عوارضى دارند، ولى اگر ضرر مهمّى داشته باشد تجويز آن جايز نيست، مگر در صورت ضرورت شديد، و با كسب رضايت بيمار يا ولىّ او.
سؤال 390- در صورتى كه داروها كاملًا مؤثّر به هر علّتى در دسترس نباشند، آيا پزشك مىتواند داروهايى كه احتمال مىدهد مؤثّر باشد تجويز كند؟ در صورت عدم موفقيّت، آيا پزشك در قبال عوارض احتمالى اين داروها، يا هزينه بيهودهاى كه بر بيمار تحميل شده مسئول و مديون است؟
جواب:اگر راه منحصر به استفاده از آن داروها باشد اشكالى ندارد، ولى بايد بيمار را در جريان بگذارد و رضايت وى را جلب كند.
سؤال 391- با توجّه به گستردگى بسيار زياد علوم پزشكى، كه واقعاً امكان فراگيرى و به خاطر سپردن تمام بيماريها، و همه داروهايى كه روى انواع بيماريها مؤثّرند، و نيز تشخيص عوارض آنها وجود ندارد. اگر پزشك به خاطر فراموشى بنا به حدس خود، در موارد اورژانس جهت نجات جان و يا تسكين آلام بيمار، سهواً اقدام به تجويز دارويى غير مؤثّر نموده، و بيمار را متحمّل هزينه بيهوده و يا عوارض جانبى كند، (در صورتى كه امكان ارجاع به متخصّص ديگرى هم نباشد) آيا پزشك ضامن است؟
جواب:از جواب مسأله بالا معلوم شد.
سؤال 392- در برخى بيماريها، مانند فشار خون بالا، به علّت عوامل ناشناخته ايجادكننده آن، بر اساس روش معمول كه اجراى آن طبق علوم روز ضرورى است، يك يا چند دارو به كار برده مىشود. و در صورت عدم تأثير، از داروهاى ديگر استفاده مىشود. با توجّه به اينكه اين داروها از يك طرف در تمام افراد مؤثر نيست. يعنى ممكن است نسبت به شخصى درمانهاى اوّليّه، و نسبت شخص ديگرى درمانهاى آخر مؤثّر باشد. و از سوى ديگر، هر يك از داروها
داراى عواض خاصى هستند، آيا پزشك معالج- كه در حقيقت داروهاى مختلف را به ترتيب در مورد بيمار آزمايش مىكند- در قبال هزينه اضافه يا عوارض داروها مسئول است؟
جواب:اگر راه درمان منحصر به همين راه است، بايد اقدام كند و مسئوليّتى ندارد.
2. خسارات ناشى از اطّلاعات نادرست بيمار به پزشك
سؤال 393- آيا جواب منفى خانم بيمار در مورد پرسش پزشك از حاملگى وى، چه خود بداند باردار است و به هر علّتى نگويد، و چه نداند كه باردار است، از پزشك معالج در قبال عوارض احتمالى رفع مسئوليّت مىكند؟
جواب:اگر راه تشخيص باردارى منحصر به سؤال از بيمار است، در فرض مسأله مسئوليّتى ندارد.
3. خسارات ناشى از آزمايشات
سؤال 394- برخى از اوقات، پزشك تنها جهت احتياط و مطمئن شدن در جهت تشخيص و يا ردِّ يك بيمارىِ احتمالى مثل سل در هر بيمار مشكوكى- با هر علامت غير اختصاصى- دستور راديوگرافى مىدهد، تا بيمارى مخفى احتمالى را كشف كند، در صورت وجود يا عدم هرگونه بيمارى (كه احتياج به راديوگرافى دارد) آيا پزشك در ايجاد عوارض احتمالى و هزينه درمان مسئول است؟
جواب:در صورتى كه احتمال بيمارى، احتمال قابل ملاحظهاى باشد، اين اقدام اشكال ندارد، و مسئول نيست.
سؤال 395- در بسيارى از بيماريها و اختلالات جسمانى، پزشك دستور انجام راديوگرافى، سىتىاسكن و مانند آن را مىدهد، كه مطمئنّا به خصوص براى برخى افراد مضر است؛ ولى در خيلى از موارد، اين آزمايشات مىتواند به تشخيص بيمارى كمك كند. به هر حال، در فرض فوق مسئوليّت پزشك در صورت ايجاد عوارض آزمايشها تا چه حدّى است؟
جواب:از پاسخهاى قبل روشن شد.
4. خسارات ناشى از كوتاهى يا كمبود اطّلاعات پزشك
سؤال 396- در علم پزشكى برخى از روشهاى درمانى با گذشت زمان دچار تغييراتى شده، يا به كلّى ارزش خود را از دست مىدهد. در صورتى كه پزشك به علّت عدم مطالعه، از اطّلاعات جديد مطّلع نشود، آيا مسئول است؟
جواب:اين مسأله دو حالت دارد: حالت اوّل اين است كه عرف پزشكان، پزشك را در برابر فرا نگرفتن معلومات جديد مقصّر مىشناسند، در اين صورت ضامن است. حالت دوم آن است كه فرا گرفتن آن مسائل را وظيفه طبيب نمىدانند، بلكه جزء تكامل علم محسوب مىشود، در اين صورت مسئول نيست.
سؤال 397- اگر پزشك با توجّه به گستردگى موضوع نداند، يا فراموش كرده باشد كه دارو يا روش تشخيصى وى براى خانمهاى باردار يا شيرده مضر است، مسئوليّت پزشك در صورت ايجاد عارضه در جنين يا مادر در چه حد است؟
جواب:پزشك موظّف است از زنانى كه در معرض باردارى هستند سؤال كند.
و اگر بدون تحقيق داروى مضرّى بدهد مسئول است.
سؤال 398- اگر پزشك از باردارى بيمار سؤال نكند، و وى هم متذكّر نشود، مسئوليّت عوارض احتمالى بر عهده كيست؟
جواب:جواب اين مسأله از آنچه در جواب سؤال قبل گفته شد روشن مىشود.
سؤال 399- آيا اقدامات پزشكى طبيب در غير رشته تخصّصى خود، كه آگاهى لازم را ندارد، و باعث تشديد بيمارى يا بروز عارضهاى جديد در بيمار مىشود، يا منجر به فوت وى مىگردد، موجب ضمان است؟
جواب:آرى، موجب ضمان است.
سؤال 400- لطفاً به دو سؤال زير پاسخ دهيد:
1. اگر به سبب تشخيص نادرست طبيب حاذق آسيبى به بيمار وارد شود، آيا بايد ديه پرداخت شود؟ ديه بر عهده كيست؟
2. چنانچه در تشخيص سهل انگارى نموده باشد، حكم چگونه است؟
جواب:در صورت اوّل ضامن است، مگر اينكه قبلًا به طور خصوصى يا به طور عام نسبت به خسارتها اعلام برائت كرده باشد. و در صورت دوّم، طبيب به هر حال ضامن است، چون كوتاهى كرده است.
سؤال 401- هرگاه پزشك يا دستيار وى، به هنگام معالجه بيمار، لطمه يا ضربهاى بر عضو ديگر او وارد كند، مثلًا جهت احياى قلب، دندههاى بيمار در حال ماساژ بشكند. يا جهت تحريك به عكس العمل، به صورت بيمار سيلى بزند، و پرده گوشش پاره شود. آيا پزشك ضامن است؟
جواب:در صورتى كه اين كار براى معالجه اجتنابناپذير باشد، و از مريض يا اولياى او اجازه گرفته باشد، ضامن نيست. در غير اين صورت ضامن است.
5. خسارات ناشى از ترك معالجه
سؤال 402- لطفاً به دو سؤال زير پاسخ دهيد:
1. پزشكى به علّت فقر مالى بيمار اورژانسى، كه قادر بر پرداخت هزينههاى مربوطه نبوده، از معالجه و جرّاحى وى اجتناب نموده، و در نتيجه بيمار فوت
كرده است. يا عمل جرّاحى را به روزهاى ديگر موكول نموده، كه به اندازه آن روز نمىتواند مفيد باشد، آيا پزشك ضامن است؟
2. اغلب بيمارستانها اوّل پول مىگيرند، سپس بيمار را به پزشك ارجاع مىدهند. در صورتى كه تأخير در اين امر منجر به مرگ يا عوارض ديگر شود، آيا اين كار جايز است؟
جواب:در فرض سؤال پزشك ضامن خون نيست، ولى گناه بزرگى مرتكب شده و قابل تعقيب است.
سؤال 403- چنانچه پزشك معالج، عمداً يا سهواً در مداواى بيمار يا مجروحى كه مسئوليّت درمان وى را پذيرفته كوتاهى ورزد، و شخص در اثر سرايت بيمارى، يا جراحت سابق، صدمه ديده و يا تلف شود، آيا طبيب مسئوليّت خواهد داشت؟
جواب:در صورتى كه بيمار در شرايط خطرناكى باشد، و اولياى مريض او را به طبيب بسپارند كه از او مراقبت كند، و طرفين يا خصوص طبيب بداند كه اگر از بيمار غفلت كند، خطرى بيمار را تهديد مىكند، چنانچه طبيب اين مسئوليت را پذيرفته باشد، و از انجام وظيفه تخلّف نمايد، در برابر نتيجه آن مسئول است. و اگر عمداً و به قصد زيان رساندن به مريض اين كار را كرده باشد، قتل عمد، يا جرح عمد محسوب مىشود، در غير اين صورت، شبه عمد است.
6. خسارات ناشى از كمبود امكانات
سؤال 404- اگر به خاطر كمبود امكانات لازم براى تشخيص كامل، تشخيص ممكن نگردد، و مداواى لازم صورت نگيرد، و بيمارى تشديد يا منجر به مرگ شود، آيا پزشك معالج مسئول است؟
جواب:مسئوليّت ندارد، ولى بايد داروهاى مشكوك و مضر به بيمار ندهد.
سؤال 405- با توجّه به اينكه باردارى، در هفتههاى اوّل از روى ظواهر و گاه با روشهاى ساده چندان قابل تشخيص نيست، و از طرفى بيشترين عوارض خطرناك روشهاى درمانى در همين زمان آن هم به صورت اختلالات شديد در جنين رخ مىدهد، و بدين ترتيب، يا به خاطر كمبود امكانات، يا عدم فرصت كافى، يا عدم تمايل بيمار به صرف هزينههاى تشخيص باردارى، يا عدم اطّلاع وى از باردارى، و جواب منفى دادن به پرسش پزشك از باردارى وى، و حتّى گاهى به علّت عدم امكان تشخيص به وسيله روشهاى مدرن به خاطر جوابهاى منفى كاذب آزمايشات، پزشك نمىتواند تشخيص دهد، و يا نمىداند كه بيمار باردار است، و روشهاى تشخيص درمانى مختلف را براى وى به كار مىگيرد؛ حال در صورت ايجاد عارضه در مادر يا جنين، آيا پزشك معالج مسئول است؟
جواب:در صورتى كه راهى براى تشخيص باردارى نباشد و داروها منحصر به فرد باشد، و از بيمار اجازه بگيرد مسئول نيست.
7. ضمانت پرستاران
سؤال 406- آمپولى به بيمارى تزريق شده، و بيمار به واسطه آن فوت كرده است. حكم ضمان يا عدم ضمان، و فردى كه بايد ديه را بپردازد، در صورتهاى ذيل چگونه است؟
1. تزريق توسّط شخص آشنا به آمپول و تزريق صورت گرفته، ولى در تزريق اشتباه كرده است.
2. اين كار توسّط شخص غير آشنا به آمپول و تزريق، صورت گرفته است.
3. تزريق توسّط طبيب حاذق بوده، و ليكن سهل انگارى كرده است.
جواب:1 تا 3. كار تزريقكننده مانند كار طبيب است؛ هرگاه حاذق باشد و اخذ
برائت (به طور عام يا خاص) كند ضامن نيست، و بدون اخذ برائت ضامن است.
و در صورت سهل انگارى و عدم حذاقت مطلقاً ضامن است.
سؤال 407- اگر تزريق آمپول منجر به عارضه، يا فوت شود، آيا تزريقكننده در موارد ذيل ضامن است؟
الف) اشتباه در تجويز پزشك باشد.
ب) تزريقكننده مجوّز قانونى دارد؛ امّا قواعد تزريقات را رعايت نكرده باشد.
ج) تزريقكننده مجوّز قانونى دارد؛ و قواعد تزريقات را نيز رعايت كرده است.
د) تزريقكننده مجوّز قانونى ندارد.
جواب:در مورد اوّل پزشك و در مورد دوم تزريقكننده ضامن است. در مورد سوم چنانچه مرگ يا عارضه، ناشى از خطاى تزريقكننده باشد، او ضامن است؛ مگر اينكه قبلًا به طور خصوصى يا به طور عام از بيماران خود برائت گرفته باشد، و اگر به خاطر عيب و علّت غير عادى در بيمار بوده، ضامن نيست. و در مورد چهارم تزريقكننده ضامن است.
سؤال 408- اگر خون گرفتن منجر به عارضه گردد، چه حكمى بر آن مترتّب است؟
جواب:مانند مسأله سابق است.
سؤال 409- عدم رعايت بهداشت توسّط پزشك يا پرستار در هر بخش، ممكن است موجب ضرر و زيان به بيمار شود. آيا چنين كارى ضمانآور است؟
جواب:در صورتى كه از حدّ معمول و متعارف پزشكى كمتر رعايت كنند، و بيم انتقال بيمارى برود، موجب ضمان است.
سؤال 410- چنانچه طبيب حاذق اشتباهاً داروى عوضى براى بيمارى تجويز كند و پرستار هم همان دارو را به بيمار بدهد، و آسيبى متوجه بيمار گردد، خسارت وارده بر عهده كيست؟
جواب:بر عهده طبيب است.
سؤال 411- عدم استريل وسايل آندوسكوپى باعث انتقال بيمارى به ديگر بيماران مىشود. اگر چنين اتّفاقى بيفتد چه كسى ضامن است؟
جواب:كسى كه مباشر كار بوده ضامن است.
سؤال 412- براى پرستارانى كه مأموريّت دارند همراه بيمار به شهرستانهاى همجوار سفر كنند، گاه اتفاق مىافتد كه در يك هفته ده بار اعزام مىشوند و گاه ممكن است در يك هفته اصلًا اعزام نشوند. نماز و روزه چنين پرستارانى چه حكمى دارد؟
جواب:اگر بيشتر هفتهها اعزام مىشوند و اعزام به طور مكرّر است، نماز و روزه آنها تمام است. در غير اين صورت شكسته است.
سؤال 413- آيا مىتوان بيمارى كه امكان تطهير عورتين وى توسّط خودش وجود ندارد، را تطهير كرد؟
جواب:چنانچه مستلزم نگاه و لمس نباشد، يا اينكه به وسيله همسرش انجام گيرد اشكالى ندارد. در غير اين صورت تنها در موارد ضرورت جايز است.
سؤال 414- پزشكى قانونى در تعيين علّت فوت يك خانم باردار چنين نظر داده است: «چون ماما مىبايست طبق مقررات زائو را به پزشك متخصّص معرفى نمايد، و اين امر صورت نگرفته، 20% مقصّر است» آيا دادگاه مجاز به محكوم كردن ماما به لحاظ عدم راهنمايى زائو به پزشك متخصّص به ميزان فوق مىباشد؟ در صورت مثبت بودن پاسخ، آيا ماما بايد ديه جنين را نيز به همان