بگيرد يا شصت فقير را سير كند يا به هركدام يك مدّ كه تقريباً ده سير است طعام يعنى گندم يا جو و مانند اينها بدهد و چنانچه اينها برايش ممكن نباشد، مخيّر است يا هيجده روز پى در پى روزه بگيرد و يا هر چند مد كه مىتواند به فقير اطعام بدهد واحوط مستحبّ آن است كه اختيار نمايد تصدّق بر فقراء را و اگر نتواند روزه بگيرد وطعام بدهد، بايد استغفار كند اگرچه مثلا يك مرتبه بگويد «أسْتَغْفِرُ الله» و واجب آن است كه هر وقت بتواند، كفّاره را بدهد.
23- 43- كسى كه مىخواهد دو ماه كفّاره روزه رمضان رابگيرد، بايد سيويك روز آن را پى در پى بگيرد و اگر بقيّه آن پى در پى نباشد اشكال ندارد.
23- 44- اگر به واسطه ندانستن مسأله كارى انجام دهد كه روزه را باطل مىكند، وعقيده هم داشته كه اين كار حلال است بنابر احتياط كفّاره بر او واجب مىشود اگر مىتوانسته مسأله را ياد بگيرد.
23- 45- كسى كه مىخواهد دو ماه كفّاره روزه رمضان را بگيرد، نبايد موقعى شروع كند كه در بين سى ويك روز، روزى باشد كه مانند عيد قربان، روزه آنحراماست البته اين حكم در صورتى است كه بداند، وامّا اگر نداند وغافلبوده ضرر ندارد.
23- 46- اگر به چيز حرامى روزه خود را باطل كند، چه آن چيز اصلا حرام باشد مثل شراب و زنا، يا به جهتى حرام شده باشد مثل خوردن غذاى حلالى كه براى انسان ضرر دارد ونزديكى كردن با عيال خود در حال حيض، كفّاره جمع بر او واجب مىشود يعنى بايد يك بنده آزاد كند ودو ماه روزه بگيرد وشصت فقير را سير كند يا به هركدام
آنها يك مدّ كه تقريباً ده سير است گندم يا جو يا نان ومانند اينها بدهد و چنانچه هرسه برايش ممكن نباشد، هركدام آنها كه ممكن است بايد انجام دهد.
23- 47- اگر روزه دار دروغى را به خدا و پيغمبر نسبت دهد، بنابر احتياط واجب كفّاره جمع بر او واجب مىشود.
23- 48- اگر روزه دار آروغ بزند وچيزى در دهانش بيايد، چنانچه عمداً آن را فرو ببرد، روزهاش باطل است و بايد قضاى آن را بگيرد وكفّاره هم بر او واجب مىشود و اگر خوردن آن چيز حرام باشد مثلا موقع آروغ زدن خون يا غذايى كه از صورت غذا بودن خارج شده، به دهان او بيايد وعمداً آن را فرو برد بايد قضاى آن روزه را بگيرد و بنابر احتياط كفّاره جمع هم بر او واجب مىشود.
23- 49- انسان نبايد در بجا آوردن كفّاره كوتاهى كند ولى لازم نيست فوراً آن را انجام دهد.
23- 50- اگر كفّاره بر انسان واجب شود وچند سال آن را بجا نياورد، چيزى بر آن اضافه نمىشود.
23- 51- كسى كه قضاى روزه رمضان را گرفته، اگر بعد از ظهر عمداً كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد، بايد به ده فقير هركدام يك مدّ كه تقريباً ده سير است طعام بدهد و اگر نمىتواند، سه روز روزهبگيرد.
جاهايى كه فقط قضاى روزه واجب است
23- 52- در چند صورت فقط قضاى روزه واجب است و كفاره
واجب نيست
1- خروج منى به ملاعبه و امثال آن در صورتى كه قصد خروج منى را نداشته باشد و عادت او هم خروج منى نباشد
2- آنكه در شب ماه رمضان جنب شود و بعد از علم به جنابت دوباره بخوابد و تا اذان صبح بيدار نشود
3- آنكه روزه را بقصد ريا بگيرد يا نيت روزه را نكند و يا نيت كند كه روزه نباشد
4- آنكه در ماه رمضان غسل جنابت را فراموش كند و با حال جنابت يك يا چند روز روزه را بگيرد
5- آنكه در ماه رمضان بدون اينكه تحقيق كند صبح شده يا نه و يا به گمان يا شك در اينكه صبح شده يا نه كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد و بعد معلوم شود صبح بوده است.
6- آنكه طبق گفته فردى كه مىگويد هنوز صبح نشده كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد و بعد معلوم شود صبح بوده است.
7- آنكه كسى بگويد صبح شده و مكلف به خيال اينكه آن فرد شوخى مىكند كارى كه روزه را باطل مىكند انجام دهد و بعد معلوم شود صبح بوده است.
8- آنكه كور و مانند آن طبق گفته كس ديگر افطار كند و بعد معلوم شود مغرب نبوده است.
9- آنكه در هواى صاف به واسطه تاريكى هوا يقين كند مغرب شده و افطار كند و بعد معلوم شود مغرب نبوده است.
10- آنكه براى خنك شدن و يا بىجهت مضمضه كند يعنى آب در
دهان بگرداند و بىاختيار فرو رود.
احكام روزه قضا
23- 53- روزهاى كه از انسان به واسطه مستى فوت شود، بايد قضا نمايد اگرچه چيزى را كه به واسطه آن مست شده، براى معالجه خوردهباشد.
23- 54- كسى كه قضاى روزه رمضان را گرفته اگر وقت قضاى روزه او تنگ نباشد، مىتواند پيش از ظهر روزه خود را باطل نمايد.
23- 55- اگر در ماه رمضان به واسطه عذرى روزه نگيرد و بعد از رمضان عذر او برطرف شود و تا رمضان آينده عمداً قضاى روزه را نگيرد بايد روزه را قضا كند وبراى هر روز يك مدّ گندم يا جو ومانند اينها هم به فقير بدهد.
23- 56- اگر قضاى روزه رمضان را چند سال تأخير بيندازد، بايد قضا را بگيرد وبراى هر روز يك مدّ طعام به فقير بدهد.
23- 57- بعد از مرگ پدر، بر پسر بزرگتر واجب است قضاى روزه رمضان و همچنين روزههاى واجب ديگرى مانند روزه نذرى كه پدر نگرفته را بجا آورد و احتياط مستحب آن است كه قضاى روزه مادر را هم بگيرد.
احكام روزه مسافر
23- 58- مسافرى كه بايد نمازهاى چهار ركعتى را در سفر دو ركعت بخواند نبايد روزه بگيرد ومسافرى كه نمازش را تمام مىخواند، مثل كسىكه شغلش مسافرت، يا سفر او سفر معصيت است،
بايد در سفر روزهبگيرد.
23- 59- مسافرت در ماه رمضان اشكال ندارد، ولى اگر براى فرار از روزه باشد، مكروه است.
23- 60- اگر نذر كند روزه بگيرد وروز آن را معيّن نكند، نمىتواند آن را در سفر بجا آورد ولى چنانچه نذر كند كه روز معيّنى را در سفر روزه بگيرد، بايد آن را در سفر بجا آورد و نيز اگر نذر كند روز معيّنى را چه مسافر باشد يا نباشد، روزه بگيرد، بايد آن روز را اگرچه مسافر باشد، روزه بگيرد.
23- 61- مسافر مىتواند براى خواستن حاجت سه روز در مدينه طيّبه روزه مستحبّى بگيرد و بنابر احتياط بايد سه روز، چهار شنبه وپنج شنبه وجمعه باشد.
23- 62- كسى كه نمىداند روزه مسافر باطل است، اگر در سفر روزه بگيرد و در بين روز مسأله را بفهمد، روزهاش باطل مىشود و اگر تا مغرب نفهمد، روزهاش صحيح است.
23- 63- اگر فراموش كند كه مسافر است، يا فراموش كند كه روزه مسافر باطل مىباشد و در سفر روزه بگيرد، روزه او باطل است.
23- 64- اگر روزه دار بعد از ظهر مسافرت نمايد، بايد روزه خود را تمام كند و اگر پيش از ظهر مسافرت كند، وقتى به حدّ ترخّص برسد، بايد روزه خود را باطل كند و اگر پيش از آن روزه را باطل كند، كفّاره بر او واجب است وامّا اگر قبل از ظهر از شهر خود حركت كند ولكن بعد از ظهر به حدّ ترخّص برسد روزه او صحيح است ولى اگر قبل از ظهر به حدّ ترخّص برسد لكن بعد از ظهر وارد شهر خود بشود در اين
صورت بنابر احتياط واجب قضا هم دارد.
23- 65- اگر مسافر پيش از ظهر به وطنش برسد، يا به جايى برسد كه مىخواهد ده روز در آنجا بماند، چنانچه كارى كه روزه را باطل مىكند انجام نداده، بايد آن روز را روزه بگيرد و اگر انجام داده، روزه آن روز بر او واجب نيست.
23- 66- اگر مسافر بعد از ظهر به وطنش برسد، يا به جايى برسد كه مىخواهد ده روز در آنجا بماند، نبايد آن روز را روزه بگيرد.
استفتائات كفاره و قضاى روزه
سئوال 1: شخص جنب در ماه رمضان وقتى سر و گردن خود را مىشويد اذان صبح مىشود آيا روزه او صحيح است؟
جواب: در صورتى كه عمداً غسل را تأخير نينداخته و مقصّر نبوده، روزه او صحيح است و در صورت تقصير، فقط بايد روزه را قضا كند.
سئوال 2: اگر كسى در ماه رمضان به صحنه تهييج كننده يا نامحرم نگاه كند و جنب شود آيا روزه او باطل است و كفاره هم دارد يا خير؟
جواب: اگر اطمينان داشته كه منى از او خارج نمىشود ولى اتفاقاً بيرون بيايد به احتياط مستحب روزه را قضا كند ولى اگر اطمينان ندارد و به نامحرم يا صحنه تهييج كننده نگاه كند و منى از او خارج شود روزه را قضا كند و كفاره هم بدهد
خمس
24- 1- در هفت چيز خمس واجب مىشود:
اوّل: منفعت كسب؛
دوم: معدن؛
سوم: گنج؛
چهارم: مال حلال مخلوط به حرام؛
پنجم: جواهرى كه به واسطه غوّاصى يعنى فرو رفتن در دريا به دست مىآيد؛
ششم: غنيمت جنگ؛
هفتم: زمينى كه كافر ذمّى از مسلمان بخرد
منفعت كسب و كار
24- 2- هرگاه انسان از راه تجارت يا صنعت يا زراعت يا كسبهاى ديگر، مالى را بدست آورد چنانچه از مخارج سال خود و يا عيالش بيشتر بيايد بايد
24- 3- اگر از غير كسب، مالى به دست آورد مثلا چيزى به او ببخشند و از مخارج سالش بيشتر بيايد واجب است خمس آن را بدهد.
24- 4- مالى كه به او ارث مىرسد خمس ندارد مگر در چند حالت:
1- بداند كه آن فردى كه از او مال را به ارث برده خمس مال را نداده است كه اول بايد خمس مال را بدهد و سپس در آن تصرّف كند
2- از آن مال بعنوان سرمايه استفاده كند و سودى بدست آورد كه آن سود اگر از سال او زياد بيايد خمس دارد
3- صاحب آن مال خمس آن را داده است ولى مال زمانى كه به او ارث مىرسد افزايش قيمت پيدا كند كه در اين صورت افزايش قيمت آن خمس دارد
4- مال از جايى به او ارث برسد كه انتظار آن را نمىكشيد مثلًا از پسرخاله يا پسرعمو مالى به او ارث برسد
24- 5- انسان مىتواند در بين سال هر وقت منفعتى به دستش آمد خمس آن را بدهد بعد از اين كه اطمينان پيدا كند كه از مصارف سالش زياد مىآيد و جائز است دادن خمس را تا آخر سال تأخير بيندازد، و اگر براى دادن خمس، سال شمسى قرار دهد با مصالحه با حاكم شرع يا وكيل او مانعى ندارد.
24- 6- آنچه از منافع كسب در بين سال به مصرف خوراك و پوشاك و اثاثيه وخريد منزل و عروسى وجهيزيّه دختر وزيارت ومانند اينها مىرسد، در صورتى كه از شأن او زياد نباشد وزياده روى هم نكرده باشد، خمس ندارد.
24- 7- اگر در اوّل سال براى مخارج خود قرض كند و پيش از تمام شدن سال منفعتى ببرد، مىتواند مقدار قرض خود را از آن منفعت كسرنمايد.