احكام پزشكان و بيماران
تألیف
فاضل موحدى لنكرانى، محمد
تاريخ وفات مؤلف: 1386 ش
موضوع: فقه
زبان: فارسى
تعداد جلد: 1
ناشر: مركز فقهى ائمه اطهار( ع)
مكان چاپ: قم
سال چاپ: 1427 ه. ق
نوبت چاپ: اول
الصفحات من 1 الی16 فارغة فی النسخة المطبوعة/صفحات 1 الی 16 در مأخذ اصلی خالی است
مقدمه
در بينش اسلامى، خداوند، خالق و محور هستى و صاحب اختيار تمام موجودات است. او كه انسان را آفريد و از نعمت عقل و اختيار برخوردارش نمود و سپس بايدها و نبايدها و تكاليف و قوانينى را براى او مشخص كرد كه تأمين كننده سعادت دنيا و آخرت اوست و مراعات آنها را براى رسيدن به اين سعادت بر او لازم گردانيد و در صورت نافرمانى او را مورد بازخواست نيز قرار خواهد داد. راه شناخت اشياء و كسب معارف لازم را نيز از دو طريق وحى و عقل در اختيار او قرار داد و او را بر كسب دانش و اندوختن تجربه توانا ساخت تا بتواند زندگى مادّى و معنوى خويش را بر پايههاى استوار و معيارهاى صحيح پىريزى نمايد. فراروى انسان دانشهاى متعددى وجود دارد هر چند ممكن است براى او لازم باشند، ولى همه در يك سطح از ارزش و شرافت قرار ندارند. در بين دانشهاى مختلف ارزشمندترين و شريفترين آنها، علم دين
است كه سلامتى روح آدمى را تأمين مىكند و زندگى معنوى او را شكل مىدهد. در سفارشهاى امام جعفر صادق عليه السلام به جابر جعفى آمده است:
«و اعلم انّه لا علم كطلب السّلامه، و لا سلامة كسلامة القلب»[1]بدان، هيچ دانشى همانند آن نيست كه جوياى سلامتى است؛ و هيچ سلامتى همانند سلامتى دل و روح آدمى نيست. بعد از دانش دين، علم پزشكى در رتبه دوم قرار دارد كه طبيب جسم و بدن انسان است. پيامبر مكرّم اسلام صلى الله عليه و آله فرمودند: «العلم علمان، علم الأديان و علم الأبدان». دانش دو نوع است: دانش دين و دانش مربوط به بدن.[2]سبب شرافت اين دو علم بر ساير علوم بدان جهت است كه اين دو به حيات انسان ارتباط دارند. يكى حيات معنوى و ديگرى حيات مادّى و جسمانى او را مورد توجه قرار مىدهد. پزشك كسى است كه با حيات جسمانى انسان سر و كار دارد و در پى كاهش آلام و رنجهاى اوست و كارى بس والا و ارزشمند دارد و پزشك مسلمان، بنا بر آموزشهاى دينى بر اين باور است كه او واسطه و وسيله است و شفا از خداوند متعال است يعنى در حقيقت طبابت كار خداوند است.«وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ»[3]و هنگامى كه بيمار شوم او- خداوند- مرا شفا مىدهد. و اوست كه به گياهان و اشياى موجود در طبيعت خواص
[1]- بحار الأنوار: 78: 164 ح 1.
[2]- بحار الأنوار 1/ 220 ح 52.
[3]- قرآن كريم، سوره الشعراء، آيه 80.
درمانى بخشيد و براى هر دردى دارويى قرار داد. به فرموده پيامبر بزرگوار اسلام صلى الله عليه و آله: «تداووا فما انزل اللّه داءً الّا انزل معه دواءً الّا السّام- يعنى الموت- فانّه لا دواء له ...»[1]مداوا كنيد، زيرا خداوند دردى را نفرستاد، مگر اين كه همراه آن دارويى فرستاد- جز مرگ- كه هيچ دارويى ندارد. پزشك نيز در پى كشف قوانين خداوند و به كارگيرى آنها در درمان انسان است و لذا كار او مظهر كار خداوند است و او وسيلهاى است براى تحقق قانون خدا، نه اين كه خود كار مستقلى انجام دهد. ولى در عين حال پزشك يك وسيله براى درمان است. هيچ جامعهاى بىنياز از پزشك نيست. امام صادق عليه السلام مىفرمايد: «لا يستغنى اهل كل بلد عن ثلاثة- يفزع اللَّه [اليهم] فى امور دنياهم و آخرتهم. فان عدموا ذلك كان همجاً- فقيه عالم ورع و اميرٌ خيّرٌ مطاع و طبيبٌ بصير ثقة ...[2]» اهل هيچ شهرى از سه چيز بىنياز نيستند- كه در كارهاى دنيا و آخرتشان بدان [ها] پناه ببرند و اگر آن سه را از دست بدهند نادان و بىسرپناهند، فقيه و دينشناس كه دانشمند و باتقوا باشد، فرمانروايى نيكوكار كه دستوراتش اجرا شود و پزشكى كه با بصيرت و مورد اطمينان باشد. همانطور كه گذشت، پزشك و هر انسان ديگرى در برابر خدا، خود و ديگران تكاليفى دارد كه همه شئون زندگى را در بر مىگيرد و از جمله آنها حرفه شريف پزشكى و حوزه كارى پزشك را نيز شامل مىشود و او
[1]- بحار الانوار 62/ 73 ح 29.
[2]- بحار الأنوار: 78، ص 235 ح 59.
موظف به انجام آنهاست و اگر در انجام آنها كوتاهى كند يا آنها را مورد توجه قرار ندهد، در قيامت مورد بازخواست قرار خواهد گرفت. حق و تكليف، دو مفهومى هستند كه وجود يكى، وجود ديگرى را نيز به دنبال خواهد داشت. لذا اگر پزشك يا هر فرد ديگرى در مقابل خدا يا انسانى تكليفى داشته باشد، به اين معناست كه خداوند يا آن انسان بر او حقّى دارد كه قابل بازخواست و پىگيرى است و اهمال يا تقصير در انجام آن، مجازات دارد و بالأخره دير يا زود، روزى فرا مىرسد كه بايد هر فردى پاسخگوى همه اعمال و رفتار خويش باشد. متأسفانه سيطره فرهنگ مادّى غرب، باعث شده كه انسان عصر حاضر در مادّيت و اقتصاد غرق شود و بسيارى از تكاليف و بايدها و نبايدهاى شرعى را مورد غفلت قرار دهد و همين غفلت است كه پيامدهاى متعدد و تأسفبارى را براى انسان عصر حاضر، خصوصاً جهان پيشرفته، به ارمغان آورده است؛ ولى پزشكان مسلمان و انسانهاى بيدارى كه فرهنگ انسانى و اسلامى خود را از دست ندادهاند، مىدانند كه عمل به احكام نورانى اسلام چه تأثير عميقى بر زندگى فردى و اجتماعى آنان دارد و از آنجا كه پزشكان و كادر درمانى و ... در هنگام معاينه، تجويز دارو و درمان با مسائل مختلفى روبرو هستند، چه اين كه متوليان امور درمانى بيماران از يك سو مواظبت بر اين امر دارند كه گرفتار انجام عملى كه شرع مقدس به آن رضايت نمىدهد نشوند و از طرف ديگر تأكيد دارند كه بيمار بهبودى يابد و سلامتش تأمين شود و دچار عملى كه خلاف دستورات دينى است، نگردد. انجام اين مقصود در صورتى براى
پزشك، همكاران او و بيماران ميسّر مىشود كه نسبت به مسائل لازم و مورد احتياج علم و آگاهى داشته و در مرحله بعد، متعهد به عمل كردن بر طبق اين احكام باشند. روشن است كه احكام و مسائل پزشكى در رسالهها و استفتائات مراجع معظم تقليد- ايّدهم اللّه تعالى- در ابواب مختلف فقه و به مناسبتهاى گوناگون به طور پراكنده آورده شده است كه دسترسى به آنها خالى از زحمت و سختى نيست؛ لذا به پيشنهاد مجمع جهانى اهل بيت عليهم السلام، تصميم گرفته شد كه مجموعه «احكام پزشكى» يكجا گردآورى شده و در اختيار علاقهمندان قرار گيرد. پس از مشورت و نظرخواهى از دوستان صاحبنظر و دعوت به همفكرى و همكارى براى فراهم كردن چنين مجموعهاى، دوستان فاضل حجج اسلام شيخ مصطفى اسكندرى و شيخ محسن حسينيان- دام عزّهما- با همكارى و تلاش پىگير و خستگىناپذير تا پايان راه ما را يارى فرمودند، تا مجموعه حاضر آماده شد. در اينجا بر خود لازم مىدانم كه از اين دو برادر عزيز كمال تشكّر را نموده و از خداوند متعال براى آنان آرزوى موفقيّت بيشتر نمايم و همچنين از تمام فضلاء و صاحبنظران گرامى و اساتيد محترم به ويژه استاد گرانقدر حضرت آيت اللَّه مؤمن- مدّ ظلّه العالى- كه با راهنمايىهاى سودمند خويش اين جمع را در تهيّه اين مجموعه يارى كردند، نهايت تشكّر و قدردانى را بنمايم. گفتنى است چون در مسائل فقهى، نظرات مختلفى مطرح است كه گردآورى تمامى آنها در يك مجموعه كار را بر خواننده مشكل مىكند،
تصميم بر اين شد كه در مرحله نخست مجموعه به فتواى مرجع معيّنى مستند نباشد، بلكه از بين فتاواى مختلف، آنچه به قول مشهور نزديكتر و با احتياط سازگارتر است، جمعآورى شود تا پس از ارايه به محضر مراجع معظّم تقليد، هر يك از ايشان بر آن حاشيه زده و يا متن آن را بر اساس فتواى خويش تغيير داده و در اختيار مقلّدان قرار دهند. در اين مجموعه سعى شده است احكام شرعى در زمينههاى مختلف پزشكى جمعآورى گردد و به شيوهاى ساده و قابل فهم براى همه ارايه گردد تا علاقهمندان به راحتى بتوانند با احكام شرعى خود آشنا شوند. پس از پايان كار مجموعه حاضر در اختيار دفاتر مراجع عظام تقليد- حفظهم اللَّه- قرار داده شد. مرجع عاليقدر حضرت آيت اللَّه العظمى فاضل لنكرانى- مدّ ظلّه العالى- با بذل عنايت خود دستور فرمودند تا مطالب اين كتاب با فتاواى معظّم له تطبيق داده شود كه اين زحمت توسط هيئت استفتاء دفتر ايشان انجام پذيرفت. جا دارد كه از صديق ارجمند جناب حجة الاسلام و المسلمين حاج شيخ محمد جواد فاضل لنكرانى فرزند گرامى معظّم له و حجة الاسلام و المسلمين آقاى حاج شيخ محمد عطائى تشكّر كرده و از خداوند متعال براى همگان آرزوى موفقيّت روزافزون و توفيق جلب رضايت امام عصر- روحى فداه- داشته باشم. بىشك كارى جز آنچه از خالق يكتا و معصومين عليهم السلام صادر شود بىعيب و نقص نخواهد بود لذا موجب امتنان است كه ما را از