سؤال 717-اگر زن با صوت قرآن بخواند، آيا مرد نامحرم مىتواند به آن گوش دهد؟ آيا در اين مورد تفاوتى بين نوار و غير آن هست؟
جواب:در صورتى كه زن بطور ساده قرآن بخواند مانعى ندارد؛ ولى اگر با آهنگ يا صداى زيبا بخواند، گوش دادن مرد اجنبى جايز نيست. و نوار و غير نوار فرقى نمىكند.
سؤال 718-شوخى كردن و خنده نمودن استاد زن در كلاس درس دانشجويان دختر و پسر، به منظور رفع كسالت و خستگى و تجديد روحيه دانشجويان، چه حكمى دارد؟
جواب:رعايت آداب عفّت در كلاس درس واجب است.
سؤال 719-آيا پاسخ دادن به سلام مرد نامحرم، مخصوصاً مردان جوان، لازم است؟
جواب:جواب سلام بصورت عادى و متعارف واجب است.
سؤال 720-منزل ما در همسايگى يك دبيرستان دخترانه است. گاهى از اوقات، مخصوصاً به هنگام مراسم صبحگاهى دانشآموزان، صداى آنها را در حال قرائت قرآن، يا دعا، يا سرودهاى دستجمعى مىشنويم، حكم آن چيست؟
جواب:شما عمداً گوش ندهيد، هر چند بدون اختيار به گوش شما برسد. و لازم است به مسئولين آنجا يادآور شويد كه صدا را آهستهتر كنند.
گفتگو با نامحرم
سؤال 721-آيا بطور كلّى گفتگو با زن نامحرم جايز است؟
جواب:در صورتى كه بطور عادى باشد مانعى ندارد.
سؤال 722-آيا خواهران دانشجو مىتوانند در مورد امور كلاس، يا مسائل علمى در بين برادران دانشجو، كنفراس ارائه نمايند؟
جواب:هرگاه موازين شرعى در آن رعايت گردد، و مفسده خاصّى نداشته باشد مانعى ندارد.
سؤال 723-گفتگو با مردان نامحرم با چه شرائطى جايز است؟
جواب:در حدود سخنان عادى، مشروط به اين كه منشأ فسادى نباشد، جايز است.
سؤال 724-حدود شرعى ارتباط دختر و پسرى كه حقيقتاً قصد ازدواج دارند تا چه ميزانى است؟ چه مقدار گفتگو براى آنها جايز است؟
جواب:مرد و زنى كه مىخواهند با يكديگر ازدواج كنند، مىتوانند به مقدار لازم در جلسهاى بنشينند و يكديگر را ببينند و با يكديگر صحبت كنند. و اگر در يك جلسه مقصود حاصل نشد، مىتوانند در چند جلسه با هم بنشينند و صحبت كنند، و سپس تصميم بگيرند.
سؤال 725-مكالمه تلفنى پسر و دختر و مراوده طرفين جهت دوستى چه حكمى دارد؟ اگر اين گونه امور مقدّمهاى براى تحقيق پيرامون ازدواج باشد چه صورت دارد؟
جواب:جايز نيست؛ مگر به مقدارى كه براى تحقيق در ازدواج ضرورت دارد.
سؤال 726-لطفاً به سؤالات زير پاسخ فرماييد:
الف) آيا ارتباط نوشتارى و نامهنگارى دختر و پسر بالغ نامحرم از طريق كامپيوتر و شبكه اينترنت جايز است؟
ب) پس از آشنايى طرفين از طريق بالا، آيا ملاقات عمومى تعدادى دختر و پسر بالغ و نامحرم، در مكان عمومى جايز است؟
ج) آيا مصاحبه و نگاه به چشمها و صورت همديگر جايز است؟
د) اگر موارد بالا جايز باشد، در چه مرحلهاى اجازه پدر براى ادامه ارتباط دختر يا پسر بالغ و نامحرم، حضورى يا نوشتارى، واجب است؟
جواب:با توجّه به اين كه اين گونه ارتباطها غالباً منشأ مفاسدى مىشود، جايز نيست.
سؤال 727-هنرپيشگى دختران و زنان در فيلمهاى تلويزيونى و سينمايى در كنار مردان نامحرم و به عنوان همسر صورى آنان چه حكمى دارد؟ آيا در هنگام اجراى نقش، مجاز به خنده و گفتگوى صميمانه با يكديگر هستند؟
جواب:صحبتهاى معمولى و ايفاء اين نقشها، اگر مفسده خاصّى بر آن مترتّب نشود و حجاب اسلامى رعايت گردد، اشكالى ندارد.
اختلاط زن و مرد
مسأله 728-احتياط واجب آن است كه مرد و زن نامحرم در محلّ خلوتى كه كسى در آنجا نيست و ديگرى هم نمىتواند وارد شود، نمانند؛ حتّى اگر در آنجا نماز بخوانند نماز آنها اشكال دارد.
سؤال 729-محدوده خلوت با اجنبيّه چيست؟ اگر شخصى مطمئن باشد كه در خلوت با اجنبيّه به گناه نمىافتد، بازهم اين كار اشكال دارد؟
جواب:اگر در مكانى هستند كه معمولا هيچ كس رفت و آمد نمىكند، خلوت با اجنبيّه محسوب مىشود. و خلوت با اجنبيّه، حتّى اگر فكر مىكنند به حرام نمىافتند، اشكال دارد.
سؤال 730-خانمى مىخواهد به تحصيل خود ادامه دهد، تا در آينده شغل مناسب و مشروعى انتخاب كند، ولى ادامه تحصيل مستلزم اين است كه با نامحرمان روبهرو شود؛ مثل اين كه نزد نامحرم درس بخواند، يا با دانشجويان پسر در يك كلاس بنشيند، آيا ادامه تحصيل در چنين شرايطى جايز است؟
جواب:هرگاه توأم با امر حرامى- مانندِ خلوت با اجنبيّه و يا مفاسد ديگر- نگردد، مانعى ندارد.
سؤال 731-آيا شركت دختران و بانوان همراه با مردان و پسران در ارگانهاى انقلابى، مانند جهاد سازندگى، بنياد شهيد، سپاه پاسداران و مانند آن، و انجام امور محوّله و نشست با هم، كه ناچار از تماسّ و برخورد با هم مىباشند، مشروع است؟
جواب:در صورتى كه جهات شرعى رعايت شود، و منشأ فسادى نگردد، جايز است.
سؤال 732-با توجّه به آنچه در مسأله 49 از احكام النكاح جلد دوم عروه الوثقى آمده، كه اختلاط مردان و زنان مكروه شمرده شده است، آيا اين كراهت در آن دسته از مناسك حج كه بصورت مختلط انجام مىشود نيز وجود دارد؟
جواب:در مورد مناسك حج، كه سيره مسلمين هميشه بر آن جارى بوده، اشكالى نيست.
سؤال 733-نظر حضر تعالى در مورد مدارس مختلط پسر و دختر، كه در برخى مناطق
بخاطر كمبود محلّ درس ناچار از آن هستند، چيست؟
جواب:در موارد ضرورت، با رعايت حجاب اسلامى و موازين شرعى مانعى ندارد؛ ولى كوشش براى جداسازى اين مدارس بايد ادامه يابد.
سؤال 734-آيا براى نمايش صحنههاى تاريخى، اختلاط زن و مرد مسلمان كه در نقش كفّار بازى مىكنند و همراه با مكالمات مهيّج شهوت و عاشقانه است، جايز است؟
جواب:بازى كردن در نقش كفّار به منظور اهداف آموزنده مانعى ندارد؛ ولى مكالمات محرّك و شهوتانگيز جايز نيست.
سؤال 735-گاه دانشجوى پسرى در بين عدّهاى دانشجوى دختر، و يا بالعكس درس مىخواند، با توجّه با اين كه اگر با اين شرايط تحصيل را ادامه ندهد متضرّر مىشود، آيا درس خواندن در فرض مسأله جايز است؟
جواب:اگر موجب كار حرامى نمىشود اشكالى ندارد؛ ولى سزاوار است مسئولين كشورهاى اسلامى برنامهاى براى جدا ساختن مراكز تحصيلى پسران و دختران تنظيم كنند.
سؤال 736-جوان مجرّدى در برخورد با نامحرم دچار مشكل است. اين برخوردها و نگاههاى غير مستقيم و گاه مستقيم (كه بنا به ضرورت و از روى ناچارى انجام مىشود)، و حتّى در برخى موارد شنيدن صداى نامحرم و صداى پاى او، برايش نوعى لذّت به همراه دارد. لازم به ذكر است محدود كردن خود و خانهنشينى براى فرار از مشكل مطرح شده، تنها براى مدّتى او را از اين صحنهها دور مىكند، امّا در برخوردهاى بعدى، كه به ناچار هر انسانى ناگزير از آن است، اوّلا: اين حالتها در او تشديد مىشود، به طورى كه گاه حتّى در برخورد با محارم نيز مشكل مطرح شده، بروز مىكند، ثانياً: در درازمدت به علّت قطع ارتباط با ديگران، و بيرون نرفتن از منزل، و حتّى ترك درس و تحصيل در دانشگاه، و چشم پوشيدن از تلويزيون و تصاوير و عكسها، و در يك كلام به انزوا نشستن، باعث بروز ناراحتىهاى مختلف جسمى و روحى از جمله افسردگى و ناراحتىهاى عصبى او خواهد شد. وظيفه شرعى چنين شخصى چيست؟
جواب:به هيچ وجه لازم نيست با مردم قطع رابطه كند، و خانهنشين شود. همين
اندازه كه عمداً نگاه نكند مشكلى ندارد، حتّى اگر قهراً و بدون اختيار براى او لذّتى حاصل شود.
مجلس عروسى و ديگر مجالس شادى
سؤال 737-به نظر حضرتعالى جشن عروسى يك مسلمان چه ويژگيهايى دارد؟ به تعبير ديگر، زوجين جوان مسلمان كه قصد دارند به گونهاى جشن عروسى برپا كنند، كه از يك سو مورد رضايت خداوند باشد و قدم اوّل زندگى مشترك را با معصيت آغاز نكنند، و از سوى ديگر همراه با شادى و شور و شعف باشد و رضايت دعوتشدگان هم فراهم شود، بايد چه كنند؟
جواب:بايد از برنامههايى استفاده كنند كه آميخته با خلاف شرع نباشد و اين، امر ممكنى است، و بسيارى از مؤمنين انجام مىدهند.
سؤال 738-طبق نظر برخى از مراجع تقليد، موسيقى در مجالس عروسى استثناء شده است، نظر حضر تعالى در اين زمينه چيست؟ آيا مقلّدين شما (در صورتى كه جواب منفى باشد) مىتوانند در اين مسأله از آن مراجع تقليد كنند؟
جواب:بنابر احتياط واجب فرقى ميان مجالس عروسى و غير عروسى نيست. و با توجّه به اين كه ما در اين مسأله احتياط واجب داريم، مقلّدين ما مىتوانند به مرجع ديگرى مراجعه كنند.
سؤال 739-آوازخوانى زنان و دختران بصورت انفرادى يا دستجمعى، در محفل خصوصى زنان، مخصوصاً مجالس عروسى، چه حكمى دارد؟
جواب:اگر منظور از آواز، خوانندگيهاى مناسب مجالس لهو و فساد باشد، جايز نيست.
سؤال 740-آواز خواندن زن براى شوهرش چه حكمى دارد؟
جواب:در صورتى كه بدون آهنگهاى مناسب لهو و فساد باشد اشكال ندارد.
سؤال 741-زنان در كشمير در مراسم ازدواج براى استقبال از داماد و عروس در خيابانها و در جمع نامحرمان ترانههاى محلّى مىخوانند، اين عمل چه حكمى دارد؟ آيا
شركت در اين مجالس جايز است؟
جواب:خواندن اين ترانهها جايز نيست، و شركت در اين گونه مجالس اشكال دارد.
سؤال 742-برخى از خانمها معتقدند كه نواختن آهنگ با سازهاى بدون حلقه، و نيز با ظروفى مانند قابلمه و سطل و مانند آن اشكال ندارد، آيا نواختن آهنگ با اين وسائل در مجالس عروسى زنانه جايز است؟
جواب:هرگاه با اين وسائل آهنگهايى مانند وسايل موسيقى نواخته شود جايز نيست؛ امّا اگر همانند آن آهنگها نباشد مانعى ندارد.
سؤال 743-خانمها در مجالس عروسى نسبت به سرو وضع و رخت و لباس خود حسّاسيّت خاصّى دارند، به گونهاى كه اگر خانمى لباس گرانقيمتى را در يك جشن عروسى بپوشد، آن را در مجلس جشن ديگر نمىپوشد! حتّى برخى از خانمها به اين مقدار نيز قناعت نكرده، و در يك مجلس عروسى چند بار لباس عوض مىكنند! اينگونه كارها چه حكمى دارد؟
جواب:اين گونه كارها در شأن زنان با شخصيّت و با ايمان نيست.
سؤال 744-آيا رقص در مجالس عروسى، مخصوصاً مجالس زنانه، جايز است؟
جواب:رقص منشأ فساد است و اشكال دارد، خواه رقص زن براى زن، يا مرد براى مرد، و يا زنان براى مردان باشد؛ ولى رقص زن براى همسرش اشكال ندارد.
سؤال 745-آيا جايز است زن در ميان زنان برقصد؟ اگر جايز نيست، حكم نشستن زنان در تالارها و چنين مجالسى چگونه است؟
جواب:همانگونه كه گفته شد تنها رقص زن براى شوهرش جايز است، و بقيّه اشكال دارد، و نبايد در مجالس معصيت شركت كرد.
سؤال 746-تعريف رقص از نظر شرعى چيست؟ و حكم آن به نظر حضرتعالى چه مىباشد؟
جواب:تنها رقص زن براى شوهرش جايز است، و بقيّه اشكال دارد، و رقص يك امر عرفى است، و آن حركات موزونى است كه افراد مطّلع تصديق كنند مصداق رقص
است، و اگر مصاديق مشكوكى پيدا كرد حرام نيست.
سؤال 747-با توجّه به اين كه به جز رقص همسر براى همسر، بقيّه رقصها اشكال دارد، لطفاً بفرماييد: پولى كه به عنوان شاباش در مجالس رقص، به ويژه عروسىها، به كسى كه مىرقصد مىدهند، براى دهنده و گيرنده آن، از نظر شرعى چه حكمى دارد؟
جواب:دادن و گرفتن اين پولها جايز نيست.
سؤال 748-آيا براى عروس جايز است كه در مجلس عروسى زنانه، كه هيچ مردى جز داماد حضور ندارد، فقط براى شوهرش برقصد؛ هر چند زنان ديگر هم تماشا كنند؟
جواب:رقص زن فقط براى شوهرش جايز است، نه در حضور زنان ديگر.
سؤال 749-حكم كف زدن و دست افشانى و چوب بازى در مجالس عروسى چيست؟
جواب:كف زدن اشكالى ندارد، و چوب بازى نيز اشكالى ندارد، مگر اين كه مفسده خاصّى بر آن مترتب شود؛ ولى رقص براى غير شوهر اشكال دارد.
سؤال 750-حكم كف زدنِ هماهنگ و مرتّب يا نامرتّب به صورت مطلق، و در هر مجلسى (عروسى، مهمانى، مولودى و مانند آن) و در هر مكانى (اعمّ از مسجد، حسينيّه، منزل و مانند آن)، جهت اظهار شادى و سرور، يا تشويق، چيست؟
جواب:از جواب سابق معلوم شد؛ ولى توجّه داشته باشيد كه افراط در هيچ كارى شايسته نيست.
سؤال 751-معمولا در مراسم عيد الزهراء كف زدن، پايكوبى، رقص و حتّى امورى را كه جميع فقها صريحاً فتوا به حرمت آن دادهاند، را مستند به حديث رفع القلم كه ذيلا به آن اشاره مىشود، جايز مىدانند:
«وَ امَرْتُ الْكِرَامَ الْكَاتِبِينَ انْ يَرْفَعُوا الْقَلَمَ عَنِ الْخَلْقِ كُلِّهِمْ ثَلَاثَه ايَّام مِنْ ذلِكَ الْيَوْمِ، وَ لَا اكْتُبُ عَلَيْهِمْ شَيْئاً مِنْ خَطَايَاهُمْ كَرَامَة لَكَ وَ لِوَصِيِّكَ».[1]
آيا اين نوع احاديث از نظر سند معتبر است؟ و بر فرض اعتبار معناى حديث چيست؟
جواب:اين روايت از نظر سند اعتبارى ندارد؛ به علاوه مخالف كتاب الله است، و
[1]. بحار الأنوار، جلد 31، صفحه 125.
معاذ الله كه ائمه معصومين (عليهم السلام) اجازه ارتكاب گناه به افراد در اين ايّام يا غير اين ايّام داده باشند. و بر فرض اعتبار، معناى حديث اين است كه اگر كسى لغزشى از او سر زد خداوند او را مىبخشد، نه اين كه عمداً آلوده گناه شود.
سؤال 752-شركت در عروسى، يا مجالس ديگر، كه انسان مىداند در آن رعايت شئونات اسلامى نمىشود (از قبيل اختلاط زن و مرد، رقص و پايكوبى، استفاده از نوارهاى موسيقى و مانند آن) چه حكمى دارد؟
جواب:شركت در مجالس گناه حرام است.
سؤال 753-متأسّفانه غالب مجالس عروسى در زمان ما براى مؤمنين مشكلساز شده است، به گونهاى كه رفتن به مجلس عزا براى آنها، خوشايندتر از شركت در چنان مجالس شادى است! حال اگر شخصى مجبور باشد در مجلس عروسى، كه آلوده به گناهانى همچون موسيقى حرام و رقص و مانند آن است شركت كند، و در اطاقى كه اين گناهان انجام مىشود نرود، بلكه در اطاق مجاور كه صداى ساز و آواز مىآيد باشد، آيا مرتكب گناه شده است؟ همچنين اگر در تالارى باشند كه در يك قسمت موسيقى و رقص هست و او در قسمت ديگرى است، ولى صداى موسيقى را مىشنود، چه حكمى دارد؟
جواب:اگر در محلّ جداگانهاى باشد كه دو مجلس محسوب شود اشكالى ندارد؛ ولى عمداً به موسيقى حرام گوش ندهد، هر چند بىاختيار به گوشش برسد.
حضانت
سؤال 754-زن بيوهاى، كه يك پسر پنجساله از شوهر مرحوم خود دارد، چند سال پس از فوت شوهرش ازدواج كرده است، پدر بزرگ اين پسر مىگويد: «من به عنوان ولىّ نمىگذارم نوهام در خانه مرد بيگانهاى تربيت شود». و مادر پسر مىگويد: «من به عنوان مادر، خود او را پرورش مىدهم». حقّ حضانت اين پسر بچّه با كيست؟
جواب:در مورد نگهدارى بچّه و پرورش او تا زمان بلوغ، مادر بچّه بر جدّ او مقدّم است؛ حتّى در صورتى كه شوهر كند، ولى در مسأله ولايت بر اموال، حقّ با جدّ است و مادر ولايتى بر اموال كودك ندارد.