قسمتى از حقّ خود را مشروط به اهداى عضوى كه اهداى آن جايز است بكند، و طرف مقابل مىتواند اين شرط را بپذيرد يا نپذيرد.
سؤال 296- آيا برداشتن قطعهاى از استخوان يا عضله شخص مسلمان «با رضايت يا بدون رضايت وى» براى استفاده در بدن شخص غير مسلمانى كه دشمنى با مسلمانان ندارد جايز است؟
جواب:اگر با اجازه بردارند و اين كار براى شخصى كه از او بر مىدارند خطر جانى يا نقص عضو مهمّى نداشته باشد، مانعى ندارد.
سؤال 297- استفاده از باقيماندههاى زايمانى «جفت، پرده جنين و ...» براى اعمال جرّاحى ديگران، چه حكمى دارد؟
جواب:اشكالى ندارد.
سؤال 298- پيوند زدن انگشتان قطعشده سارق به دست شخص ديگرى (كه فرضاً در كارخانه بريده شده) چه حكمى دارد؟ بر فرض جواز، آيا اجازه صاحب عضو در اين كار لازم است؟
جواب:با اجازه صاحب عضو جايز است.
سؤال 299- آيا از فردى كه در حال مرگ مغزى است، ولى به وسيله دستگاه تنفس مصنوعى به حيات نباتى ادامه مىدهد، و از نظر پزشكى امكان برگشت وى به زندگى عادى وجود ندارد و مرده تلقّى مىشود، مىتوان در موارد زير عضوى را (مثل چشم يا كليه) براى پيوند خارج كرد؟
الف) در مورد مسلمانان به طور كلّى.
ب) در مورد مسلمانان با وصيّت قبلى، و يا اجازه اطرافيان.
ج) در مورد غير مسلمانان.
جواب:با اجازه و رضايت قبلى خودش در مورد يك كليه و مانند آن مانعى
ندارد، و امّا در غير مسلمان مطلقاً جايز است. و در مورد اعضاى اصلى مانند مسأله 282 است.
3. وصيّت به پيوند اعضا
سؤال 300- آيا اهداى اعضاى بدن، مثل قلب، كليه و چشم، بعد از فوت و با موافقت ورثه جهت پيوند به انسان زنده ديگرى جايز است؟
جواب:در موارد ضرورت اشكالى ندارد.
سؤال 301- آيا انسان بالغ مىتواند وصيّت كند كه پس از مرگ اعضاى بدنش را (مانند قلب و كليه و ...) بدون اخذ وجهى به بيماران نيازمند داده، سپس او را دفن كند؟ آيا مىتواند شرط كند كه اعضا را بفروشند و در مواردى كه وصيّت مىكند خرج كنند؟
جواب:اين وصيّت تنها در صورتى نافذ است كه ضرورتى ايجاب كند كه اعضاى بدن او را بردارند. و بهتر آن است كه رايگان در اختيار نيازمندان بگذارند، هرچند گرفتن پول به صورتى كه در بالا گفته شد مانعى ندارد.
سؤال 302- آيا انسان مىتواند وصيّت كند اعضاى بدنش را بعد از وفات، به مسلمانى كه اعضاى مهمّ بدنش مثل قلب و غير آن در خطر است اهدا كنند، به بيمار غير مسلمان چطور؟
جواب:در مورد مريض مسلمان، در فرض مسأله اشكالى ندارد، و امّا در مورد مريض غير مسلمان جايز نيست؛ مگر اينكه هدف مهمترى در كار باشد، يا اينكه كننده از كفّار باشد.
سؤال 303- اگر شخصى وصيّت كند بعد از وفات، اعضاى قابل پيوندش را به بيماران پيوند زنند، آيا مجاز به اين كار هستيم؟
جواب:اگر موجب نجات جان مسلمانى از مرگ يا بيمارى مهمّى گردد جايز است.
سؤال 304- اگر شخصى وصيّت كند بعد از وفاتش، اعضايش را به ديگران پيوند بزنند، اما ولىّ وى نسبت به اين كار ناراضى باشد، آيا مجازيم اين كار را بدون اجازه ولى انجام دهيم؟
جواب:اگر موجب نجات جان مسلمانى از مرگ يا بيمارى مهمّى گردد جايز است، و اجازه ولى شرط نيست.
4. پيوند از اعضاى حيوانات
سؤال 305- پيوند اعضاى حيوانات به انسان چه حكمى دارد؟
جواب:در موارد ضرورت اشكالى ندارد.
سؤال 306- آيا مىتوان از اعضاى بدن خوك به انسان پيوند زد؟
جواب:در موارد ضرورت مانعى ندارد.
ب) پيوندهاى غير مجاز
1. پيوند دست قطعشده سارق
سؤال 307- پس از اجراى حدّ سرقت عضو قطع شده ملك كيست؟ ملك حكومت است كه اجراى حد كرده، يا ملك سارق؟ در صورت دوم، پيوند آن عضو به شخص سارق، يا فروش آن براى پيوند به ديگرى چه حكمى دارد؟
جواب:عضو قطع شده متعلّق به صاحب آن است، ولى پيوند مجدّد آن به صاحب اصلى جايز نيست. امّا مىتواند به ديگرى به صورت مجّانى يا در برابر قيمت آن واگذار كند.
2. برداشتن اعضاى بدن اعدامىها براى پيوند
سؤال 308- گرفتن اعضا از كسانى كه به دلايلى غير از قصاص محكوم به اعدام
مىشوند، با اجازه و رضايت خود متّهم، در بيمارستان و اطاق عمل براى پيوند به افراد مسلمان نيازمند و نجات جان آنان، چه حكمى دارد؟ به عبارت ديگر، در مواردى كه شرع مقدّس و قانون، نوع اعدام را مشخّص ننموده، اعضايى از آنها برداشته شود به شكلى كه با اين كار (برداشتن عضو مثل قلب، ريه، كبد و مانند آن) متّهم فوت خواهد كرد، كه اين كار نوعى اعدام تلقى مىشود. آيا اين كار جايز است؟
جواب:دليلى بر جواز اين نوع اعدام نيست.
3. پيوند دست قطعشده محارب
سؤال 309- آيا پس از اجراى حدّ محاربه مىتوان به محكوم عليه اجازه داد تا با هماهنگى يك پزشك متخصّص نسبت به پيوند اعضا جدا شده اقدام نمايد؟
جواب:محارب حق ندارد عضو قطع شده را پيوند بزند.
4. پيوند عضوى كه با قصاص قطع شده است
سؤال 310- پيوند عضوى كه با قصاص قطع مىشود جايز است؟
جواب:اشكال دارد.
5. برداشتن اعضاى بيمار لاعلاج براى پيوند
سؤال 311- چنانچه در اثر وقوع بيمارى لاعلاج و پيشرونده، مرگ بيمارى از نظر پزشكان حتمى و قريب الوقوع باشد، آيا مىتوان از اعضاى بدن وى نظير قلب، كليه و كبد براى پيوند به بيماران و نجات جان آنان استفاده كرد؟
جواب:جايز نيست؛ مگر در مورد مرگ مغزى كه بطور قطع قابل بازگشت نيست.
6. برداشتن اعضاى كسى كه دچار مشكل مىشود
سؤال 312- اگر احتمال دهيم با برداشتن يك يا چند عضو از شخص زنده، در آينده نزديك يا دور دچار عوارض خفيف يا شديدى خواهد شد، و از طرفى نجات جان بيمار ديگرى وابسته به همين كار باشد، و مورد ديگرى نيز در دسترس نيست، آيا مجازيم بدون آگاهى هديه دهنده، چنين كارى انجام دهيم؟
اگر به وى اطّلاع دهيم و با تمايل وى اين كار انجام شود، در صورت ايجاد عارضه، آيا پزشك مسئول است؟
جواب:اگر عارضه مثلًا در حدّ از دست دادن يك كليه يا مانند آن باشد واجب نيست كسى براى نجات جان ديگرى اين كار را انجام دهد، امّا اگر عارضه، خفيف و قابل تحمّل باشد، وجوب نجات جان ديگرى با رضايت صاحب عضو بعيد نيست. و در صورتى كه با اطّلاع و رضايت صاحب عضو باشد، و احتمال عارضه ضعيف بوده، امّا تصادفاً گرفتار آن شود، پزشك مسئول نمىباشد؛ مانند برداشتن يك كليه، كه معمولًا خالى از خطر است، ولى گاه ممكن است عارضهاى پيش آيد.
7. برداشتن اعضا با اطمينان به ردّ پيوند
سؤال 313- اگر مطمئن باشيم و يا احتمال دهيم كه پيوند رد خواهد شد، و نهايتاً مفيد نخواهد بود، آيا مجازيم با خوشبينى و به عنوان كمك به بيمار از بدن فرد زنده يا مرده ديگرى عضوى را جدا و به آن بيمار پيوند بزنيم؟
جواب:اگر اطمينان به عدم نتيجه باشد اين كار جايز نيست، ولى در صورت احتمال عقلايى، برداشتن عضو پيوندى از مرده مانعى ندارد، و از زنده در صورت عدم ضرر و خطر نيز جايز است.
8. برداشتن اعضاى بدن در غير مورد ضرورت
سؤال 314- آيا مىتوان اجازه داد كه در حال حيات يا پس از مرگ، بعضى از اعضا كه حفظ نفس بيمار متوقّف بر آن نيست، از قبيل انگشت، دست، قرنيه چشم و ... را در مقابل پول يا به صورت مجّانى به ديگرى پيوند زنند؟
جواب:در حال حيات مشكل است، ولى بعد از مرگ در مواردى كه اثر مهمّى داشته باشد مانعى ندارد.
ج) خريدوفروش اعضاى بدن
سؤال 315- خريدوفروش اعضا براى پيوند چه حكمى دارد؟
جواب:جايز است، ولى بهتر است پول را در برابر اجازه برداشتن عضو بگيرد.
سؤال 316- آيا فروش عضو قطع شده در حدّ يا قصاص، يا واگذارى آن به مسلمان ديگر جايز است؟
جواب:اگر به منظور پيوند به انسان ديگرى باشد (همان گونه كه در پيوند كليه مرسوم است) با اجازه صاحب آن جايز است.
سؤال 317- خريدوفروش موادّى كه از اعضاى پيوندى انسان استخراج مىگردد، نظير پروتئين، فاكتور تحريك كننده استخوانسازى، و نظاير آن چه حكمى دارد؟
جواب:جايز است، هرچند بهتر است پول را در مقابل اعمالى كه روى آن مواد انجام مىدهند بگيرند.
سؤال 318- آيا خريدوفروش و پيوند مو جايز است؟
جواب:جايز است.
سؤال 319- قاچاق ميّت غير مسلمان، و خريدوفروش آن چه حكمى دارد؟
جواب:اگر منظور از قاچاق اين است كه بر خلاف مقرّرات حكومت اسلامى
باشد، اين كار شرعاً اشكال دارد.
سؤال 320- آيا فروش برخى از اعضاى بدن قبل از مرگ، براى تحويل پس از مرگ، جايز است؟
جواب:در صورتى كه سبب نجات جان مسلمان، يا درمان بيمارى مهمّى باشد مانعى ندارد.
سؤال 321- اجسادى از كفّار موجود است كه برخى اعضاى آن را، جهت كارهاى تحقيقاتى يا پيوند و مانند آن، به مبالغ هنگفتى خريدارى مىكنند. آيا خريدوفروش اين اعضا جايز است؟ آيا ميان اجسادى كه شناسايى نشده و اوليايى ندارند، با ديگر اجساد تفاوتى وجود دارد؟
جواب:هرگاه اين كار براى حفظ جان افراد زنده، يا درمان بيمارى مهمّى ضرورت داشته باشد مانعى ندارد. و فرقى ميان افراد شناخته شده و غير آنها نيست.
سؤال 322- آيا جسد انسان مال تلقّى مىشود و خريدوفروش آن براى اهداف مشروع جايز است؟ آيا سرقت آن حدّ شرعى دارد؟ به خصوص اگر صدها سال از تاريخ مرگ گذشته باشد، و موضوع از جهت باستانشناسى و تاريخى حايز اهميّت باشد.
جواب:خريدوفروش بدن ميّت مسلمان جايز نيست، و مال محسوب نمىشود. و نسبت به بدن غير مسلمان براى اهداف مشروع مانند تشريح در مواردى كه مجاز است نيز خالى از اشكال نيست. و در هر حال اجراى حدّ سرقت مشكل است.
سؤال 323- آيا محكومين به اعدام يا قطع عضو، مىتوانند قبل از اجراى حكم، اعضاى بدن خود را بفروشند، يا به كسى اهدا كنند؟
جواب:در صورتى كه منافع عقلايى براى پيوند بر آن مترتّب باشد، اشكالى ندارد.
سؤال 324- بعضى از افراد براى كمك به درمان بيمارانى كه نياز به فرآوردههاى خونى يا اعضاى بدن دارند، حاضرند خون يا مثلًا كليه يا چشم خود را بفروشند، خريد و فروش اين اعضا چه حكمى دارد؟
جواب:فروختن خون و كليه در صورتى كه خطرى براى دهنده ايجاد نكند اشكالى ندارد؛ ولى بهتر آن است كه پول را در مقابل اجازه برداشتن كليه يا گرفتن خون بگيرند؛ ولى در مورد چشم مطلقاً جايز نيست.
د) احكام پيوند
1. پيوند مغز و آثار آن
سؤال 325- با توجّه به قوانين اسلامى در رابطه با اصالت روح، آيا پيوند مغزى در جمجمه انسان ديگرى امكان دارد؟ به عبارت ديگر، آيا جسم پيوند زده شده با مغز پيوندى، هويّت شخصى خود را از دست داده، و روح شخص پيوند خورده به شخص پيوند زده شده انتقال مىيابد؟
جواب:در حال حاضر اين مسأله به عنوان يك فرضيّه مطرح است، و عملًا كارى انجام نگرفته، تا بتوان درباره آن بحث كرد. اگر چنين امرى انجام گيرد، بايد ديد فرد مزبور با مغز جديد، شخصيّت فرد اوّل را نشان مىدهد، يا دوم، و يا شخص ثالثى خواهد شد، تا احكام آنها تبيين گردد.
2. وظيفه پزشك در پيوند
سؤال 326- آيا بر پزشكى كه قادر بر پيوند اعضاى مختلف مىباشد، واجب است با اين كار جان انسانى را نجات دهد؟
جواب:در صورتى كه بتواند او را از مرگ نجات دهد، واجب است.