کتاب احکام خانواده و آداب ازدواج

مناسب همان مردى است كه بهتر بتواند خانواده را ادراه كند وبهتر بديشان نفقه دهد، وزن مناسب نيز، زنى است كه فرمانبردار مرد باشد وحافظ حقوق همسرش وحافظ اموال وفرزندان او باشد. ابزار سلطه بر خانواده به مرد داده شده است ودر آغاز با پند دادن وسپس ترك خوابگاه وبستر وسپس زدن (بامسواك).[1]

واز آخرين آيه‌[2]چنين بدست مى‌آيد كه عدم اداره نيكوى خانه، يعنى عدم نگهدارى از زن به شيوه معروف ونيكو، شوهر را در معرض مجازات به از دست دادن همسر خود قرار مى‌دهد، چه در صورت امتناع مرد از انفاق كردن بر همسرش وضرر رساندن به او، حاكم شرع مبادرت به جدا نمودن اين دو از يكديگر مى‌ورزد.

حديث شريف:

1- از ابو بصير به نقل از امام باقر عليه السلام نقل است كه فرمود: «اگر مرد، زنى داشته باشد وجامه‌اى به او ندهد كه بدن خويش بدان بپوشاند وبه او چندان خوراك ندهد كه به طور طبيعى زندگى كند، امام مى‌تواند آن دو را از هم جدا كند.»[3]

2- عياشى از ابو القاسم فارسى روايت كرده كه گفته به حضرت رضا عليه السلام عرض نمودم قربانت گردم خداوند در كتابش مى‌فرمايد:

(فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ). مفهوم اين آيه چيست؟

[1]- سوره نساء، آيه 16.

[2]- سوره نساء، آيه 32.

[3]- وسائل الشيعه، ج 15، ص 223، ابواب النفقات، باب 1، حديث 2.

حضرت عليه السلام فرمود: (فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ)يعنى آزار ندادن، وانفاق كردن و (تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ)يعنى طلاق بر اساس آنچه قرآن مقرر كرده‌است.[1]

3- سعيد بن جبير به نقل از ابن عباس مى‌گويد: پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده است: «هر كه به بازار در آيد وهديه‌اى براى خانواده‌اش بخرد همچون كسى است كه صدقه‌اى به قومى نيازمند رسانده است، وهديه را نخست به دختران بدهد وسپس به پسران، پس هر كه دخترش را شاد كند گويى كه اسيرى از فرزندان اسماعيل آزاد كرده است.»[2]

4- سكونى از امام صادق عليه السلام نقل مى‌كند كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده است: «هر زنى كه بدون اجازه شوهرش از خانه بيرون رود، تا زمانى كه باز گردد نفقه‌اى براى او تعلق نمى‌گيرد.»[3]

5- ابن اسنان به نقل از امام صادق عليه السلام درباره مردى روايت مى‌كند كه زن حامله خود را طلاق داده‌است؟

حضرت عليه السلام فرموده: «مهلت آن زن (عِدّه طلاق) تا هنگامى است كه وضع حمل كند، و تا آن زمان، مرد بايد نفقه زن را بپردازد.»[4]

6- زراره از امام باقر عليه السلام نقل مى‌كند كه فرموده: «زن سه طلاقه،

[1]- وسائل الشيعه، ج 15، ص 226، باب 1، حديث 13.

[2]- همان، ص 227، باب 3، حديث 1.

[3]- همان، ص 229، باب 6، حديث 1.

[4]- همان، ج 15، ص 230، باب 7، حديث 1.

نفقه‌اى بر مرد خود ندارد ونفقه به زنى تعلق مى‌گيرد كه مردش مى‌تواند (در عدّه طلاق) به او رجوع كند.»[1]

تفصيل احكام:

نفقه همسر غير ناشزه، و مُطَلَّقه رجعى، و مُطَلَّقه حامله بدين شرح واجب است:

1- در مقدار نفقه به سطح اجتماعى زن وشوهر نگريسته مى‌شود پس توانگر با تهيدست، وعزيز زاده با جز او متفاوت است ودر هر يك از اينها عرف، ملاك است.

2- مرد، سرپرست خانه است واوست كه چگونگى نفقه را بر حسب مصلحت خانواده مشخص مى‌كند؛ امورى همچون موقعيت خانه، چگونگى خانه، نوع خوراك وچگونگى جامه، اوقات مسافرت ونظاير آن. بهتر آن است كه در اين موارد با همسر وفرزندان رايزنى ومشورت كند وجايز نيست در رفتار خانوادگى از مرز معروف ورفتار پسنديده تجاوز نمايد.

3- در وجوب نفقه، تمكين شرط است، پس اگر همسر، ناشزه وسركش باشد نفقه‌اى براى او تعلق نمى‌گيرد، چنان كه بدون اجازه شوهر به مسافرتى غير واجب وغير ضرورى رود.

4- زن متعه، نفقه‌اى ندارد ونيز زنى كه طلاق بائن گرفته وحامله نيست نفقه‌اى نخواهد داشت، اما زن مطلقه رجعى تا پايان مدت عده، نفقه دريافت مى‌كند.

[1]- همان، ص 232، باب 8، حديث 2.

آداب انفاق در احاديث‌

آداب انفاق در سنت واحاديث معصومين، حكمت وآگاهى انسان را در اداره اقتصادى خانه مضاعف مى‌سازد، وبراى مزيد استفاده بخشى از اين آداب را يادآور مى‌شويم.

1- قناعت به اندك وبسنده كردن به آن مستحب است. امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: «هر كه بامقدار اندكى از معاش از خدا خشنود گردد، خدا هم با مقدار كمى عمل از او خشنود مى‌گردد.»[1]

2- مستحب است زندگى انسان به قدر كفاف باشد. از پيامبر صلى الله عليه و آله رسيده است كه فرمود: «خوشا به حال كسى كه اسلام آورده وزندگيش به قدر كفاف است.»[2]

3- ميانه روى در مخارج ودورى از تنگ گرفتن واسراف، مستحب است. داوود رقى از امام صادق عليه السلام نقل مى‌كند كه فرموده است:

«ميانه روى را خدا دوست دارد واسراف را خدا ناپسند مى‌شمارد، اگر چه هسته‌اى را بيرون فكنى كه به كار آيد، يا باقيمانده نوشاك خود را بيرون بريزى.»[3]

4- در حديثى از ابو الحسن عليه السلام آمده است كه: «هر كس ميانه روى در پيش گرفت نيازمند نشد.»[4]

5- آنچه براى بدن خوب ومفيد باشد اسراف نيست، در حديثى از امام صادق عليه السلام آمده است: «اسراف در امورى است كه مال را به‌

[1]- وسائل الشيعه، ج 15، ص 240، ابواب المهور، باب 15، حديث 1.

[2]- همان، ص 242، باب 16، حديث 2.

[3]- همان، ص 257، باب 25، حديث 2.

[4]- همان، ج 15، ص 259، باب 25، حديث 11.

تباهى كشد وبه جسم زيان وارد آورد.»[1]

6- مستحب است انسان حد وسط، بين اسراف و بخل، را بر گزيند. در تفسير اين حد از امام جعفر صادق عليه السلام رسيده است كه حضرت عليه السلام اين آيه را تلاوت فرمود: (وَالَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذلِكَ قَوَاماً)[2]

وآنان هستند كه هنگام انفاق اسراف نكرده، وبخل هم نورزند، بلكه (در احسان) ميانه‌رو ومعتدل باشند.

راوى مى‌گويد: حضرت عليه السلام مشتى سنگريزه برداشت ودر دست خود محكم گرفت وفرمود: «اين همان تنگ گرفتنى است كه در قرآن خداوند يادآور شده» وسپس مشتى ديگر سنگريزه در مشت گرفت ولى همه آنها را از كف رهانيد وفرمود: «اين همان اسراف است».

وسپس مشتى ديگر سنگريزه در دست گرفت ومقدارى‌از آن را رها كرد ومقدارى نگه‌داشت وفرمود: «اين‌همان قوام وميانه روى است.»[3]

7- مستحب‌است براى خانواده با گشاده دستى عمل شود.

ابو حمزه از امام زين‌العابدين روايت مى‌كند كه فرمود: «پسنديده‌ترين شما نزد خدا كسى است كه بر خانواده‌اش تنگ نگيرد.»[4]

امام رضا عليه السلام مى‌فرمايد: «مرد بايد با گشاده دستى با خانواده‌اش رفتار كند، تا آرزوى مرگ او را نكنند.»[5]

[1]- همان، ص 260، باب 26، حديث 1.

[2]- سوره فرقان، آيه 67.

[3]- وسائل الشيعه، ص 264، باب 29، حديث 6.

[4]- همان، ص 248، باب 20، حديث 2.

[5]- همان، ج 15، ص 249، باب 20، حديث 6.

8- بر انسان واجب است تا حد كفايت به خانواده‌اش انفاق كند وبدين ترتيب انفاق بر صدقه مقدم است تا كفايت خانواده‌اش انجام پذيرد، در حديثى از امام باقر عليه السلام آمده است كه مردى به ايشان عرض كرد: در كوهستان ملكى دارم كه سالانه سه هزار درهم از آن سود مى‌برم، دو هزار از آن را نفقه خانواده مى‌كنم، وسالانه هزار درهم را صدقه مى‌دهم، امام عليه السلام فرمود: «اگر دو هزار درهم براى آنچه در طول سال بدان نياز دارند كافى است، تو با اين كار به خويش نگريسته‌اى وبه خود آمده‌اى ودر زمان حيات به كارى پرداخته‌اى كه زنده به هنگام مرگش وصيت مى‌كند.»[1]

9- پيامبر صلى الله عليه و آله بر كسى كه حق خانواده را ضايع مى‌كند نفرين فرستاده است. از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل است كه فرمود: «ملعون است ملعون، كسى كه زحمتش را بر مردم افكند، ملعون است ملعون، كسى كه حق نانخورهايش را تباه سازد.»[2]

10- پيامبر صلى الله عليه و آله دستور به سخاوت وگشاده دستى داده است. از ايشان نقل‌است كه كسى نزد ايشان آمد وعرض كرد يا رسول‌اللَّه! ايمان كدام يك‌از مردم بهتر است؟ حضرت گفت: «گشاده دست‌ترين آنها.»[3]

واز امام صادق عليه السلام روايت شده كه فرمود: «يك نوجوان گنهكار گشاده دست نزد خدا محبوبتر است از پير مرد عابد بخيل.»[4]

11- آدمى نبايد از فقر در هراس باشد، چون به بخل گرفتار

[1]- همان، ص 250، باب 21، حديث 1.

[2]- همان، ص 251، باب 21، حديث 5.

[3]- همان، ص 252، باب 22، حديث 3.

[4]- همان، ج 15، ص 253، باب 22، حديث 7.

مى‌شود از امام عليه السلام نقل شده كه فرمود: «خداوند براى بنده به قدر مخارج او، از آسمان كمك مى‌فرستد، وهر كه به عوض دادن خداوند يقين كند با جان ودل انفاق مى‌كند.»[1]

12- مستحب است آدمى هر روزه ولو به مقدار يك درهم هزينه كند، از امام رضا عليه السلام نقل است كه يكى از غلامان بر ايشان وارد شد و او فرمود: «آيا امروز چيزى هزينه كرده‌اى؟» اوگفت: خير، امام عليه السلام فرمود: «پس خدا از كجا به ما عوض دهد، برو هزينه كن ولو به اندازه يك درهم.»[2]

ودر حديثى از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه فرمود: «هر كه چهار چيز را به جاى آورد چهار خانه در بهشت خواهد داشت: انفاق كند واز فقر نهراسد. با مردم با انصاف رفتار كند. در جهان سلام وصلح را گسترش دهد. لجاجت را ترك كند اگر چه حق با او باشد.»[3]

13- مستحب است شخص مسلمان با انفاق، صله رحم كند. از امام صادق يا باقر عليه السلام نقل است كه به ميسر فرمودند: «اى ميسر! گمان مى‌كنم با كسانت صله رحم مى‌كنى» عرض كرد: فدايت گردم آرى، من در بازار، نوجوان بودم ودو درهم مزدم بود، يك درهم را به عمه‌ام ودرهم ديگر را به خاله‌ام مى‌دادم. امام عليه السلام فرمود: «به خدا سوگند دو بار اجل تو رسيده است وهر بار (به خاطر اين صله رحم) به تأخير افتاده است.»[4]

[1]- همان، ص 255، باب 23، حديث 7.

[2]- همان، ص 255، باب 23، حديث 8.

[3]- همان، ص 256، باب 23، حديث 9.

[4]- همان، ج 15، ص 245، باب 17، حديث 13.

4- احكام عقد موقت‌

قرآن كريم:

(وَالُمحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُم مَا وَرَاءَ ذلِكُمْ أَن تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُم مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيَما تَرَاضَيْتُم بِهِ مِن بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيماً حَكِيماً)[1]

«ونكاح زنان محصنه (شوهردار) نيز براى شما حرام شد، مگر آن زنان كه (در جنگهاى با كفار به حكم خدا) متصرف ومالك شده‌ايد. بر شماست كه پيرو كتاب خدا باشيد، وهر زنى غير آنكه ذكر شد شما را حلال است كه به مال خود به طريق زناشويى بگيريد، نه آنكه زنا كنيد، پس چنانكه شما از آنها بهرمند شديد، آن مهر معين كه مزد آنهاست به آنان بپردازيد، وباكى نيست بر شما كه بعد از تعيين مهر هم به چيزى باهم تراضى كنيد (وبدانيد كه) البته خدا دانا و (به حقايق امور) آگاه است.»

[1]- سوره نساء، آيه 24.