کتاب احکام حج

عمره تمتّع- كه قبلًا اعمال آن را گفته‌ايم- و دوّم آن حجّ تمتّع كه در آينده به اعمال آن اشاره خواهيم كرد و پيش از آن بايد اشاره‌اى به شرايط حجّ تمتّع داشته باشيم.

شرايط حجّ تمتّع:

1- نيّت؛ و آن عبارت است از قصد قربت در انجام مناسك حجّ همراه با انجام همه اعمال كه از نخستين بخش عمره تمتّع آغاز شده وتا اعمال پايانى آن مى‌باشد.

2- به جا آوردن حجّ تمتّع با عمره تمتّع در يكى از ماههاى حجّ كه عبارتند از: شوّال، ذى القعده و ذى الحجّه همان سال.

3- احرام حجّ بايد در مكّه مكرّمه صورت پذيرد.

اعمال حجّ تمتّع:

1- احرام‌

تفاوتى نيست ميان احرام عمره تمتّع و احرام حجّ از نظر شرايط، وظايف و محرمات احرام، مگر اينكه اين احرام بايد در مكّه مكرّمه صورت پذيرد، و بهتر آن است كه در مسجد الحرام باشد، و بهتر از آن اين است كه در مقام ابراهيم و يا حجر اسماعيل احرام بندد. بهترين وقت براى احرام همان روز ترويه است يعنى هشتمين روز از ماه ذى الحجّه، پس از آنكه حاجى احرام مى‌بندد، بسوى منى روى مى‌آورد و شب عرفه را در آنجا سر مى‌كند، و پس از پگاه روى به سوى وادى عرفات مى‌كند و از وادى محسِّر عبور نمى‌كند، مگر پس از طلوع خورشيد كه اين همه از روى استحباب صورت مى‌پذيرد.

پاره‌اى از احكام اين باب:

1- كسى كه نتواند در مكّه مكرّمه احرام بندد مى‌تواند در هر جا كه مقدروش است احرام بندد و احرامش صحيح خواهد بود حتّى‌ در عرفه.

2- كسى كه در غير از مكّه مكرّمه با علم وعمد احرام بندد احوط آن است كه به مكّه باز گردد و از آنجا احرام كند. آرى! اگر پس از عمره تمتّع از مكّه خارج شده باشد و پس از يك ماه بدان باز گردد از ميقات احرام حجّ مى‌كند.

3- كسى كه در غير از مكّه مكرّمه از روى جهل يا فراموشى احرام بندد بايد هرجا كه دانست يا به خاطر آورد دوباره احرام بندد، اگرچه در وادى عرفات باشد و چيزى بر او نيست. و اگر از روى جهل يا فراموشى تا پايان همه اعمال حجّ احرام نبندد، حجّش صحيح است.

4- جايز نيست پس از تكميل عمره تمتّع و پيش از احرام حجّ تمتّع، اگر بترسد كه وقت حجّ فوت شود، از مكّه خارج شود، مگر براى ضرورتى، امّا اگر چنين هراسى را نداشته باشد اشكالى ندارد كه خارج شود و در اين هنگام جايز نيست از مكّه احرام بندد و خارج شود و اگر وقت تنگ بود به وادى عرفات روى مى‌آورد بى آنكه به مكّه باز گردد.

2- وقوف در عرفات‌

حديث شريف:

1- حضرت صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

«فَإِذَا انْتَهَيْتَ إِلى‌ عَرَفاتٍ فَاضْرِبْ خِبَاءَكَ بِنَمِرَةٍ وَنَمِرَة هِي بَطْنُ عَرَفَةٍ دُونَ الْمَوْقِفِ وَدُونَ عَرَفَةَ، فَإِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ يَوْمَ عَرَفَةٍ فَاغْتَسِلْ وَصَلِّ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ بِأَذانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ، فَإِنَّمَا تُعَجِّلِ الْعَصْرَ وَتَجْمَعُ بَيْنَهُما

لِتُفَرِّغَ نَفْسَكَ لِلدُّعاءِ، فَإِنَّهُ يَوْمُ دُعَاءٍ وَمَسْأَلَةٍ»[1]

. «پس چون به عرفات رسيدى خيمه‌ات را در نمره بر پا كن،... و چون در روز عرفه خورشيد زوال كرد، غسل كن و با يك اذان و دو اقامه نماز ظهر و عصر بگزار و اين دو نماز را با هم مى‌خوانى تا وقت آن را بيابى كه به دعا بپردازى، زيرا كه اين روز، روز دعا و درخواست است.»

2- محمّد بن على بن الحسين مى‌گويد:

«رُوِيَ أَنَّ مِنْ أَعْظَمِ النَّاسِ ذَنْباً مَنْ وَقَفَ بِعَرَفَاتٍ ثُمَّ ظَنَّ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَغْفِرَ لَهُ»[2].

«روايت شده است كه گناهكارترين مردم كسى است كه در عرفات وقوف كند و گمان برد كه خدا او را نبخشيده است.»

3- از عمر بن اذينه به نقل از ابو عبداللَّه عليه السلام در حديثى آمده است كه گفت: از حضرت عليه السلام پيرامون معنى حجّ اكبر سؤال كردم. پس حضرت فرمود:

«الْحَجُّ الْأَكْبَرُ: الْمَوْقِفُ بِعَرَفَةٍ وَرَمِيُ الْجِمَارِ...»[3].

«حجّ اكبر همان وقوف عرفه و رمى جمره است.»

تفصيل احكام:

وقوف در عرفات‌[4]دومين واجب از واجبات حجّ تمتّع است و آن ركنى‌

[1]- وسائل الشيعه، ج 10، ابواب احرام الحجّ والوقوف بعرفة، ص 9، باب 9، حديث 1.

[2]- همان، ص 22، باب 18، حديث 2.

[3]- همان، ص 25، باب 19، حديث 9.

[4]- عرفات مكانى است در نزديكى «جبل الرحمه» كه در جنوب شرق مكّه مكرّمه و در فاصله 22 كيلومترى‌آن قرار دارد با مساحت تقريبى 12 كيلومتر طول و هشت كيلومتر عرض كه حد و مرزهاى آن چنين است: ثويّه، عرنه، نمره، ذى المجاز و مأزمين كه تنگه ميانه عرفات ومزدلفه است. نگاه كنيد به نقشه شماره 3 (به نقل همراه با تصرّف از «تاريخ و آثار اسلامى مكّه و مدينه، ص 139».

است از اركان حجّ كه با ترك عمدى آن حجّ باطل مى‌گردد.

مراد از وقوف در عرفات اقامت در آنجاست به جهت اطاعت امر خداوند سبحان از ظهر نهم ذى‌الحجّه تا مغرب همان روز.

يك حاجى بايد حضور خود را در عرفات در روز عرفه مغتنم بشمارد، زيرا ممكن است اين روز براى او تكرار نشود، او بايد بكوشد از بركت اين روز بهره‌مند گردد. اين روز، روز رحمت و بخشش است و حاجى بايد يقين داشته باشد گناهش هرچه هم بزرگ باشد توبه‌اش پذيرفته خواهد شد، زيرا گمان بخشيده نشدن در اين روز خود گناه بزرگى است. شيخ صدوق (عليه الرّحمه) در كتاب خود «من لا يحضره الفقيه» مى‌گويد:

گناهكارترين مردم از اهل عرفات كسى است كه از عرفات باز گردد وگمان كند بخشوده نشده است.

احكام وقوف در عرفات:

1- كسى كه وقوف در روز عرفه را از دست بدهد، بايد قدرى اگر چه يك ربع ساعت در شب دهم بين مغرب تا پگاه در آن وقوف داشته باشد.

2- براى وقوف در عرفات از هنگام زوال آفتاب تا يك ساعت بعد از آن، نيّت واجب است و بهتر به زبان آوردن نيّت مى‌باشد.

3- ترك وقوف در عرفات براى مدّتى از وقت مذكور بى‌هيچ عذرى گناه است. ولى به صحّت حجّ زيانى وارد نمى‌كند.

4- كسى كه وقوف در عرفات را فراموش كند حجّش صحيح است ولى هنگامى كه آن را به ياد آورد بايد مدّتى در آن وقوف كند و گرنه بايد به وقوف اضطرارى شب دهم تن در دهد و در غير اين صورت چيزى بر او نيست.

5- منظور از وقوف در عرفات درنگ و اقامت است در آن براى مدّتى مشخّص بدون آنكه از آن خارج گردد بى آنكه تفاوتى ميان جلوس، يا خواب، يا راه رفتن در طول اين مدّت باشد، بلكه بهتر آن است در سمت راست جبل الرحمه بايستد و با زارى از خداوند بخواهد توبه‌اش را بپذيرد.

مستحبّات وقوف در عرفات:

براى وقوف در عرفات مستحبّاتى است كه به مهمترين آنها اشاره مى‌كنيم:

1- خواندن اين دعا هنگام رفتن به سوى عرفات:

«اللَّهُمَّ إِيّاكَ صَمَدْتُ، وَإِيّاكَ اعتَمَدتُ، وَوَجهكَ أَرَدْتُ، أَسْأَلُكَ أَنْ تُبَارِكَ لِي فِي رحْلَتِي، وَأَنْ تَقْضِي لِي حَاجَتِي، وَأَنْ تَجْعَلَنِي ممّن تُباهِي بِهِ اليوم مَنْ هُوَ أَفْضَلُ مِنِّي»[1].

2- غسل كردن.

3- اقامه دو نماز (ظهر و عصر) با يك اذان و دو اقامه در اوّل وقت ظهر براى كسى كه در خارج از عرفه (مثل نمره) خيمه زده است و اين براى زودتر رسيدن به عرفات است كه به پيروى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله صورت مى‌پذيرد.

4- باقى ماندن بر وضو در طول اقامت در عرفات.

5- وقوف در دامنه كوه. بالا رفتن بر كوه جز براى ضرورت كراهت دارد.

6- توجّه به خداوند سبحان از ژرفاى دل و تكرار اذكار زير بشمار

[1]- «بار خدايا! تنها به تو توسّل جُستم و بر تو اعتماد ورزيدم و تو را طلبيدم. از تو مى‌خواهم اين سفر مرا مبارك گردانى ونيازم را برآورى ومرا از كسانى قرار دهى كه‌امروز بدانها مى‌بالى.»

يكصد بار:

«اللَّهُ أَكَبْرُ»، «لَاإِلهَ إِلَّا اللَّهُ»، «الْحَمْدُ للَّهِ»، «سُبْحَانَ اللَّهِ»، «مَا شَاءَ اللَّهُ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ» و «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلى‌ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ».

7- خواندن سوره‌ها و آيات زير به شمار يكصد بار: سوره اخلاص، سوره قدر، سوره فلق، سوره ناس و آية الكرسى.

8- پرداختن فراوان به دعا و ذكر و درود بر محمّد صلى الله عليه و آله و خاندان او.

9- پرداختن به توبه و استغفار از گناهان و ذكر يك يك آنها.

10- خواندن دعاى امام حسين عليه السلام در روز عرفه و نيز دعاى امام زين العابدين عليه السلام و دعاهاى فراوان مشابه كه در كتابهاى دعا موجود است.

11- خواندن زيارت امام حسين عليه السلام در روز عرفه.

12- پناه بُردن به خدا از شرّ شيطان رجيم.

13- خواندن دعاى زير هنگام خروج از عرفات:

«اللَّهُمَّ لَاتَجْعَلْهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنْ هذَا الْمَوقِفِ، وَارْزُقْنِيه أَبَداً مَا أَبْقَيْتَنِي، وَأقِلِبْنِي الْيَوْمَ مُفْلِحاً مُنْجِحاً مُسْتَجاباً لِي مَرْحُوماً مَغْفُوراً بِأَفْضَلِ مَا يَنْقَلِبُ بِهِ الْيَوْمَ أَحَدٌ مِنْ وَفْدِكَ عَلَيْكَ، وَاعْطِنِي أَفْضَلَ مَا أَعْطَيْتَ أَحَداً مِنْهُمْ مِنَ الْخَيْرِ وَالْبَرَكَةِ وَالرَّحْمَةِ وَالرِّضْوَانِ وَالْمَغْفِرَةِ وَبَارِكْ لِي فِيمَا أَرْجَعُ إِلَيْهِ مِنْ مَالٍ أَوْ أَهْلٍ أَوْ قَلِيلٍ أَوْ كَثِيرٍ، وَبَارِكْ لَهُمْ فِيَّ»[1].

احكام دو وقوف:

مهمترين اركان حجّ ذكر خداست هنگام وقوف در مشعر الحرام در شب عيد تا ظهر روز عيد. پس كسى كه مدّتى از اين زمان را در اين سرزمين‌

[1]- سرائر، به نقل از سلسلة الينابيع الفقهيّة، ج 8، ص 545.

سر كند حجّ را درك كرده است و كسى كه هرگز آن را درك نكند حجّ را از دست داده است. مقدار ضرورى آن درنگى است هر چند اندك اگرچه به قدر گذرى باشد. كسى كه وقوف در عرفه را ترك كند بنابه حكم اقوى‌ حجّى ندارد و كسى كه وقوف در مشعر را از روى عمد و علم ترك گويد حجّش باطل گشته است. تفصيل سخن پيرامون مسأله دو وقوف را در جدول ص 172 آورده‌ايم.

3- وقوف در مزدلفه‌

قرآن كريم:

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَبْتَغُوا فَضْلًا مِن رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِن كُنْتُمْ مِن قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ* ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ‌[1]

«اگر به هنگام حجّ طالب روزى خدا باشيد مرتكب گناهى نشده‌ايد و چون از عرفات بازگشتيد خدا را در مشعر الحرام ياد كنيد از آن رو كه شما را هدايت كرده در حالى كه پيش از آن گمراه بوده‌ايد. سپس از آنجا كه ديگر مردم كوچ مى‌كنند شما نيز كوچ كنيد و از خدا آمرزش بخواهيد كه آمرزنده و مهربان است.»

حديث شريف:

1- امام جعفر صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

«إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ فَأَفِضْ مَعَ النَّاسِ وَعَلَيْكَ السَّكِينَةُ وَالْوَقَارُ، وَأَفِضْ مِنْ حَيْثُ‌

[1]- سوره بقره، آيات 198، 199.

أَفَاضَ النَّاسُ، وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٍ رَحِيم، فَإِذَا انْتَهَيْتَ إِلَى الْكَثِيبِ الْأَحْمَرِ عَنْ يَمِينِ الطَّرِيقِ فَقُلْ: اللَّهُمَّ ارْحَمْ مَوْقِفِي وَزِدْ فِي عَمَلِي، وَسَلِّمْ لِي دِينِي وَتَقَبَّلْ مَنَاسِكِي وَإِيَّاكَ وَالْوَجِيفَ الَّذِي يَصْنَعُهُ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ، فَإِنَّهُ بَلَغَنا أَنَّ الْحَجَّ لَيْسَ بِوَصْفِ الْخَيْلِ، وَلَا ايْضَاعِ الْإِبِلِ، وَلَكِن اتَّقُوا اللَّهَ وَسِيرُوا سَيْراً جَمِيلًا، وَلَا تُوْطِئُوا ضَعِيفاً، وَلَا تُوْطِئُوا مُسْلِماً، وَاقْتَصِدُوا فِي السَّيْرِ»[1].

«هنگامى‌كه خورشيد غروب كرد در حالى با مردم‌افاضه كن كه آرامش و وقار دارى وبرو از همانجايى كه مردم مى‌روند و از خداوند طلب بخشش كن كه خداوند بخشاينده و رحيم است، و هرگاه از سمتِ راستِ راه به كثيب احمر رسيدى بگو:

«خدايا بر موضع من [در روز قيامت‌] رحم كن و عمل مرا بيفزاى و دينم را سالم نگهدار ومناسك مرا بپذير.» از تُند راه رفتن كه بسيارى از مردم چنين مى‌كنند بپرهيز، زيرا به ما خبر رسيده است كه حجّ همچون گله اسبان و شتران نيست. از خدا بترسيد و نيكو گام برداريد، ضعيف و مسلمان را پايمال نكنيد و در ره سپردن ميانه رو باشيد.»

2- از حضرت صادق عليه السلام نقل‌است كه فرمود:

«الْوُقُوفُ بِالْمِشْعَرِ فَرِيضَةٌ...»[2]

. «وقوف در مشعر فريضه است...»

تفصيل احكام:

وقوف در مشعر الحرام سومين واجب از واجبات حجّ تمتّع است و ركنى به‌شمار مى‌آيد از اركان حجّ كه‌اگر عمداً ترك شود موجب بطلان حجّ مى‌گردد.

[1]- وسائل الشيعه، ج 10، ابواب الوقوف بالمشعر، ص 34، باب 1، حديث 1.

[2]- همان، ص 37، باب 4، حديث 2.