12- مرگ مغزى
سؤال 275- درباره مرگ مغزى كراراً سؤالى كردهايم و جواب فرموديد. اجازه دهيد آن را به صورت كلّىتر مطرح كنيم: در مورد مرگ مغزى، كه مغز از كار افتاده، و تنها دستگاههاى حياتى نباتى كار مىكند، و هيچ اميدى به بازگشت چنين كسى به حيات حيوانى و انسانى نيست، احكام مختلفى در زمينه مسائل گوناگون حقوقى و مالى و پزشكى تصوّر مىشود. لطفاً شرح جامعى درباره تمام اين مسائل هرچند به صورت فشرده بيان فرماييد.
جواب:با توجّه به اينكه پزشكان تصريح مىكنند اين گونه افراد مانند شخصى هستند كه مغز او بكلّى متلاشى شده، و يا سر از تن او جدا كردهاند، كه با كمك وسايل تنفّس مصنوعى و تغذيه، ممكن است تا مدّتى به حيات نباتى او ادامه داد، يك انسان زنده محسوب نمىشوند، در عين حال يك انسان كاملًا مرده هم نيستند. بنابراين، در احكام مربوط به حيات و مرگ بايد تفصيل داده شود. مثلًا احكام مسّ ميّت، غسل و نماز ميّت، و كفن و دفن درباره آنها جارى نيست، تا قلب از كار بيفتد و بدن سرد شود. اموال آنها را نمىتوان در ميان ورثه تقسيم كرد، و همسر آنها عدّه وفات نگه نمىدارد، تا اين مقدار حيات آنان نيز پايان پذيرد.
ولى وكلاى آنها از وكالت ساقط مىشوند، و حقّ خريدوفروش يا ازدواج براى آنها، يا طلاق همسر از طرف آنان ندارند، و ادامه معالجات در مورد آنها واجب نيست، و برداشتن بعضى از اعضاى بدن آنها، در صورتى كه حفظ جان مسلمانى متوقّف بر آن باشد مانعى ندارد؛ ولى بايد توجّه داشت كه اينها همه در صورتى است كه مرگ مغزى به طور كامل و به صورت قطعى ثابت گردد، و احتمال بازگشت مطلقاً وجود نداشته باشد.
سؤال 276- تعدادى از بيماران به دليل ضايعات مغزى غير قابل بازگشت، فعاليّتهاى قشر مغز خود را از دست داده، و در حالت اغماى كامل بوده، و به تحريكات داخلى و خارجى پاسخ نمىدهند، ضمناً فعاليّتهاى ساقه مغز خود را نيز از دست داده، فاقد تنفّس و پاسخ به تحريكات متفاوت نورى و فيزيكى مىباشند. در اينگونه موارد احتمال بازگشت فعّاليّتهاى مورد اشاره، مطلقاً وجود نداشته، و بيمار داراى ضربان خودكار قلب بوده، كه ادامه اين ضربان هم موقّتى و تنها به كمك دستگاه تنفس مصنوعى به مدّت چند ساعت و حدّ اكثر چند روز مقدور مىباشد. اين وضعيّت در اصطلاح پزشكى مرگ مغزى ناميده مىشود؛ از طرفى نجات جان عدّه ديگرى از بيماران منوط به استفاده از اعضاى مبتلايان به مرگ مغزى است. با عنايت به اينكه اين اشخاص فاقد تنفّس، شعور، احساس و حركت ارادى هستند، و هيچگاه حيات خود را بازنمىيابند. لطفاً به سؤالات زير پاسخ دهيد:
1. در صورت احراز شرايط فوق، آيا مىتوان از اعضاى بدن آنها براى نجات جان بيماران ديگر استفاده كرد؟
2. آيا صرف ضرورت نجات جان مسلمانان نيازمند به پيوند عضو، براى جواز قطع عضو كافى است، يا اذن قبلى و وصيّت صاحب عضو نيز لازم است؟
3. آيا در صورت جواز قطع اعضا ديه، ثابت است، يا ساقط مىشود؟
4. در صورت ثبوت ديه، پرداخت آن بر عهده كيست؟ پزشك يا بيمار؟
5. موارد مصرف ديه مذكور كدام است؟
جواب:1. جواب اين مسأله در سابق گفته شد، ولى از نظر اهميّت مسأله توضيحاً عرض مىشود كه در موارد مرگ مغزى، به صورتى كه در بالا ذكر شد، اگر موضوع قطعى و يقينى باشد، چنان فردى در اين گونه احكام مانند ميّت است (هر چند پارهاى از احكام ميّت مانند غسل و نماز و كفن و دفن و غسل مسّ ميّت بر او جارى نمىشود) بنابراين برداشتن اعضاى او براى نجات جان مسلمانان مانعى ندارد.
2. در مواردى كه عضو را بعد از مرگ كامل بر مىدارند، و نجات جان ديگران منوط به آن است، اذن قبلى يا اجازه بازماندگان لازم نيست، هرچند بهتر است.
3. در مورد جواز قطع اعضا، احتياط دادن ديه است.
4. بر عهده كسى است كه عضو را قطع كرده است.
5. در كارهاى خير براى ميّت مصرف مىشود.
پايان دادن به زندگى
سؤال 277- شخصى دوازده سال است كه بر اثر تصادف بيهوش است، يا بيمارى كه مدّت طولانى است كه پس از عمل جرّاحى به هوش نيامده است، آيا در چنين مواردى مىتوان با تزريق آمپول به زندگى آنها پايان داد؟
جواب:اين كار جايز نيست؛ ولى اگر بازگشت به حال طبيعى عادتاً امكان نداشته باشد، مىتوان از ادامه معالجه خوددارى كرد.
سؤال 278- بيمارى كه مىداند بيماريش درمانناپذير است، آيا مىتواند مرگ
را انتخاب كند؟
جواب:جايز نيست.
سؤال 279- شخصى از يك بيمارى لاعلاج مانند سرطان رنج مىبرد، و پزشكان هم از معالجه وى نااميد شدهاند، حال اگر پزشكى از روى ترحّم و دلسوزى از معالجه وى كه منتهى به ادامه زندگى شخص بيمار در مدّت كوتاهى مىشود خوددارى نمايد و بيمار زودتر بميرد، آيا از نظر فقهى چنين كارى جرم است؟ لطفاً به دليل آن اجمالًا اشاره كنيد.
جواب:قتل انسان مطلقاً جايز نيست، حتى از روى ترحّم، و حتّى با اجازه خود مريض. دليل اصلى اين مسأله اطلاقات ادلّه حرمت قتل از آيات و روايات است، و همچنين ادلّه وجوب حفظ نفس. و ممكن است فلسفه آن اين باشد كه چنين اجازهاى سبب سوء استفادههاى فراوان مىشود، و قتل از روى ترحّم به بهانههاى واهى صورت مىگيرد، يا افرادى به قصد انتحار و خودكشى از اين راه وارد مىگردند. به علاوه مسائل پزشكى غالباً يقينآور نيست، و اى بسا افرادى كه از حيات آنها مأيوس بودهاند، و به طور عجيبى از مرگ رهايى يافتهاند.
سؤال 280- آيا انسان مىتواند به ديگرى اجازه قتل خويش را بدهد؟ آيا قاتل ضامن است؟ اگر مانند مريض در حال مرگ باشد، كه به پزشك اذن تزريق آمپول مرگآور بدهد چطور؟ نسبت به اشخاص ديگر چه مىفرماييد؟
جواب:اجازه چنين چيزى جايز نيست، و اگر اجازه بدهد و راضى باشد سبب جواز نمىشود.
سؤال 281- بيماران مرگ مغزى در علم پزشكى اشخاصى هستند كه دچار توقّف تمامى فعّاليّتهاى شناختهشده مغزى شده، ولى قلب و بعضى از اعضاى ديگر بدن آنها به كار خود ادامه مىدهد. تنفّس در اين بيماران متوقّف شده، و با
استفاده از دستگاه تنفّس دهنده (اسپيراتور) مىتوان تنفّس را برقرار كرد. اين گونه بيماران در فواصل زمانى چند ساعت يا بيشتر نهايتاً دچار ايست قلبى و مرگ خواهند شد، آيا مىتوان با توجّه به فروض ذيل اين گونه بيماران را از دستگاه تنفّس دهنده جدا نمود:
الف) هزينه سنگين دستگاههاى تنفس دهنده.
ب) استهلاك اين دستگاهها در حدّى كه در موارد ضرورىتر كارآيى كافى را نخواهد داشت.
ج) تحمّل اضطراب و انتظار طولانى خانواده بيمار، در حالى كه بيمار آنها بهبود نخواهد يافت.
د) وجود بيمارى كه شانس بهبودى بيشترى داشته، و همزمان محدوديّت در تعداد دستگاههاى تنفّس دهنده وجود دارد. نظر شما چيست؟
جواب:در فرض مسأله اگر به امور مزبور يقين حاصل شود در تمام موارد ادامه معالجه واجب نيست.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
13- پيوند اعضا
الف) پيوندهاى مجاز
1. پيوند از اعضاى انسان مرده
سؤال 282- امروزه علم پزشكى بسيار پيشرفت نموده، و پزشكان مىتوانند برخى از اعضاى فردى كه به طور طبيعى فوت كرده، و حتّى ضربان قلب او نيز از كار افتاده، را به بيمارانى كه در خطر مرگ هستند، يا زندگانى پرمشقّت و رنجآورى دارند پيوند زنند (مانند كليه، استخوان، كبد، چشم و ...) آيا اين عمل جايز است؟
جواب:در فرض مسأله اشكالى ندارد.
سؤال 283- اگر جسد مجهول الهويّهاى، كه اعضاى قابل پيوندى دارد، در دسترس باشد، آيا مىتوان اعضا آن را به بيمارى كه محتاج آن است پيوند زد؟
جواب:اگر موجب نجات جان مسلمانى از مرگ يا بيمارى مهمّى شود جايز است.
سؤال 284- در فرض مسأله فوق اگر بعداً ولىّ متوفّى پيدا شود، و نسبت به اين كار اظهار نارضايتى كند چه بايد كرد؟
جواب:در فرض فوق عدم رضايت او مشكلى ايجاد نمىكند، و فرقى بين
مجهول الهويّه و غير آن نيست؛ ولى احتياط صرف ديه آن در خيرات براى ميّت است.
سؤال 285- در صورتى كه حيات رزمنده مسلمانى متوقّف بر پيوند اعضا باشد، لطفاً بفرماييد:
الف) آيا مىتوان اعضاى ميّت غير مسلمان را قطع، و براى پيوند استفاده نمود؟
ب) بر فرض جواز، آيا ديه لازم است؟ بر عهده بيمار است، يا قطعكننده؟
ج) آيا عضو پيوند شده براى نماز اشكالى ايجاد نمىكند؟
جواب:پيوند در چنين فرضى جايز، بلكه واجب است. و بعد از اينكه جزء بدن شد، براى نماز اشكالى ندارد. و در فرض مسأله ديهاى ندارد.
سؤال 286- قطع عضو ميّت مسلمان، و پيوند آن، در صورتى كه حفظ جان يا عضو مسلمانى متوقّف بر آن باشد، چه حكمى دارد؟ آيا اجازه قبل از فوت تأثيرى در حكم دارد؟ اگر اجازه شخص موضوعيّت داشته باشد، آيا فرد مىتواند در زمان حيات عضوى از بدنش را براى استفاده پس از مرگ بفروشد؟
جواب:در صورتى كه حفظ جان مسلمان يا حفظ عضو مهمّى از آن منوط به پيوند باشد، جايز است. و در اين صورت، اجازه شخص متوفّى، و اولياى دم او لازم نيست؛ هرچند گرفتن اجازه بهتر است. و احتياط آن است كه ديه را بپردازد.
سؤال 287- هرگاه شخصى نسبت به پيوند اعضاى خود به ديگران پس از مرگش ناراضى باشد، امّا پس از وفاتش ولىّ وى نسبت به اين كار رضايت دهد، در اين صورت پيوند چه حكمى دارد؟
جواب:اگر موجب نجات جان مسلمانى از مرگ يا بيمارى مهمّى گردد جايز است.