کتاب احکام حج

در آستانه مكّه مكرّمه‌

قرآن كريم:

خداوند مى‌فرمايد:... وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى...[1]

«... از مقام ابراهيم عبادتگاهى براى خود انتخاب كنيد...»

حديث شريف:

1- از ابان بن تغلب نقل است كه گفت: با امام جعفر صادق عليه السلام بين مكّه ومدينه همراه بودم، پس چون به حرم رسيد از مركب فرو شد و غسل كرد ودو كفش خود را به دست گرفت و با پاى برهنه به حرم در آمد و من هرچه او كرد به جاى آوردم. پس حضرت فرمود:

«اى ابان! هركه براى تواضع در برابر خدا آن كند كه من كردم خداوند صد هزار گناه از او محو كند، و صد هزار نيكى براى او بنگارد، و صد هزار درجه بدو دهد، و صد هزار نيازش برآورد.[2]»

2- از حضرت صادق عليه السلام نقل است كه فرمود:

[1]- سوره بقره، آيه 125.

[2]- وسائل الشيعه، ج 9، كتاب الحجّ، ابواب مقدّمات الطواف، ص 314، باب 1، حديث 1.

«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ:طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِفَيَنْبَغِي لِلْعَبْدِ أَنْ لَايَدْخُلَ مَكَّةَ إِلَّا وَهُوَ طَاهِرٌ قَدْ غَسَلَ عَرَقَهُ وَالْأَذى‌ وَتَطَهَّرَ»[1].

«خداوند عزّوجلّ در كتابش مى‌فرمايد: خانه مرا براى طواف كنندگان، اعتكاف كنندگان و راكعان و ساجدان پاك كنيد. پس بنده را سزاوار نيست به مكّه وارد شود مگر آنكه پاك باشد، و عرق و آلودگى از خود زدوده باشد و پاكيزه شده باشد.»

3- حضرت باقر عليه السلام فرمود:

«مَنْ خَتَمَ الْقُرْآنَ بِمَكَّةَ لَمْ يَمُتْ حَتّى‌ يَرى‌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه و آله و سلم وَيَرى‌ مَنْزِلَهُ مِنَ الْجَنَّةِ»[2].

«كسى كه قرآن را در مكّه ختم كند نمى‌ميرد، مگر آنكه پيامبر صلى الله عليه و آله را ببيند و جايگاه خويش را در بهشت نظاره كند.»

4- در وصيّت پيامبر صلى الله عليه و آله به على عليه السلام آمده است كه فرمود:

«يا عَلِيُّ، إِنَّ عَبْدَالْمُطَّلِبِ سَنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خَمْسَ سُنَنٍ أَجْرَاهَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُ فِي الْإِسْلَامِ: حَرَّمَ نِسَاءَ الْآبَاءِ عَلَى الْأَبْنَاءِ- إِلى‌ أَنْ قَالَ-: وَلَمْ يَكُنْ لِلْطَوافِ عَدَدٌ عِنْدَ قُرَيْشٍ فَسَنَّ لَهُمْ عَبْدُالْمُطَّلِبِ سَبْعَةَ أَشْوَاطٍ فَأَجْرَى اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ذ لِكَ فِي الْإِسْلَامِ»[3].

«اى على! همانا عبدالمطّلب در جاهليّت پنج سُنّت نهاد كه خدا آنها را در اسلام تنفيذ كرد. او زن پدر را بر فرزند حرام گرداند- تا آن كه فرمود:- و براى طواف عدد خاصى ميان قريش نبود پس عبدالمطّلب هفت شوط را قرار داد و خداوند همين را در اسلام تنفيذ فرمود.»

5- حضرت امام صادق عليه السلام فرمود:

«يُصَلِّي رُكَعَتَي طَوافِ الْفَرِيضَةِ خَلْفَ‌

[1]- وسائل الشيعه، ج 9، كتاب الحجّ، ابواب مقدّمات الطواف، ص 318، باب 5، حديث 3.

[2]- همان، ص 383، باب 45، حديث 7.

[3]- همان، ص 414، باب 19 من ابواب الطواف، حديث 1.

الْمَقَامِ بِقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌوقُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ»[1].

«بايد دو ركعت نماز طواف فريضه پشت مقام با «قُل هو اللَّه احد» و «قُل يا أيّها الكافرون» به جاى آورده شود.»

6- از حسين بن عثمان نقل است كه گفت: ابوالحسن عليه السلام را ديدم دو ركعت نماز فريضه را نزد مقام به جاى آورد كه به دليل زيادى مردم به سايه بانها نزديك بود.[2]

تفصيل احكام:

منطقه حرم همان منطقه‌اى است كه از روزگار ابراهيم نبى عليه السلام شناخته شده است، و او اين منطقه را با راهنمايى جبرئيل و به فرمان الهى مشخّص كرده، سپس پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نشانه‌هاى آن را از نو مشخّص ساخت و مسلمانان آن را پاس داشتند تا جايى كه به حمد خدا تا امروز همچنان شناخته شده مانده است.

مرزهاى حرم از ناحيه شمال، منطقه «تنعيم» يا مسجد العمره است كه از مسجد الحرام حدود شش كيلومتر و 148 متر فاصله دارد، و از طرف غرب منطقه «علمين» يا «حُديبيه» است كه از مسجد الحرام تقريباً 48 كيلومتر فاصله دارد، و از جهت جنوب مرز آن «أضاة لبن» كه 12 كيلومتر و 95 متر با مسجد الحرام فاصله دارد. و از سمت شرق به منطقه «جعرانه» كه حدوداً 30 كيلومتر از مسجدالحرام فاصله دارد.[3]

[1]- وسائل الشيعه، ج 9، كتاب الحجّ، ابواب مقدّمات الطواف، ص 479، باب 71، حديث 5.

[2]- همان، ص 489، باب 75، حديث 1.

[3]- نگاه كنيد به نقشه شماره 3.

خداوند اين ناحيه را حرم امن قرار داده است و در آياتى چند بدان اشاره كرده است.

منطقه حرم احكام خاصى دارد چنانكه وارد شدن بدان نيز از آداب ويژه برخوردار است كه به ترتيب به مهمترين آنها اشاره مى‌كنيم.

الف- احكام حرم:

1- شكار در آن حرام است.

2- قطع درخت و گياه آن حرام است.

3- كفّار نمى‌توانند به آن درآيند.

4- لُقَطه آن، يعنى چيزى كه در آن پيدا مى‌شود به مالكيت كسى درنمى‌آيد- اگر بيشتر از يك درهم باشد- حتّى پس از گذشت يك سال از اعلان آن.

5- ثواب عبادت در آنجا چند برابر است.

6- پناه خواه در آنجا پناه داده مى‌شود، ولى اگر مجرم باشد در خوراك و نوشيدنى و مانند آن بر او تنگ گرفته مى‌شود تا از آنجا بيرون آيد و سزاى عمل خويش بيند.

7- مسافر مى‌تواند در مكّه مكرمه و مدينه منوّره نمازهاى خود را تمام بجا آورد و همچنان مى‌تواند شكسته بجا آورد و در اتمام، نيّت اقامت شرط نمى‌باشد و جايز بودن اتمام منحصر به مسجد الحرام و مسجد النبى نمى‌باشد، بلكه مى‌توان در تمام شهر مكّه و مدينه نمازها را تمام بجاآورد.

8- جايز است بر سنگ فرشهاى حرمين شريفين سجده كرد و به هنگام ضرورت مى‌توان بر فرش آن نيز سجده نمود.

ب- آداب ورود به حرم:

1- غسل براى ورود به حرم.

2- ورود با پاى برهنه با آرامش و وقار و گرفتن كفش بر دست.

3- خواندن دعاى زير:

«اللَّهُمَّ إِنَّكَ قُلْتَ فِي كِتَابِكَ وَقَوْلُكَ الْحَقُّ:

وَأَذِّن فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى‌ كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ‌

اللَّهُمَّ إِنِّي أَرْجُو أَنْ أَكُونَ مِمَّنْ أَجَابَ دَعْوَتَكَ، وَقَدْ جِئْتُ مِنْ شُقَّةٍ بَعِيدَةٍ وَفَجٍّ عَمِيقٍ سَامِعاً لِنِدائِكَ وَمُسْتَجِيباً لَكَ، مُطيعاً لِأَمْرِكَ، وَكُلُّ ذلِكَ بِفَضْلِكَ عَلَيَّ وَإِحْسَانِكَ إِلَيَّ. فَلَكَ الْحَمْدُ عَلى‌ مَا وَفَّقْتَنِي لَهُ، أَبْتَغِي بِذ لِكَ الزُّلْفَةً عِنْدَكَ، وَالْقُرْبَةَ إِلَيْكَ، وَالْمَنْزِلَةَ لَدَيْكَ، وَالْمَغْفِرَةَ لِذُنُوبِي، وَالتَّوْبَةَ عَلَيَّ مِنْها بِمَنِّكَ.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلى‌ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَحَرِّمْ بَدَنِي عَلَى النَّارِ وَآمِنِّي مِنْ عَذَابِكَ وَعِقَابِكَ بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ»[1].

ج- آداب دخول به مسجدالحرام:

1- غسل براى دخول به مسجد.

2- ورود با پاى پياده با آرامش و وقار.

[1]- «خداوندا! در كتابت گفتى و گفته تو حقّ است كه: (وَأَذِّن فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى‌ كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ) خداوندا! اميدوارم از كسانى باشم كه دعوت تو را اجابت كرده‌اند. من در حالى از سرزمينى دور مى‌آيم كه پيام تو را شنيده‌ام و دعوتت را اجابت كرده‌ام و فرمانت را سر نهاده‌ام و اين همه در پرتو فضل و احسان تو بر من بوده است. پس سپاس براى تو به سبب آنكه مرا موفق گردانيدى و من از اين اعمال نزديكى به تو و يافتن مأوايى در كنار تو را مى‌خواهم، و اميدوارم گناهان مرا ببخشى و بر من منّت نهاده توبه‌ام را قبول كنى. خداوندا! درود بفرست بر محمّد و آل محمّد، و جسم مرا بر آتش حرام گردان، و از عذاب و كيفرت ايمنم كن، به رحمت خودت اى ارحم الراحمين.»

3- دخول از باب «بنى شيبه» كه اينك در امتداد باب السّلام قرار دارد.

4- بر در مسجد بايستد و بگويد:

«السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَمَا شَاءَ اللَّهُ، السَّلامُ عَلى‌ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ، السَّلَامُ عَلى‌ رَسُولِ اللَّهِ، السَّلَامُ عَلى‌ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.

بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَمِنَ اللَّهِ وَإِلَى اللَّهِ وَمَا شَاءَ اللَّهُ، وَعَلى‌ مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، وَخَيْرُ الْأَسْمَاءِ للَّهِ وَالْحَمْدُ للَّهِ وَالسَّلَامُ عَلى‌ رَسُولِ اللَّهِ، السَّلَامُ عَلى‌ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلى‌ أَنْبِياءِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ، السَّلَامُ عَلى‌ إِبْراهِيمَ خَلِيلِ الرَّحْمَنِ، السَّلَامُ عَلَى الْمُرْسَلِينَ، وَالْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلى‌ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى‌ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَبَارِكْ عَلى‌ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَارْحَمْ مُحَمَّداً وَآلِ مُحَمَّدٍ، كَما صَلَّيْتَ وَبَارَكْتَ وَتَرَحَّمْتَ عَلى‌ إِبْراهِيمَ وَآلِ إِبْراهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلى‌ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَرَسُولِكَ، اللَّهُمَّ صَلِّ عَلى‌ إِبْراهِيمَ خَلِيلِكَ وَعَلى‌ أَنْبِيائِكَ وَرُسُلِكَ وَسَلِّمْ عَلَيْهِمْ، وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ، وَالْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.

اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي أَبْوَابَ الْإيمانِ أَبَداً مَا أَبْقَيْتَنِي، جَلَّ ثَناءُ وَجْهِكَ، الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِي جَعَلَنِي مِنْ وَفْدِهِ وَزُوّارِهِ، وَجَعَلَنِي مِمَّنْ يَعْمُرُ مَسَاجِدَهُ، وَجَعَلَنِي مِمَّنْ يُنَاجِيهِ.

اللَّهُمَّ إِنِّي عَبْدُكَ وَزَائِرُكَ فِي بَيْتِكَ، وَعَلى‌ كُلِّ مَأْتِىٍّ حَقٌّ لِمَنْ أَتاهُ وَزَارَهُ، وَأَنْتَ خَيْرُ مَأْتِيٍّ وَأَكْرَمُ مَزُورٍ، فَأَسْأَلُكَ يَا اللَّهُ يَا رَحْمَنُ بِأَنَّكَ أَنْتَ اللَّهُ لَاإِله إِلَّا أَنْتَ، وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ، بِأَنَّكَ وَاحِدٌ أَحَدٌ صَمَدٌ، لَمْ تَلِدْ وَلَمْ تُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَكَ كُفُواً أَحَدٌ، وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُكَ وَرَسُولُكَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَلى‌ أَهْلِ بَيْتِهِ، يَا جَوادُ يا كَرِيمُ يَا ماجِدُ يا جَبَّارُ يا كَرِيمُ، أَسْأَلُكَ أَنْ تَجْعَلَ تُحْفَتَكَ إيَّايَّ بِزِيارَتِي إِيَّاكَ أَوَّلَ شَيْ‌ءٍ تُعْطِيَنِي‌

فَكَاكَ رَقَبَتِي مِنَ النَّارِ»[1].

و سه بار بگويد:

«اللَّهُمَّ فُكَّ رَقَبَتِي مِنَ النَّارِ»[2].

[1]- سلام بر تو اى پيامبر و رحمت و بركات او بر تو. به نام خدا و به يارى خدا و آنچه خدا خواسته، سلام بر پيامبران و فرستاده‌هاى خدا، سلام بر رسول اللَّه، سلام بر ابراهيم خليل اللَّه، و حمد از آنِ خداى جهان آفرين است.

به نام خدا و به يارى خدا و از خدا و به سوى خدا و آنچه خدا خواسته و بر آيين رسول اللَّه وبهترين اسماء الهى، و حمد براى خدا وسلام بر رسول اللَّه، سلام بر محمّد بن عبداللَّه، سلام بر تو اى پيامبر و رحمت و بركات الهى بر تو، سلام بر انبياء و رسولان خدا، سلام بر ابراهيم خليل الرحمان، سلام بر پيامبران و درود بر خداوند جهانيان، سلام بر ما و بندگان صالح خدا.

خداوندا! درود بفرست بر محمّد و خاندان محمّد، محمّد و خاندانش را مبارك گردان، بر محمّد و خاندان محمّد رحم گير چنانكه بر ابراهيم و خاندان ابراهيم درود فرستادى و مباركشان گرداندى و بر ايشان رحم گرفتى كه تو ستوده بزرگى.

بار خدايا! درود بفرست بر محمّد و خاندان محمّد كه بنده و پيامبر توست، خدايا درود بفرست بر ابراهيم كه دوست توست، و درود فرست بر پيامبران و فرستادگانت، و سلام بر پيامبران و سپاس براى خداوند جهانيان. خداوندا! درهاى ايمان را براى هميشه مادامى كه مرا باقى نگهداشته‌اى به رويم بگشاى، بزرگ است ستايش تو، سپاس براى خدايى كه مرا از ميهمانان و زائران خود قرار داد و از كسانى گرداند كه مساجد او را آباد مى‌كنند و در شمار كسانى گرفت كه با ايشان به نجوا مى‌پردازد.

خدايا! من بنده تو و زائر خانه تو هستم و هر ميهمانى حقى دارد بر صاحبخانه، و تو بهترين و كريمترين صاحبخانه هستى، پس اى خدا، اى رحمان، از تو مى‌خواهم، تو كه خدايى نيست جز خودت، يگانه‌اى هستى بى‌هيچ انباز، و تو واحد هستى احد و صمد، نه زاده‌اى و نه زاده شده‌اى و نه همسنگى از براى توست، و اين كه محمّد بنده و رسول توست درود خدا بر او و خاندانش. اى جواد، اى كريم، اى ماجد، اى جبّار، اى كريم، از تو مى‌خواهم نخستين هديه ات را به من براى زيارت كردن من تو را، آزاد كردن من از آتش قرار دهى.»

[2]- «خدايا! مرا از آتش برهان.»

و بگويد:

«وَأَوْسِعْ عَلَيَّ مِنْ رِزْقِكَ الْحَلَالِ الطَّيِّبِ، وَادْرءْ عَنِّي شَرَّ شَيَاطِينَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَشَرَّ فَسَقَةِ الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ»[1].

و داخل مسجد الحرام شود و بگويد:

«بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَعَلى‌ مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ»[2].

و دستش را به سوى آسمان بالا برد و روى به كعبه آرد و بگويد:

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ فِي مَقَامِي هذَا وَفِي أَوَّلِ مَنَاسِكِي أَنْ تَقْبَلَ تَوْبَتِي، وَأَنْ تَتَجَاوَزَ عَنْ خَطِيئَتِي وَأَنْ تَضَعَ عَنِّي وِزْرِي، الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِي بَلَّغَنِي بَيْتَهُ الْحَرامَ، اللَّهُمَّ إِنِّي أَشْهَدُ أَنَّ هذَا بَيْتُكَ الْحَرامُ الَّذِي جَعَلْتَهُ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأمْناً مُبَارَكاً وَهُدىً لِلْعَالَمِينَ، اللَّهُمَّ الْعَبْدُ عَبْدُكَ، وَالْبَلَدُ بَلَدُكَ، وَالْبَيْتُ بَيْتُكَ، جِئْتُ أَطْلُبُ رَحْمَتَكَ، وَأَؤُمُّ طَاعَتَكَ، مُطِيعاً لِأَمْرِكَ، رَاضِياً بِقَدَرِكَ، أَسْأَلُكَ مَسْأَلَةَ الْفَقِيرِ إِلَيْكَ الْخَائِفِ مِنْ عُقُوبَتِكَ، اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ، وَاسْتَعْمِلْنِي بِطَاعَتِكَ وَمَرْضَاتِكَ»[3].

[1]- «و رزق حلال و پاكت را بر من بگستران و شرّ شياطين جنّ و انس و فاسقان عرب و عجم را از من بگردان.»

[2]- «به نام خدا و به يارى خدا و بر آيين پيامبر خدا كه درود خدا بر او و خاندانش باد.»

[3]- «بار خدايا! من در اين جايگاهم و در نخستين مناسك خود از تو مى‌خواهم توبه‌ام را بپذيرى و از گناهم درگذرى و بار از من برگيرى. سپاس مر خداى را كه مرا به خانه خود رساند، بار خدايا من گواهى مى‌دهم اين خانه محترم توست كه آن را جايگاهى قرار داده‌اى براى مردم، وبراى جهانيان موجب امنيت و بركت و هدايت گردانده‌اى. بار خدايا بنده، بنده توست و شهر، شهر تو و خانه، خانه تو، آمده‌ام در حالى كه رحمت تو طالبم و آهنگ فرمانبرى از تو دارم و دستورت را گردن مى‌نهم و راضيم به قضاى تو. از تو به سان تهيدستى كه به نزدت آمده واز كيفرت هراسان است گدايى مى‌طلبم. خدايا درهاى رحمتت را به روى من گشاى و مرا در فرمانبرى از تو و خشنوديت به كار گير.»