فصل نوزدهم : آزمايشهاي پزشكي
آزمايشهاي تشخيصي
(324)كليه آزمايشهاي تشخيصي و درماني اگر مستلزم لمس و نظر حرام يا كارهاي حرام ديگر نباشد جايز است ; و اگر مستلزم لمس يا نظر حرام باشد جايز نيست، مگر در موارد ضرورت .(325)نمونه گيري از افرادي كه مشكوك به بيماريهاي مقاربتي هستند و بايستي حتما با نگاه به اعضاي تناسلي و لمس آنها نمونه گيري كرد، در صورت ناچاري و ضرورت جايز است ; به شرط آنكه به مقدار ضرورت اكتفا شود.(326) سؤال :در مواردي كه به دلايل مختلف پزشكي، حقوقي و قضايي نياز به آزمايش نطفه مرد (اسپرم) ميباشد، اين مسأله در مورد افراد متأهل تا حدي قابل حل بوده و ميتوان با راهنمايي نطفه را به طريق حلال به دست آورده و به آزمايشگاه تحويل نمايند; ولي در مورد افراد مجرد كه ضرورت بررسي نطفه محرز است و بايستي از طريق استمناء نطفه را به آزمايشگاه تحويل دهد و راهي غير از انجام اين عمل نيست، تكليف چيست ؟ آيا مسئولان آزمايشگاه در صورت انجام، در معصيت فرد دخيل هستند يا خير؟جواب :رفع ضرورت فرضا با ازدواج موقت امكان پذير است .
آزمايشهاي تحقيقاتي
(327)آزمايشهاي تحقيقاتي از هر نوعي كه باشد تا اندازه اي كه خطر جاني و ضرر مهم نداشته باشد و مستلزم عمل حرامي نباشد، با رضايت آزمايش شونده اشكال ندارد.
(328)انجام آزمايشهاي پزشكي و دارويي بر روي حيوانات جايز است ; به شرط آنكه موجب اذيت و شكنجه آنها نشود.(329)اگر در ضمن آزمايش تشخيص دهد كه ادامه تحقيقات براي داوطلب ضرر جاني دارد يا سلامت او را به خطر ميافكند، بايد بلافاصله آزمايشها را متوقف نمايد.(330)در صورتي كه حفظ جان يا معالجه بيمار مستلزم آن باشد كه آزمايشهايي به لحاظ طبي و دارويي بر روي او انجام شود تا نوع بيماري دقيقا شناخته شود و درمان آن معلوم گردد، انجام اين آزمايشها بر روي خود بيمار جايز است، هرچند كه ضرر داشته باشد; اما اين ضرر بايد كمتر از ضرري باشد كه در صورت عدم انجام آزمايشها متوجه بيمار ميشود.(331)رضايت بيمار و اجازه او براي آزمايشهاي تحقيقاتي شرط است، هرچند آن دارو كاملا بي ضرر باشد; و در اين جهت فرقي بين مسلمان و كافر و اسيران و محكومان به اعدام و... نيست . بنابراين نمي توان كافر يا محكومان يا اسراي جنگي را مجبور به پذيرفتن آزمايش كرد يا بدون اجازه آنها آزمايش را انجام داد.(332) سؤال :آزمايش و پژوهش روي افراد چه حكمي دارد؟ آيا ميتوان از انسانها براي آزمايش داروها استفاده كرد؟ براي مثال معمول است كه در آزمايش داروها از گروه شاهد (گروه سالم) استفاده ميكنند و برخي ميگويند اگر اثر داروي مورد مطالعه مشخص نباشد ميتوان گروه شاهد را انتخاب كرد ولي در مواردي كه اثر درماني داروي مورد مطالعه حتمي است و يا عدم تجويز آن سبب خطراتي ميشود تعيين گروه شاهد صحيح نيست . نظر شما چيست ؟ مثال ديگر: آيا از نظر اخلاقي تجويز دارونما اشكال ندارد؟ برخي ميگويند استفاده از داروي كاملا بي اثر (Placebo) اشكال دارد و در مقايسه يك دارو بايد آن را با داروي قديمي مقايسه كرد ولي اگر داروي قديمي موجود نباشد ميتوان از دارونما استفاده كرد، البته دارونماي كاملا بي اثر مثل تزريق مايع نمكي داخل رگ به جاي دارو آيا بيماران چنين مسأله اي را ميپذيرند؟ بيماري كه به بيمارستان مراجعه ميكند براي درمان است نه براي آزمايش، و پيداشدن افراد
داوطلب كه بيمار هم باشند مشكل است . پس راه حل چيست ؟ آيا ميتوان بدون اطلاع بيمار به او دارونما داد؟جواب :آزمايشات در حدي كه خطر جاني و ضرر قابل توجه نداشته باشد با رضايت شخص اشكال ندارد.(333) سؤال :معمولا براي كسب اطلاعات بيشتر پزشكي در جهت تشخيص امراض و درمان آنها روي انسانها آزمايشهاي طبي گوناگون كه گاه خطرناك هم ميباشد انجام ميدهند، بفرماييد:الف :اگر بيمار قطع داشته باشد كه چنانچه خود را در معرض چنين آزمايشهايي قرار دهد به استقبال خطرات جاني براي خود رفته است ولي از طرفي به پيشرفت علم پزشكي و به معالجه و مداواي جامعه مسلمانان در آينده كمك نموده است . آيا خود را در معرض چنين آزمايشهايي قراردادن جايز است ؟ب :اگر ضرر جاني محتمل ولي كمك به علم پزشكي فوق الذكر قطعي باشد، آيا در اين صورت ميتواند خود را در معرض آزمايش قرار دهد؟ج :اگر هيچ گونه علمي به ضرر جاني براي خود نداشته باشد و فايده آزمايش هم براي كمك فوق الذكر محتمل باشد، چه حكمي دارد؟د:اگر فايده آزمايشهاي فوق الذكر به سود تمام افراد بشر تمام گردد بفرماييد حكم در معرض قراردادن خود، در صورت علم به ضرر و يا احتمال ضرر و يا عدم علم به ضرر چه خواهد بود؟ه :در صورتي كه آزمايشهاي فوق براي اهداف فوق الذكر هيچ گونه ضرري براي انسان بيمار نداشه باشد آيا طبيب بدون اطلاع دادن به بيمار و بدون كسب اجازه از او ميتواند چنين اقدامي نمايد؟و:اگر در صورت ضرورت انجام چنين آزمايشهايي جايز باشد، چگونه بودن آن ضرورت را بيان فرماييد.ز:اگر آزمايشهاي فوق روي حيوانات انجام شود كه در پايان آنها از بين خواهند رفت، بفرماييد صرف نظر از ضمان آيا چنين كاري براي پيشرفت كارهاي پزشكي جايز است ؟
جواب :الف و ب :اشكال دارد.ج و د:علاوه بر علم، احتمال راجح و قابل توجه نيز در وجود اشكال كافي است .ه :بدون اذن بيمار جايز نيست .و:ضرورت به معناي موقوف بودن حفظ جان يا سلامت فرد مسلمان است .ز:اشكال ندارد.
تغيير يا اصلاح ژن
(334)در عالم پزشكي متداول شده كه روي ژنهاي بدن انسان و غير انسان اقداماتي انجام ميدهند كه گفته ميشود موجب پيدايش تغييراتي در ساختمان رواني انسانها و يا تغييرات جسمي انسانها و غير انسانها ميگردد، بفرماييد:الف :آيا نفس اين عمل (دست كاري كردن ژنها) جايز است ؟ب :در صورتي كه اين اقدام به منظور درمان صورت نگيرد و لكن در جهت دستيابي به برتريهاي جسمي يا رواني و پيشرفت علم پزشكي بوده باشد، آيا جايز است چنين اقداماتي انجام گيرد؟ج :اگر اقدام فوق روي نطفه يا جنين انجام شود حكم آن چگونه است ؟جواب :اگر موجب كمال جسمي يا روحي در انسان شود و از روشهاي شرعي استفاده شود اشكالي ندارد، ولي اگر موجب تغييراتي بشود كه نتيجه آن معلوم نيست و شايد نقص ايجاد كند محل اشكال است .
ضمانت در آزمايشگاه
(335)اگر در اثناي انجام آزمايشهاي تشخيص طبي صدمه اي متوجه بيمار شود، چنانچه نمونه گيرنده كوتاهي كرده باشد ضامن خواهد بود; و اگر اقدامات انجام شده با اذن بيمار و در حد معمول بوده و تقصيري واقع نشده باشد ضامن نخواهد بود.(336) سؤال :آيا انجام آزمايشهاي تشخيصي (گرفتن خون، ادرار، مدفوع و...) نياز به اخذ برائت ذمه دارد؟ يا رضايت ظاهري بيمار كه مراجعه نموده كفايت ميكند؟
جواب :علم و عدم اعتراض بيمار كافي است . بلي اگر نمونه گيرنده خطا كند، در صورت عدم اخذ برائت ضامن است .(337) سؤال :انجام راديوگرافي (پرتونگاري) تشخيصي در مواردي كه نياز به تزريق ماده حاجب و يا سوزن زدن و نمونه برداري نسج از داخل بدن دارد، آيا نياز به اخذ برائت كتبي دارد تا در صورت بروز عوارض، پزشك ضامن نباشد; يا رضايت ظاهري و شفاهي كفايت ميكند؟جواب :اخذ برائت شفاهي كفايت ميكند; و برائت كتبي براي اثبات در مورد نزاع و اختلاف است .(338) سؤال :با توجه به اينكه تشخيص بسياري از بيماريها يا اختلالات به وسيله آزمايش امكان پذير است و از طرفي امكان اشتباه در آزمايشگاه و تفسير آزمايشها هميشه وجود دارد، در صورت اشتباه آزمايشگاه و در نتيجه معالجه اشتباه پزشك، مسئول خسارات و عوارض احتمالي كيست ؟جواب :اگر خسارات و عوارض مستند به آزمايشگاه و نقص و نارسايي آن باشد، آزمايشگاه مسئول است ; و اگر مستند به پزشك باشد پزشك مسئول است، مگر اينكه شرط عدم ضمان كرده باشد كه در اين فرض پزشك هم ضامن نيست .(339) سؤال :در بسياري از بيماريها پزشك دستور انجام راديوگرافي، سي تي اسكن و نظاير آن را ميدهد كه مطمئنا (بخصوص براي بعضي افراد) مضر ميباشد; ضمنا در خيلي از موارد گرچه گاهي ممكن است اين آزمايشها باعث تشخيص قطعي نشوند، اما ميتوانند هميشه كمك كننده باشند. به هر حال در فرض فوق مسئوليت پزشك در صورت ايجاد عوارض آزمايشها تا چه حدي است ؟ اگر پزشك جهت احتياط در تشخيص يا رد يك بيماري احتمالي در هر بيمار مشكوكي دستور راديوگرافي دهد، در صورت عدم هرگونه بيماري، آيا پزشك در ايجاد عوارض احتمالي و هزينه بيهوده درمان مسئول نيست ؟جواب :در صورتي كه پزشك بعد از دقت كامل تشخيص دهد كه آزمايش لازم و اهميت دارد و در عين حال بيمار يا ولي او را از عوارض احتمالي آن آگاه سازد و شرط عدم ضمان كند، پزشك هيچ مسئوليتي ندارد.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة