در پرتو عفت وپاكى چشم وبازداشتن از «تَبَرُّج»،- زينت نمايى زن در برابر نامحرمان- وحرمت لحظات استراحت وموارد استثنا از تحريم نگاه وآرايش وآشكار كردن زينت در برابر ديگران كه همان در ميان نبودن حكمت اين حرمت است، همچون آرايش نزد خويشان ونزد كسانى كه به زن نياز ندارند نظير خدمتگزاران مرد وكودكان وكسانى همچون زنان كهنسال كه اميدى به نكاح آنها نمىرود.
با تأمل وانديشه دقيق در آيات مذكور وتدبر در تأكيد قرآن پيرامون تزكيه وپاكى در مىيابيم كه حكمت بسيارى از احكام مربوط به زن حفظ جامعه از زنااست. خداوند تبارك وتعالى بارها به صراحت حكمت تشريع وقانونگذارى را در اين موارد بيان فرموده، واين احكام را در پيوند با نياز جنسى واميد ازدواج ورسيدن به سن بلوغ معرفى مى كند.
بدين ترتيب فقهاى ما از مجموع احكام شريعت، نگاه كردن توأم با لذت و ريبه را حرام دانسته حتى در موارد استثنا شده، ومقصود از (لذت) آنچه غريزه وشهوت را بر مى انگيزد و (ريبه) يعنى ترس از افتادن در عمل حرام.
وقرآن كريم بيان داشته است كه از برجستهترين ويژگيهاى مؤمنان حفظ شرمگاه است. خداوند مىفرمايد: (وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ* إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ* فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذ لِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْعَادُونَ)[1]
«وآنها كه دامان خود را (از آلوده شدن به بى عفتى) حفظ مىكنند
[1]- سوره مؤمنون، آيات 5- 7.
* وتنها آميزش جنسى به همسران وكنيزان ملكىشان دارند كه در بهرهگيرى از آنان ملامت نمىشوند* وكسانى كه غير از اين طريق را طلب كنند، تجاوزگرند.»
بدين ترتيب در مى يابيم كه حكمت احكام شريعت پيرامون رابطه مرد وزن همان پاكدامنى، عفت وحفظ جامعه از به بازى گرفتن كانون خانواده است. واللَّه العالم.
2- احكام اجازه خواهى
قرآن كريم مىفرمايد: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُم مِنْكُمْ ثَلَاثَ مَرّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِن الظَّهِيرَةِ وَمِن بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُم بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذ لِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَليمٌ حَكِيمٌ)[1]
«اى كسانى كه ايمان آوردهايد! بايد مملوكهاى شما (بردگانتان) وهمچنين كودكانتان كه به حد بلوغ نرسيدهاند در سه وقت از شما (براى ورود به خلوتگاه واطاق خوابتان) از شما اجازه بگيرند، قبل از نماز صبح، ونيم روز (ظهر) هنگامى كه لباسهاى (معمولى) خود را بيرون مىآوريد، وبعد از نماز عشا، (اين اوقات سه گانه) سه وقت خصوصى براى شماست، در غير اين سه وقت گناهى بر شما وبر آنان نيست (كه بدون اجازه وارد شوند) وبرگِرد يگديگر بگرديد، اين چنين خداوند آيات را براى شما تبيين مى كند وخداوند دانا وحكيم است.»
[1]- سوره نور، آيه 58.
خداوند مسلمانان را چنين تربيت كرده كه به بندگان وكنيزان ملكى وكودكان نابالغ خود دستور دهند كه به هنگام ورود به خلوتگاههاى ايشان (اطاق خواب واستراحت) اجازه بگيرند. اوقات اين خلوتگاهها عبارتند از پيش از پگاه وهنگام قيلوله (بعد از ظهر) وهنگام خواب شب پس از نماز عشاء.
از اين آيه الهام مىگيريم كه انسان دو گونه خلوتگاه دارد كه ورود در آن از سوى ديگران بدون اجازه گرفتن جايز نيست:
نخستين آن عمومى است، كه هيچ يك از مردم اجازه ندارد به خانه كسى در آيد مگر پس از اجازه خواستن.
دوم: خاص اهل خانواده وتوابع آنان بجز زن وشوهر است. كه هر انسانى بايد در اوقات استراحت اذن ورود بطلبد ودر زمانهايى كه احتمال مىرود آدمى برهنه يابه معاشرت زناشويى مشغول باشد.
از اين سخن پروردگار: (ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ)«سه وقت خلوتگاه شماست»، در مىيابيم كه اين حكم، همه خلوتگاهها را در برمى گيرد حتى اگر در غير اين اوقات باشد وآن به عرف هر گروهى بستگى دارد. پس اگر در ميان برخى از مردم هنگام استراحت، پس از نماز صبح باشد ونه پيش از آن- چنانكه امروزه بسيارى از خانوادهها چنين هستند- حكم اجازه خواهى ورخصت طلبيدن، آن وقت را نيز در بر مىگيرد.
ونيز از اين سخن پروردگار: (الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ)«بندگان ملكى شما». فهميده مى شود كه بنده ملكى خواه زن باشد يا مرد مىتواند در غير اوقات خلوتگاه براى ارائه خدمت به درون اطاقها رفت وآمد
كند همانطور كه براى طفل غير بالغ جايز است.
واز اين سخن خداوند كه مىفرمايد:
(وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِه وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ)[1]
«وهنگامى كه اطفال شما به سن بلوغ مىرسند بايد (در همه اوقات) اجازه بگيرند، همان گونه كه اشخاصى كه قبل از آنها بودند اجازه مىگرفتند، اين گونه خداوند آياتش را براى شما تبيين مى كند وخداوند عالم وحكيم است.»
از اين سخن خداوند چنين در مىيابيم كه آن كودكى بايد اجازه بگيرد كه به سن تمييز يعنى سنى كه بتواند خوب وبد را از هم تشخيص دهد رسيده باشد.
در حديثى حلبى از امام صادق عليه السلام روايت كرده كه به حضرت عرض كردم: آيا مرد بايد هنگام ورود بر پدرش اجازه بگيرد؟
حضرت فرمود: آرى.. من در حالى از پدرم اجازه مىگرفتم كه مادرم نزد او نبود، بلكه زن پدرم در كنار او به سر مىبرد. مادرم مرده بود در حالى كه من نوجوان بودم وشايد در خلوتگاهشان چيزى بود كه دوست نداشتم كه آنان را در آن حال بطور ناگهانى ببينم وآنها نيز اين كار را از من ناپسند مى داشتند، پس دريافتم در اين هنگام گفتن سلام (به صداى بلند) بهتر ونيكوتر است.[2]
[1]- سوره نور، آيه 59.
[2]- وسائل الشيعه، ج 14، ص 157، از ابواب مقدّمات نكاح، باب 119، حديث 2.
3- فقه نگاه
الف- احكام عمومى
قرآن كريم:
(قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذ لِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ* وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا...)[1]
«به مردان مؤمن بگو كه چشمان خويش را (از نگاه ناروا) ببندند وشرمگاه خود را (از عمل زشت) محفوظ دارند، اين برايشان پاكيزهتراست، زيرا خدا به كارهايى كه مى كنند آگاه است* وبه زنان مؤمن بگو كه چشمان خويش را (از نگاه ناروا) ببندند وشرمگاه خود را (از عمل زشت) محفوظ دارند وزينتهاى خود را جز آن مقدار كه پيداست (بر بيگانه) آشكار نكنند.»
[1]- سوره نور، آيات 30- 31.
حديث شريف:
1- در صحيح فضيل آمده است كه از امام صادق عليه السلام پيرامون دو ساعد زن پرسيدم كه آيا آنها از زينت محسوب مى شوند كه در اين فرموده خداوند به آن اشاره شده است: (وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ)«زنان مؤمن زينت خود را آشكار نكنند مگر براى شوهران خود..؟»
حضرت عليه السلام فرمود: آرى.. وهر آنچه زير وپائينتر از مقنعه است زينت است، وهر آنچه جز مچ دست است كه دستبند بر آن مى بندند زينت است.[1]
2- در موثق زراره از ابو عبد اللَّه عليه السلام پيرامون اين سخن خداوند:
(إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا)جز آن مقدار «از زينت كه ظاهر است». آمده است كه فرموده: (مقصود از زينت ظاهر سرمه وانگشترى است).[2]
3- نيز حضرت عليه السلام مى فرمايد: (نگاه اول از تو، ونگاه دوم به زيان تو، ونگاه سوم نابودى تو در آن است).[3]
تفصيل احكام:
1- جايز نيست مردى در غير ضرورت به زنى بيگانه نگاه كند مگر در حد متعارف (صورت ودست) مشروط به اينكه توأم بالذت وريبه (يعنى ترس از افتادن در عمل حرام) نباشد.
[1]- وسائل الشيعه، ج 14، ص 145، ابواب مقدّمات نكاح وآداب آن، باب 109، حديث 1.
[2]- همان، حديث 3.
[3]- همان، ص 139، ابواب مقدّمات نكاح وآداب آن، باب 104، حديث 8.
2- جايز است به محرمهاى نسبى يا رضاعى ياسببى نگريست مشروط بر آن كه محرميت سببى بر اساس ازدواج شرعى باشد.
3- نگاه كردن به زنان اهل كتاب، بلكه مطلق زنان كافر جايز است، به شرط عدم لذت جويى وبا اطمينان از عدم افتادن در عمل حرام ولى احوط آن است كه در نگاه كردن به مقدارى بسنده شود كه معمولًا آنها را نمى پوشانند. وبه نظر مى رسد با اين كيفيت اشكالى ندارد به زنان باديه نشين وروستا نشين ونيز زنانى كه توجهى به نهى از منكر نمىكنند نگريست.
ب- موارد جواز نگاه ولمس كردن
حديث شريف:
1- از امام جعفر صادق عليه السلام در حديثى آمده است كه فرمود: بر چشم فرض است كه به آنچه خداوند برآن حرام كرده است ننگرد واز آنچه خدا باز داشته روى برتابد واين همان وظيفه ايمانى اوست.
خداوند مىفرمايد: (قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ)«به مردان مؤمن بگو كه چشمان خويش را (از نگاه ناروا) ببندند، وشرمگاه خود را محفوظ دارند». پس خداوند مؤمنان را بازداشته از اين كه به شرمگاه يكديگر نظر كنند يا مردى به شرمگاه برادر خويش بنگرد وبايد شرمگاه خويش را از اينكه برادرش بدان نظر كند حفظ كند ونيز فرموده: (وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ)«وبه زنان مؤمن بگو كه چشمان خويش را (از نگاه ناروا) ببندند، وشرمگاه خود را محفوظ دارند.»