2. احكام نگاه و نظر
سؤال 12- در كلاسهاى دانشكده پزشكى اساتيد مرد و زن هر دو تدريس مىكنند. نگاه دانشجويان به استاد غير همجنس و بالعكس چه حكمى دارد؟
جواب:در صورتى كه نگاه هوسآلود نباشد، در مورد وجه و كفّين اشكالى ندارد.
سؤال 13- حكم مشاهده بيش از مقدار مجاز به دستها و صورت استاد زن كه به هنگام نوشتن مطلب درسى بر روى تخته سياه ظاهر مىگردد چيست؟ با توجّه به اينكه اين كار جهت آموزش به دانشجويان لازم است.
جواب:بايد حجاب را به گونهاى مراعات كنند كه زايد بر وجه و كفّين ظاهر نشود.
سؤال 14- نگاه كردن به تصاوير عريان موجود در كتابهاى پزشكى، كه آموزش آن براى دانشجويان ضرورى است، چه حكمى دارد؟
جواب: بدون قصد لذّت و ريبه[1]اشكالى ندارد. و در صورت ريبه تنها در موارد ضرورت و به مقدار ضرورت نگاه كنند.
سؤال 15- نگاه به جسد همجنس و غير همجنس، مسلمان و غير مسلمان، در مقام آموزش پزشكى براى معاينه و كالبد شكافى، يا قطع اعضا و پيوند چه حكمى دارد؟
جواب:تنها در مورد ضرورت و به مقدار ضرورت جايز است.
سؤال 16- نگاه كردن به اعضاى جدا شده از جسد نامحرم كه گاه در سالن تشريح و به هنگام آموزش مسائل پزشكى، رخ مىدهد چه حكمى دارد؟
جواب:اشكالى ندارد.
سؤال 17- لطفاً نظر خود را در مورد نگاه كردن در موارد زير بيان فرماييد:
الف) در صورتى كه انسان احتمال زيادى بدهد كه در طىّ آموزش بيماران زن
[1]منظور از ريبه ترس از افتادن در حرام است، و منظور از لذّت همان لذّت جنسى است. (استفتائات جديد، ج 1، ص 825)
وجود نخواهد داشت، يا اينكه اگر وجود داشته باشد شرايط آموزش مهيا نخواهد شد؛ در هر دو صورت فوت اين فرصت موجب نقصان سطح علمى او خواهد شد، يا اينكه يادگيرى بهتر را از دست مىدهد.
جواب:در صورتى كه نگاه كردن مقدّمه انحصارى براى تكميل علم طب جهت نجات جان مسلمانان بوده باشد، به مقدار ضرورت جايز است.
ب) همان فرض بالا، در صورتى كه انسان بداند عدم اطلاع و مهارت كافى به كوتاهى و قصور در درمان بيماران خواهد انجاميد.
جواب:در موارد ضرورت اشكالى ندارد.
سؤال 18- آيا نگاه مستقيم به عورت بيمار، براى يادگيرى مسأله مهمّ پزشكى، يا درمان جايز است؟ با فرض اينكه در حال حاضر در محيطهاى آموزشى از طريق نگاه مستقيم به عورت بيمار آموزش داده مىشود و شرايط و مقدّمات نگاه غير مستقيم فراهم نشده است.
جواب:اگر راهى جز نگاه مستقيم نداشته باشد به مقدار ضرورت جايز است.
3. احكام لمس و تماس بدنى
سؤال 19- لمس و تماس دست دانشجوى پزشكى با بدن بيمار غير همجنس، به هنگام گرفتن نبض، معاينه و معالجه كه از نظر استاد جهت آموزش الزامى است، چه حكمى دارد؟
جواب:تنها در موارد ضرورت جايز است. و اگر امكان داشته باشد از روى لباس انجام گيرد مقدّم است.
سؤال 20- در دانشگاههاى كشورهاى غربى، هنگام برخورد با اساتيد غير همجنس، دانشجويان ناگزير از دست دادن هستند، و اگر آن را ترك كنند حمل بر اسائه ادب دانشجويان مسلمان مىشود. وظيفه شرعى دانشجويان چيست؟
جواب:وظيفه شرعى آنان دست ندادن است. و بايد اين فرهنگ اسلامى را
براى آنها توضيح داد، تا حمل بر اسائه ادب نشود.
سؤال 21- معاينه و لمس افراد سالم در مقام آموزش پزشكى جهت كنترل سلامتى و استخدام و سربازى و مانند آن، در صورتى كه همجنس نباشد چه حكمى دارد؟
جواب:در امورى كه براى جامعه ضرورت دارد جايز است.
سؤال 22- لمس بدن زن يا مرد كافر براى تشريح، يا نگاه به آن براى دانشجويان پزشكى چه حكمى دارد؟
جواب:تنها به مقدار ضرورت جايز است.
سؤال 23- آيا لمس و نگاه مولاژ (مجسّمههاى آموزشى كه از جنس پلاستيك و شبيه اعضاى بدن انسان ساخته شده) براى دانشجويان يا اساتيد غير همجنس، بدون قصد لذّت جايز است؟
جواب:براى آموزشهاى لازم مانعى ندارد.
سؤال 24- آموزشهايى كه همراه لمس و نظر به نامحرم است، و به احتمال اينكه در آينده حفظ جان فردى منوط به آن باشد، چه حكمى دارد؟
جواب:هرگاه مقصود يادگرفتن و تكميل اطّلاعات طبّى براى نجات جان مسلمانان بوده باشد و بدون اين كار، آن مقصود حاصل نشود جايز است.
سؤال 25- در بعضى از بيمارستانها، از دانشجويانى كه دوره عملى آشنايى با كارهاى پزشكى را مىگذرانند مىخواهند كه بيماران مراجعهكننده را معاينه كنند، و قصدشان تعليم امور درمانى مىباشد، بفرماييد:
1. در صورت عدم رضايت بيماران، آيا مىتوان آنان را به نوعى مجبور به معاينه نمود؟ مثل اينكه پزشك معالج اصلى بگويد: «اگر از معاينه دانشجويان ممانعت نمايى، تو را معالجه و درمان نخواهم كرد.» اين كار چه حكمى دارد؟
2. اگر اقدام فوق فقط در مورد ضرورت تعليم جايز باشد، مورد ضرورت
كدام است؟
جواب:1. كسى را نمىتوان مجبور به معاينه كرد، ولى اگر درمان، فورى و واجب نباشد، و طبيب درمان را مشروط به اجازه معاينه كند، و او هم اين شرط را بپذيرد، مانعى ندارد از اين راه وارد شود.
2. منظور از ضرورت اين است كه اگر اين معاينات صورت نگيرد دانشجويان طب نمىتوانند اطّلاعات خود را كامل كرده، و جان مسلمانان را از خطر نجات دهند.
سؤال 26- در بيمارستانها و مراكز آموزش پزشكى، دانشجويان جهت آموزش مبادرت به معاينه نواحى مختلف بدن مانند شكم، سينه، لگن، نواحى تناسلى و ديگر اعضاى بيمار غير همجنس مىنمايند. با توجّه به اينكه اين امر يك موضوع آموزشى است كه در برنامه تربيت پزشكان قرار دارد چه حكمى دارد؟ و نظر مبارك در مورد حدود آن چيست؟
جواب:تنها در صورتى جايز است كه اين آموزش براى غير همجنس ضرورتى داشته باشد، يعنى بدون آن تعليمات كافى براى نجات جان بيماران از خطر يا بيمارى ميسّر نشود.
سؤال 27- گرفتن نبض و فشار خون و عمل كردن ساير دستورات پزشك توسّط دانشجوى جنس مخالف بيمار چه حكمى دارد؟
جواب:مانند جواب سابق است.
سؤال 28- چنانچه بنابر ضرورت در آموزش پزشكى لازم شود دانشجو يا پزشك نامحرم، بيمار را معاينه يا درمانى كند كه ملازم لمس و نظر مىباشد، آيا اجازه بيمار يا بستگان وى لازم است؟
جواب:هرگاه آموزش ضرورى، منحصر به آن مورد باشد رضايت طرف لازم نيست؛ ولى اگر موارد ديگرى براى آموزش پيدا شود، كه طرف مقابل رضايت نمىدهد، نمىتوان از مواردى كه راضى نيستند استفاده كرد.
4. گفتگو و اختلاط
سؤال 29- شوخى و خنده استاد خانم در كلاس درس دانشجويان دختر و پسر، به منظور رفع كسالت و خستگى و تجديد روحيه دانشجويان چه حكمى دارد؟
جواب:رعايت آداب عفّت در كلاس درس واجب است.
سؤال 30- دخترى هستم كه در رشته پزشكى قبول شدهام، ظاهراً كلاسهاى دانشگاه به صورت مختلط برگزار شده، و غالب اساتيد مرد هستند، با اين توصيف شركت در كلاسها چه حكمى دارد؟
جواب:هرگاه توأم با امر حرامى (نظير خلوت با اجنبى و مفاسد ديگر) نباشد مانعى ندارد.
سؤال 31- گاه دانشجوى پسر در بين عدّهاى از دانشجويان دختر يا بالعكس درس مىخواند، با توجّه به اينكه اگر با اين شرايط ادامه تحصيل ندهد متضرّر مىشود (مثلًا ديرتر فارغ التحصيل مىشود) آيا ادامه تحصيل با اين شرايط حرام است؟
جواب:اگر موجب كار حرامى نشود اشكالى ندارد. ولى سزاوار است مسئولين كشورهاى اسلامى برنامهاى براى جدا ساختن مراكز تحصيلى پسران و دختران تنظيم نمايند.
5. احكام پوشش
سؤال 32- در برخى از مراكز علمى مسائلى به وجود آمده كه سبب ايجاد ذهنيّت ناخوشايند، و بدبينى به اسلام، و موجبات دورى جوانان از دين و مذهب را فراهم آورده است، مسائلى كه هيچ گونه ممانعتى براى انجام آن، نه از سوى دين و نه از سوى مراجع عاليقدر تقليد، ذكر نشده است.
در دانشگاه پزشكى «ع- ك» پوشيدن لباسهاى آستين كوتاه براى مردان
ممنوع است، و اين مسأله بحث و گفتگوهايى را در پى داشته است. از آنجايى كه طرح تمام گفتگوهاى مطرح شده فى ما بين ما و مسئولين دانشگاه قدرى مشكل است. سعى كردهايم خلاصه آن را در اين استفتا بگنجانيم:
دانشگاه: پوشيدن لباسهاى آستين كوتاه ممنوع است.
دانشجويان: در كجاى دين پوشيدن لباسهاى آستين كوتاه براى مردان حرام شمرده شده است؟
دانشگاه: بعضى از مراجع تقليد حرام دانستهاند.
دانشجويان: كدام مرجع تقليد حرام شمرده است؟ شايد ما مقلّد ايشان نباشيم.
دانشگاه جوابى ندارد و فقط مىگويد: شما بايد مقلّد همان كسى باشيد كه ما هستيم.
چندى بعد يكى از روحانيون سرشناس به دانشگاه ما تشريف آوردند، موضوع را با ايشان در ميان گذاشتيم، ايشان فرمودند: هيچ مرجع تقليدى آن را حرام نشمرده است.
نظر حضرتعالى در اين مورد چيست؟
جواب:پوشيدن لباسهاى آستين كوتاه براى مردان شرعاً حرام نيست، ولى مسئولين دانشگاه حق دارند مقرّراتى را طبق مصالحى كه در نظر دارند براى محدوده دانشگاهها وضع كنند، مثلًا بگويند شرط ورود به دانشگاه استفاده از فلان نوع و رنگ لباس است. همان گونه كه در محيطهاى نظامى و انتظامى لباسهاى خاصى را شرط مىكنند. بنابراين خوب است دانشجويان عزيز با مسئولين دانشگاهها در اين گونه مسائل به طور منطقى و بدون جرّ و بحث كنار بيايند، تا مشكل شرعى براى هيچ يك از دو طرف پيدا نشود.
سؤال 33- وظيفه خواهران دانشجوى مسلمان تركيه و ديگر كشورها نسبت به رعايت حجاب در دو فرض زير چيست؟
1. شرط گذراندن تمام ترمهاى دانشجويى در دانشگاههاى تحت مديريّت آنها، رعايت نكردن حجاب شرعى است.
2. شرط اتمام چند ترم باقيمانده از رشته خاصّى در دانشگاه ترك حجاب است.
جواب:با توجه به اينكه اگر دختران مسلمان و متديّن دروس عالى را نخوانند تنها افراد بىبند و بار و لامذهب پستهاى مهم را اشغال مىكنند، به افراد متديّن اجازه داده مىشود كه حجاب را در خصوص مواردى كه ضرورت دارد رعايت نكنند، ولى در غير آن موارد حتماً مراعات نمايند.
6. استفاده شخصى از امكانات عمومى
سؤال 34- مشاهده مىشود كه برخى از دانشجويان و اساتيد پزشكى از امكانات دولتى و بيت المال، مثلا فرمهاى بيمارستانى و كاغذهاى مكاتبهاى استفاده شخصى مىكنند، در حالى كه هزينه اين وسايل يا از بيت المال تأمين مىشود، يا به هزينه بيماران اضافه شده و از آنان گرفته مىشود. آيا اين كار جايز است؟
جواب:جايز نيست، مگر به اجازه مسئولان بيمارستان، با در نظر گرفتن مصالح مجموعه.
7. ضمان
سؤال 35- در معاينات و درمانهايى كه توسّط دانشجويان رشته پزشكى، انترنها و مانند آن صورت مىگيرد، چنانچه ضرر و خسارت مالى يا جانى متوجّه بيمار گردد، چه كسى ضامن است؟
جواب:كسى كه مباشر ايجاد ضرر و زيان است ضامن است. مگر اينكه قبلًا از
طرف مقابل برائت گرفته، و در كارهاى خود كوتاهى ننموده باشد.
سؤال 36- در مراكز آموزشى، درمانى و پزشكى دولتى دستياران، به ويژه در سالهاى نخست بايد با حضور و راهنمايى اساتيد خود اقدام به عمل جرّاحى كنند. چنانچه دستيار با اجازه استاد خود، يا به اين اميد كه استاد گفته: «شما كار را شروع كنيد، من هم مىرسم» به تنهايى يا به همراه ساير دستياران، عمل جرّاحى را شروع كنند و استاد حاضر نشود، و آسيبى به بيمار برسد كه ناشى از عدم حضور استاد است، چه كسى ضامن است؟
جواب:دستيار مسئول است؛ مگر اينكه تخلّف استاد از وعدهاش سبب اين مشكل شده باشد كه در اين صورت هرچند دستيار مقصّر است، ولى مىتواند خسارتى را كه پرداخته از استاد كه او را مغرور ساخته (فريب داده) بگيرد.
سؤال 37- در مراكز آموزشى كه براى آينده پزشك متخصص تربيت مىنمايند، به دليل كمى مهارت فى نفسه دستياران و دانشجويان، عوارض و خطراتى متوجه جان بيمار مىگردد؛ اگر احياناً نقص عضوى واقع شود، يا بيمار فوت كند، آيا دستيار مربوطه ضامن است، يا پزشك مسئول، و استاديار مربوطه؟
جواب:اگر دستيار در كار خود مستقل و از خطرات آگاه باشد ضامن است، و اگر به صورت آلت دست استاد باشد ضامن نيست.
8. مسائل ديگر
سؤال 38- اگر دانشجوى پزشكى از اسرار استادش، كه پزشك است آگاه باشد، و فساد اخلاقى او را بداند، وظيفهاش چيست؟ در حالى كه بقيّه او را كاملًا مؤمن مىدانند، و در مسائل بسيارى به او مراجعه مىكنند.
جواب:او بايد به وظيفه خود عمل كند و كارى به ديگران نداشته باشد.
سؤال 39- پيروى از دستورات اساتيدى كه مقيّد به ضوابط شرعى نيستند،