را در مقابل خداوند بپوشاند؟
جواب:زن بايد بهترين و مناسبترين لباس را در مقابل خداوند بپوشد، و بهترين لباس زن، حجاب كامل است. به علاوه اين سبب مىشود كه در موارد ديگر حجاب را فراموش نكند.
سؤال 335-آيا رعايت حجاب و پوشانيدن بدن در اعمال عبادى غير از نماز، همانند تلاوت قرآن و دعاء، فضيلتى براى زن محسوب مىشود؟
جواب:دليلى بر وجوب يا استحباب آن نداريم، ولى اگر مشكلى ايجاد نكند محترمانهتر محسوب مىشود.
شرايط لباس به هنگام نماز
سؤال 336-شوهرم متأسّفانه اهل خمس و وجوهات شرعيّه نيست، و تذكّرات و نصيحتهاى من نيز تا كنون مؤثّر نبوده است، با توجّه به اين كه يكى از شرائط لباس نمازگزار اين است كه غصبى نباشد، نماز من با لباسهايى كه از اين پولها تهيّه مىشود چه حكمى دارد؟
جواب:به شما و امثال شما اجازه مىدهيم كه در اين لباسها تصرّف كنيد و اگر مىتوانيد وجوه شرعيّه آن را بپردازيد. و اگر توانايى نداريد، به ذمّه بگيريد و هر زمان موفّق شديد بپردازيد.
مسأله 337-نماز خواندن با لباس طلابافت براى مردان جايز نيست و نماز را باطل مىكند، ولى براى زنان، در صورتى كه اسراف نباشد، اشكالى ندارد. در غير حال نماز نيز پوشيدن چنين لباسى براى مردان حرام است.
مسأله 338-زينت طلا، مانند انگشتر طلا و يا ساعت مچى طلا و مانند آن، براى مردان حرام است، و نماز با آن باطل است، و احتياط واجب آن است كه از استعمال عينك طلا هم خوددارى شود، ولى همه اينها براى خانمها در نماز و غير نماز جايز است.
مسأله 339-پوشيدن لباسى كه از ابريشم خالص است براى مردان حرام است، حتّى عرقچين و بند شلوار، و نماز با آن باطل است. حتّى آستر لباس نيز نبايد از ابريشم خالص باشد، امّا همه اينها براى خانمها، چه در حال نماز و چه در غير نماز، جائز است.
سؤال 340-چرا استفاده از طلا و ابريشم در نماز و غير آن، براى مردان ممنوع و براى خانمها جايز است؟ فلسفه آن را بيان فرمائيد.
جواب:زينت جزئى از زندگانى زنان است، و به همين دليل اسلام اجازه استفاده از زينت حتّى طلا و لباس ابريشمى (در حدّ معقول و دور از اسراف) را به آنها داده است.
مسأله 341-احتياط آن است كه مرد لباس مخصوص زنان، و زن لباس مخصوص مردان را نپوشد، ولى نماز با آن اشكال ندارد.
سؤال 342-پوشيدن شلوار، يا پيراهن مردانه، و سر كردن چفيه توسّط بانوان چه حكمى دارد؟
جواب:احتياط اين است كه چنين كارى نكنند.
سؤال 343-منظور از اين كه فرمودهايد: «پوشيدن لباس مخصوص مرد براى زن و بالعكس اشكال دارد»، چه نوع لباسى است؟ لطفاً توضيح دهيد.
جواب:منظور لباسى است كه در عرف عام مىگويند لباس زنانه است (ولى هرگاه فسادى بر آن مترتّب نشود حرام نيست).
سؤال 344-بسيار اتّفاق مىافتد كه زن در داخل منزل دمپائى شوهر يا شوهر دمپائى خانمش را مىپوشد، آيا اين كار اشكال دارد؟
جواب:اشكالى ندارد، بلكه لباسهاى مخصوص هر كدام را نيز اگر ديگرى بپوشد و مفاسدى بر آن مترتّب نشود اشكالى ندارد، امّا آنجا كه فسادانگيز است حرام مىباشد.
سؤال 345-گاهى از اوقات در نمايشها و تئاترهاى مخصوص بانوان، كه تمام بازيگرها زن هستند، زنانى كه نقش مردها را بازى مىكنند ناچارند لباس مردانه بپوشند، آيا در اين صورت هم پوشيدن لباس مخصوص مردان اشكال دارد؟ يا اين اشكال مخصوص جايى است كه با چنين لباسى در جامعه ظاهر شود؟
جواب:آرى آن هم اشكال دارد.
سؤال 346-آيا منظور از لباس مخصوص زنان يا مردان، لباسهايى مانند روسرى و مقنعه و چادر و دامن است كه كاملا مختصّ به زنان است، يا حتّى كت و شلوار و بلوز و مانند آن، كه مرد و زن هر دو مىپوشند، را نيز شامل مىشود، هر چند شكل آنها متفاوت است؟
جواب:در صورتى كه شكل آنها متفاوت باشد جزء لباسهاى اختصاصى محسوب مىشود.
برخى از مواردى كه نجس بودن لباس يا بدن نمازگزار جايز است
مسأله 347-يكى از موارد عفو، خون كمتر از درهم است (درهم به اندازه بند انگشت اشاره است)، كه اگر در لباس نمازگزار باشد، نماز خواندن با آن جايز است، به شرط اين كه از خون حيض، نفاس، استحاضه، خون سگ، خوك، مردار، خون حيوان حرام گوشت، و همچنين خون كافر نباشد (بنا بر احتياط واجب).
سؤال 348-يكى از مواردى كه نجس بودن لباس نمازگزار جايز است لباسهاى كوچك نمازگزار، مانند عرقچين و جوراب است، آيا جورابهاى بلند زنانه، كه گاهى بجاى شلوار از آن استفاده مىشود، و نيز «كر ست» مشمول اين حكم مىباشد؟
جواب:جورابهاى بلند زنانه مشمول اين حكم نيست، ولى مورد دوم مشمول همين حكم است.
مسأله 349-يكى ديگر از موارد عفو، زنى است كه پرستار بچّه مىباشد و نمىتواند براى نماز به آسانى لباس طاهر تهيّه كند. هرگاه در شبانه روز يك مرتبه لباس خود را بشويد مىتواند با آن نماز بخواند، هر چند لباسش با بول بچّه نجس شود، ولى احتياط آن است كه لباس خود را براى اوّلين نمازى كه به جا مىآورد آب بكشد.
مسأله 350-هرگاه بتواند با وسايلى (مثلا با پوشكهاى معمولى) جلوى سرايت نجاست بچّه را بگيرد بايد چنين كند، و نيز اگر لباسهاى متعدّد دارد بايد از لباس پاك استفاده كند.
سؤال 351-آيا در حكم فوق بين مادر بچّه و زن ديگرى كه براى پرستارى بچّه اجير شده، تفاوتى وجود دارد؟ اگر مردى پرستارى چنين بچّهاى را بر عهده بگيرد، آيا مشمول اين حكم مىشود؟
جواب:فرقى بين مادر و زنان ديگر، كه پرستارى بچّه را بر عهده دارند، نيست. ولى اگر مرد پرستار باشد، احتياط آن است كه لباس و بدن خود را به هنگام نماز، در صورتى كه عسر و حرج نداشته باشد، آب بكشد.
برخى از مستحبّات و مكروهات لباس نمازگزار
سؤال 352-آيا كراهت لباس سياه براى نماز، شامل چادر مشكى و همچنين عباى مشكى مىشود؟
جواب:معروف كراهت لباس سياه در نماز است، و دليلى كه براى آن ذكر شده زن و مرد، هر دو، را شامل مىشود؛ ولى عبا از آن استثناء شده، و بعيد نيست چادر زنان نيز مشمول استثناء باشد.
سؤال 353-در مسأله 790 رساله حضرتعالى آمده است كه: «استعمال بوى خوش در لباس نمازگزار به اميد ثواب مطلوب است». آيا براى زنى كه در مسجد نماز مىخواند، استعمال بوى خوش به هنگام نماز جايز است؟ مخصوصاً اگر بداند، يا احتمال دهد، كه به هنگام بازگشت از مسجد به سوى خانه، بوى آن را مرد نامحرم استشمام مىكند؟
جواب:در چنين صورتى احتياط اجتناب است.
مكان نمازگزار
مسأله 354-زن بايد در نماز، عقبتر از مرد بايستد و جاى سجده او از جاى سجده مرد كمى عقبتر باشد و الّا نمازش باطل است، و در اين حكم محرم و نامحرم تفاوتى ندارد، ولى اگر ميان مرد و زن ديوار، يا پرده و مانند آن باشد، يا به اندازه ده ذراع (تقريباً 5 متر) فاصله باشد اشكال ندارد.
مسأله 355-اگر زن در كنار مرد، يا جلوتر بايستد و با هم وارد نماز شوند نماز هر دو باطل است، امّا اگر يكى قبلا وارد نماز شده باشد نماز او صحيح، و نماز دومى باطل است.
سؤال 356-با توجّه به اين كه شرط مذكور در دو مسأله بالا، در مسجد الحرام رعايت نمىشود، و زنها در رديف مردها و گاهى جلوتر از آنها به نماز مىايستند، نماز طواف و ساير نمازهاى واجب و مستحبّ آنها چه حكمى دارد؟
جواب:در آنجا اشكالى ندارد.
سؤال 357-آيا بودن پرده و ديوار و مانند آن، بين زنان و مردان در حال نماز خواندن و