بتواند دست را به زانو بگذارد واين عمل را ركوع مىگويند بلكه اگر اطراف انگشتها به زانو برسد كافى است.
مسأله 2- احتياط آنست كه دستها را به زانوها بگذارد.
مسأله 3- در ركوع به احتياط واجب بايد، سه مرتبه «سُبْحانَ اللّهِ» يا يك مرتبه «سُبْحانَ رَبِّيَ العَظيمِ وَبِحَمْدِهِ» بگويد و هر ذكرى كفايت نمىكند بلكه درتنگى وقت و در حال ناچارى گفتن يك سبحان اللَّه محل اشكال است پس احتياطاً تسبيح كبير را يكبار بگويد.
مسأله 4- در ركوع بايد به مقدار ذكر واجب، بدن آرام باشد و در ذكر مستحبّ هم اگر آن را به قصد ذكرى كه براى ركوع دستور دادهاند، بگويد بنابر احتياط واجب، آرام بودن بدن لازم است.
مسأله 5- اگر پيش از آنكه به مقدار ركوع خم شود و بدن آرام گيرد عمداً ذكر ركوع را بگويد نمازش باطل است.
مسأله 6- انسان بايد بعد از سربرداشتن از ركوع كاملًا بايستد و سپس به سجده برود و مستحب است در حال ايستاده و در حال آرامى بدن ذكر سمع اللَّه لمن حمده را بگويد
احكام سجود
مسأله 1- نمازگزار بايد در هر ركعت از نمازهاى واجب ومستحبّ، بعد ازركوع دو سجده كند وسجده آن است كه پيشانى وكف دو دست و سر دو زانو و سر دو انگشت بزرگ پاها را به زمين بگذارد.
مسأله 2- اگر پيشانى را عمداً يا سهواً به زمين نگذارد، سجده
نكرده است، اگرچه جاهاى ديگر به زمين برسد ولى اگر پيشانى را به زمين بگذارد و سهواً جاهاىديگر را به زمين نرساند، يا سهواً ذكر نگويد، سجده صحيح است.
مسأله 3- بايد در سجده سه مرتبه «سُبْحانَ اللّهِ» يا يك مرتبه «سُبْحانَ رَبِّيَ الأعْلى وَبِحَمْدِهِ» بگويد و احتياطاً مطلق ذكر كافى نيست.
چنانچه در ركوع گذشت و بايد اين كلمات دنبال هم و به عربى صحيح گفته شود ومستحبّ است «سُبْحانَ رَبِّيَ الأعْلَى وَبِحَمْدِهِ» را سه يا پنج يا هفت مرتبه بگويد.
مسأله 4- در سجود بايد به مقدار ذكر واجب، بدن آرام باشد وموقع گفتن ذكر مستحبّ هم اگر آن را به قصد ذكرى كه براى سجده دستور دادهاند بگويد، آرام بودن بدن لازم است.
مسأله 5- اگر پيش از آن كه پيشانى به زمين برسد وبدن آرام بگيرد، عمداً ذكر سجده را بگويد يا پيش از تمام شدن ذكر، عمداً سر از سجده بردارد، نماز باطل است.
مسأله 6- اگر پيش از تمام شدن ذكر سجده، سهواً پيشانى را از زمين بردارد نمىتواند دوباره به زمين بگذارد و بايد آن را يك سجده حساب كند، ولى اگر جاهاى ديگر را سهواً از زمين بردارد، بايد دو مرتبه به زمين بگذارد و ذكر را بگويد.
مسأله 7- بعد از تمام شدن ذكر سجده اوّل، بنشيند تا بدن آرام گيرد و دوباره به سجده رود.
مسأله 8- بايد بين پيشانى و آنچه بر آن سجده مىكند، چيزى نباشد
پس اگر مهر به قدرى چرك باشد كه پيشانى به خود مهر نرسد، سجده باطل است ولى اگر مثلًا رنگ مهر تغيير كرده باشد، اشكال ندارد.
مسأله 9- در سجده بايد كف دست را به زمين بگذارد ولى در حال ناچارى پشت دست هم مانعى ندارد، و اگر پشت دست ممكن نباشد، بايد مچ دست را بگذارد و چنانچه آن را هم نتواند، بايد تا آرنج هر جا را كه مىتواند، بر زمين بگذارد و اگر آن هم ممكن نيست، گذاشتن بازو كافى است.
مسأله 10- در سجده بنابر احتياط واجب سر دو انگشت بزرگ پاها را به زمين بگذارد و اگر انگشتهاى ديگر پا، يا روى پا را به زمين بگذارد، يا به واسطه بلند بودن ناخن سر شست به زمين نرسد، نماز باطل است و كسى كه به واسطه ندانستن مسأله نمازهاى خود را اينطور خوانده، بايد دوباره بخواند.
مسأله 11- اگر پيشانى بىاختيار از جاى سجده بلند شود، چنانچه ممكن باشد بايد نگذارد دوباره به جاى سجده برسد، واين يك سجده حساب مىشود، چه ذكر سجده را گفته باشد يا نه و اگر نتواند سر را نگهدارد وبىاختيار دوباره به جاى سجده برسد، روى هم يك سجده حساب مىشود و اگر ذكر نگفته باشد، بايد بگويد.
مسأله 12- اگر روى تشك پر يا چيز ديگرى كه بدن روى آن آرام نمىگيرد سجده كند، باطل است.
مسأله 13- در ركعت اوّل وركعت سومى كه تشهّد ندارد، مثل ركعت سوم نماز ظهر وعصر وعشا بنابر احتياط واجب، بايد بعد از
سجده دوم قدرى بىحركت بنشيند و بعد برخيزد.
چيزهايى كه سجده بر آنها صحيح است
مسأله 1- بايد بر زمين و چيزهاى غير خوراكى كه از زمين مىرويند مانند چوب و برگ درخت، سجده كرد و سجده بر چيزهاى خوراكى و پوشاكى و معدنى صحيح نيست.
مسأله 2- سجده بر چيزهائى كه از زمين مىرويد وخوراك حيوان است مثل علف وكاه صحيح است.
مسأله 3- سجده بر سنگ آهك وسنگ گچ صحيح است و همچنين به گچ وآهك پخته وآجر وكوزه گلى ومانند آن سجده كردن اشكال ندارد گرچه احتياط آنست كه در حال اختيار به آنها سجده نكنند.
مسأله 4- اگر كاغذى را از چيزى كه سجده بر آن صحيح است مثلًا از كاه ساخته باشند مىشود بر آن سجده كرد، بلكه سجده بر كاغذى كه از پنبه ومانند آن ساخته شده نيز جائز است مگر انسان يقين پيدا كند كه از چيزهايى درست شده كه سجده بر آن صحيح نيست.
مسأله 5- براى سجده بهتر از هر چيز تربت حضرت سيّد الشهداء7مىباشد، بعد از آن خاك، و بعد از آن سنگ و بعد از سنگ، گياه است.
مسأله 6- اگر در سجده اوّل، مهر به پيشانى بچسبد واجب است آن را جدا كند و اگر بدون اين كه مهر را بردارد، دوباره به سجده رود، احتياط واجب آن است كه نماز را اعاده نمايد.
مسأله 7- اگر بعد از سجده بفهمد پيشانى را روى چيزى گذاشته كه سجده بر آن باطل است، اشكال ندارد گرچه احتياط آنست كه بعد از نماز، نماز را اعاده نمايد.
مسأله 8- سجده كردن براى غير خداوند متعال حرام مىباشد وبعضى از مردم عوام كه مقابل امامان:پيشانى را به زمين مىگذارند، اگر براى شكر خداوند متعال باشد، اشكال ندارد وگرنه حرام است.
سجده واجب قرآن
مسأله 1- در هريك از چهار سوره نجم و علق و فصّلت و سجده يك آيه سجده است، كه اگر انسان بخواند يا بشنود، بعد از تمام شدن آن آيه، بايد فوراً سجده كند و اگر فراموش كرد، هر وقت يادش آمد بايد سجده نمايد.
مسأله 2- اگر انسان موقعى كه آيه سجده را مىخواند، از ديگرى هم بشنود بنابر احتياط واجب بايد دو سجده نمايد.
مسأله 3- در سجده واجب قرآن، بايد جاى انسان غصبى نباشد و بنابر احتياط واجب جاى پيشانى او از جاى زانوها وسر انگشتانش بيش از چهار انگشت بسته بلندتر نباشد، ولى لازم نيست با وضو يا غسل ورو به قبله باشد و عورت خود را بپوشاند وبدن وجاى پيشانى او پاك باشد و نيز چيزهائى كه در لباس نمازگزار شرط مىباشد، در لباس او شرط نيست امّا اگر لباس او غصبى است، چنانچه سجده كردن، تصرّف در آن لباس باشد، سجده باطل است.
مسأله 4- هرگاه در سجده واجب قرآن پيشانى را به قصد سجده بر زمين بگذارد، اگرچه ذكر نگويد كافى است وگفتن ذكر مستحبّ است و بهتر است بگويد: «لا إلهَ إلا اللّهُ حَقَّاً حَقّا، لا إلهَ إلّا اللّهُ ايماناً وَتَصْدِيقاً، لا إلهَ إلّا اللّهُ عُبودِيَّةً وَرِقّاً، سَجَدتُ لَكَ يا رَبِّ تَعَبُّداً وَرِقّاً لا مُسْتَنْكِفَاً وَلا مُسْتَكْبِراً، بَلْ أنَا عَبْد ذَليل ضَعيف خائِف مُسْتَجير».
+/ استفتائات ركوع و سجود
سئوال 1: اگر كسى در ركوع بجاى سبحان ربى العظيم وبحمده، سبحان ربى الاعلى وبحمده بگويد نمازش چه حكمى دارد؟
جواب: اگر در حال ركوع متوجه اشتباه خود شد بايد ذكر را بطور صحيح بخواند و اگر بعد از ركوع متوجه شد نمازش صحيح است و مستحب است بعد از نماز دو سجده سهو بجا آورد
سئوال 2: آيا در حال سجده اگر غير از انگشت بزرگ بقيه انگشتها هم به زمين برسد اشكال ندارد؟
جواب: لازم است در سجده تكيهگاه او به انگشت بزرگ باشد
سئوال 3: اگر هنگام سجده دو مرتبه سر به مهر بخورد چه حكمى دارد؟
جواب: اگر سر به زمين بخورد و قهراً بلند شود چنانچه دوباره به سجده رفتن او با اراده باشد بايد بنشيند چون يك سجده محسوب شده است ولى اگر دوباره بىاختيار به سجده رفته سپس ذكر سجده را بخواند همان يك سجده حساب مىشود
سئوال 4: اگر در حال سجده، كف دست از زمين بلند شود نماز چه حكمى دارد؟
جواب: اگر زمانى كه دست را از زمين بر مىدارد، ذكر نخواند اشكال ندارد
سئوال 5: اگر انسان در تعداد سجده شك كند كه يك سجده بجا آورده است يا دو يا سه سجده حكمش چيست؟
جواب: بنا بگذارد كه دو سجده بجا آورده است و اگر بعداً يقين كرد كه سه سجده انجام داده، نماز او صحيح است و بايد دو سجده سهو بجا آورد و اگر يك سجده انجام داده بعد از نماز يك سجده را قضا كند و دو سجده سهو بجا آورد.
تشهّد و سلام
مسأله 1- در ركعت دوم تمام نمازهاى واجب وركعت سوم نماز مغرب وركعت چهارم نماز ظهر وعصر وعشاء، بايد انسان بعد از سجده دوم بنشيند و در حال آرام بودن بدن، تشهّد بخواند يعنى بگويد:
«أشْهَدُ أنْ لا إلهَ الّا اللّهُ وَحْدَهُ لا شَريكَ لَهُ وَأشْهَدُ أنّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ ورَسُولُهُ اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ». و احتياط واجب آن است كه به غير اين ترتيب نگويد.
مسأله 2- اگر تشهّد را فراموش كند وبايستد و پيش از ركوع يادش بيايد كه تشهّد را نخوانده، بايد بنشيند وتشهّد را بخواند ودوباره بايستد و آنچه بايد در آن ركعت خوانده شود، بخواند ونماز را تمام كند و بنابر احتياط واجب، بعد از نماز براى ايستادن بيجا، دو سجده سهو بجا
آورد، و اگر در ركوع يا بعد از آن يادش بيايد، بايد نماز را تمام كند و بعد از سلام نماز، تشهّد را قضا كند وبراى تشهّد فراموش شده دو سجده سهو بجا آورد.
مسأله 3- بعد از تشهّد ركعت آخر نماز، مستحبّ است درحالى كه نشسته وبدن آرام است بگويد: «السّلامُ عَلَيْكَ ايُّها النَبِىّ وَرَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَكاتُهُ» و بعد از آن بايد بگويد: «السّلامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَبَركاتُه» يا بگويد: «السّلامُ عَلَيْنا وَعَلىعِبادِ اللّهِ الصّالِحين» ولى اگر اين سلام را بگويد مستحبّ آن است كه بعد آن «السّلامُ عَلَيْكُم وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَبَركاتُه» را هم بگويد.
مسأله 4- اگر سلام نماز را فراموش كند وموقعى ياد ش بيايد كه صورت نماز به هم نخورده وكارى هم كه عمدى وسهوى آن نماز را باطل مىكند مثل پشت به قبله كردن انجام نداده، بايد سلام را بگويد ونمازش صحيح است.
مسأله 5- اگر سلام نماز را فراموش كند وموقعى يادش بيايد كه صورت نماز به هم خورده است، احتياط آنست كه دو سجده سهو انجام دهد و بعد نماز را دوباره بخواند و همچنين است اگر كارى كهعمدىوسهوى آن نماز را باطل مىكند، مثل پشت به قبله كردن انجام داده باشد.
+/ استفتائات تشهد و سلام
سئوال 1: آيا در تشهد نماز «اشهد انّ علياً ولى اللَّه» گفتن جايز است؟
جواب: در تشهد نماز واجب ذكر «اشهد انّ علياً ولى اللَّه» گفته نشود