غسل كند، و در مواردى كه ضرر دارد تيمّم جايز است، ولى وضو را نيز احتياطاً بگيرد. اين در صورتى است كه ذرّات منى در بول مستهلك نشود، ولى اگر مستهلك شود احتياج به غسل نيست. همچنين اگر شك داشته باشد كه آن ذرّات منى است يا رطوبتهاى چسبنده ديگر، كه احياناً از انسان دفع مىشود، غسل ندارد.
سؤال 511- كسى كه مبتلا به مرضى است كه نمىتواند از خروج باد جلوگيرى كند، و وضو گرفتن هم برايش ضرر دارد، آيا بايد در محلى (مثلًا روى سنگ) نماز بخواند تا بتواند بعد از اينكه چيزى از او خارج شد تيمّم كند و نماز را ادامه دهد؟
جواب:اگر تجديد تيمّم در وسط نماز براى او ميسّر باشد بىآنكه منافى نماز بجا آورد، اين كار لازم است. مگر اينكه تكرار آن باعث عسر و حرج گردد، كه در اين صورت واجب نيست.
6. احكام نماز
الف) وقت نماز
سؤال 512- جهت معالجه به يكى از شهرهاى «آلمان»، كه در 75 كيلومترى «فرانكفورت» مىباشد، رفتم. چون هوا ابرى و مهآلود بود، تشخيص طلوع و غروب آفتاب امكان نداشت، يك مسجد كه مربوط به برادران اهل تسنّن تركيه بود، پيدا نمودم. كسى جز امام مسجد در آنجا نبود، اوقات شرعى را از او سؤال كردم. ايشان تقويم ديوارى كه اوقات نماز هر روز زير آن نوشته شده بود را به من داد، مطابق آن نماز صبح و ظهر را بجا آوردم، ولى نماز مغرب و عشا را ده دقيقه بعد از زمان تقويم انجام دادم، تا اينكه در تاريخ 13/ 6/ 76 روزنامه
اطلاعات خارج از كشور، شماره 811 به دستم رسيد. اوقات شرعى كه در آن قيد شده بود با اوقات شرعى تركها تفاوت فاحشى به شرح زير داشت:
اوقات شرعى روزنامه اطّلاعات: طلوع آفتاب (45 و 5)، ظهر (24 و 12)، مغرب (24 و 19) (كه البتّه ساعت 45 و 19 هم آفتاب روى ديوار مشاهده مىشد!).
و امّا اوقات شرعى تركها: طلوع آفتاب (39 و 6)، ظهر (39 و 13)، مغرب (10 و 20) از آن تاريخ نمازها را بدين شرح بجا آوردم: طبق روزنامه اطّلاعات نماز صبح را در ساعت 5، ظهر را در ساعت 40 و 13 و نماز مغرب را، با توجّه به رؤيت آفتاب، ساعت 15 و 20، آيا نمازهايم صحيح بوده است؟
جواب:چنانچه در آنجا، مطمئنترين طريق شما براى وقت، همان شيوهاى بوده كه عمل كردهايد عمل شما صحيح و كافى بوده است. البتّه در اينگونه موارد اگر مقدارى احتياط در تأخير بشود، بهتر است.
ب) قبله
سؤال 513- مجروحان و معلولان و بيمارانى كه به هيچ وجه نمىتوانند روبه قبله نماز بخوانند، آيا جهتهاى غير قبله براى آنان يكسان است؟
جواب:فرقى با هم ندارد.
ج) لباس نمازگزار
سؤال 514- بيماران يا بعضى از مجروحين جنگى كه چند جاى بدنشان تركش خورده، گاه در طول شبانه روز از بدن آنها خون مىآيد. وظيفه اين عزيزان براى نماز چيست؟
جواب:آن مقدار كه مىتوانند، از سرايت به ساير اعضا جلوگيرى مىكنند، و
بقيّه مانعى ندارد و نمازشان صحيح است.
سؤال 515- هرگاه در حال نماز دهان نمازگزار بيمار خون بيايد نمازش چه حكمى دارد؟
جواب:اگر خون در دهان بوده باشد موجب بطلان نماز نيست. ولى اگر به ظاهر لب به مقدار درهم (يك بند انگشت) يا بيشتر رسيده باشد بايد نماز را رها كند و دهان را آب بكشد و سپس آن را اعاده نمايد. و اگر كمتر از درهم باشد و با آب دهان آميخته شود و خارج گردد آن هم براى نماز اشكال دارد.
سؤال 516- بيمارى كه بنا بر عللى نمىتواند پس از ادرار محل را با آب بشويد، اگر با پارچهاى خود را تميز كند مىتواند نماز را بخواند؟
جواب:در فرض مسأله كه ضرورت است اشكالى ندارد.
سؤال 517- كسى كه ادرار و مدفوع وى غير ارادى است، با توجّه به اينكه هر لحظه امكان دارد از او ادرار يا مدفوع خارج گردد، علاوه بر اينكه اطراف عورتين و لباس او اكثر اوقات نجس است حتى اگر عوض كند مجدداً نجس مىشود چگونه نماز بخواند؟
جواب:با همان حال نماز بخواند، و در مورد وضو گرفتن مطابق دستورى كه در رساله توضيح المسائل مسأله 329 دادهايم عمل كند.
سؤال 518- كسانى كه عمل جرّاحى روده بزرگ انجام داده، و محل خروج مدفوع را بستهاند، و مدفوع توسّط كيسهاى جمعآورى مىگردد. تكليف آنها در موقع نماز چيست؟
جواب:اگر كيسه به صورت محمول است اشكالى ندارد، و اگر بدن آلوده شود چنانچه عسر و حرجى نباشد آن را بشويند، و اگر عسر و حرجى است به همان حالت نماز بخوانند.
سؤال 519- بدن برخى از بيماران بسترى در بيمارستان به واسطه خونگيرى و مانند آن نجس است، و بعضى نيز داراى لباس نجس مىباشند. در صورتى كه امكان غسل و دسترسى به لباس پاك نباشد، براى اداى نماز چگونه عمل كنند؟
جواب:با همان حال نماز مىخوانند، و اگر غسل بر آنها واجب شده باشد، تيمّم مىكنند.
سؤال 520- آيا با خون هموروئيد (بواسير) داخلى يا خارجى، مىتوان نماز خواند؟
جواب:در صورتى كه زخمها در خارج بوده باشد، نماز خواندن مانعى ندارد و ملحق به قروح و جروح است؛ ولى اگر زخم، داخل باشد و خون بيرون آيد، نماز خواندن با آن اشكال دارد؛ مگر در مواردى كه عسر و حرج داشته باشد.
سؤال 521- اگر در دو جاى بدن يا لباس، لكه خونى، كه هر كدام به اندازه حدوداً يك درهم است، باشد. آيا نماز خواندن با آن اشكال دارد؟
جواب: آرى، اشكال دارد.[1]
د) مكان نمازگزار
سؤال 522- نجس بودن صندلى چرخدار يا عصاى بيماران، براى نماز چه حكمى دارد؟
جواب:اشكالى ندارد.
سؤال 523- نماز خواندن بيماران و پزشكان و پرستاران و كارمندان بيمارستانهايى كه طبق حكم دادگاه مصادره شده، يا اجارهاى بوده و مدّت اجاره
[1]شرح مواردى كه نجس بودن لباس يا بدن نمازگزار جايز است را در رساله توضيح المسائل، مسأله 774 به بعد مطالعه فرماييد.
سپرى شده و مالك حاضر به تجديد اجاره نيست، چه حكمى دارد؟
جواب:در مورد بيمارستانهاى مصادرهاى هرگاه توسّط حكومت اسلامى مصادره شده مجاز هستيد در آن نماز بخوانيد، و در مورد اماكن اجارهاى كه مدّت اجاره تمام و صاحبش راضى به ادامه تصرّف نيست، چنانچه مجبور نباشيد در بيرون نماز خود را بخوانيد، و در صورت اجبار مانعى ندارد.
سؤال 524- بيمارانى كه بدن و لباس آنها نجس است و قادر بر جلوگيرى از سرايت نجاست به جايى كه مىنشينند نيستند، آيا مىتوانند جهت اقامه نماز جماعت يا فراگيرى احكام يا شركت در ساير مراسم دينى در مساجد حاضر شوند؟
جواب:در صورتى كه فرش يا زيراندازى زير پايشان بيندازند كه مسجد را نجس نكنند مانعى ندارد.
سؤال 525- در صورتى كه زيرزمين مسجدى را تبديل به درمانگاه كنند، مراجعه بيمارانى كه عذر شرعى دارند (مانند زنانى كه خون نفاس مىبينند) يا بيماران غير مسلمان به چنان درمانگاهى چه حكمى دارد؟
جواب:اوّلًا در صورتى مىتوان زير زمين مسجد را تبديل به درمانگاه كرد كه هيچ گونه مزاحمتى براى نمازگزاران نداشته باشد، و مردم نخواهند از آنجا براى نماز خواندن استفاده كنند. و ثانياً زنان معذور نمىتوانند به آنجا مراجعه كنند، و غير مسلمانان اگر سبب آلوده شدن آنجا نشوند مانعى ندارد. و اين در صورتى است كه درمانگاه بعداً ايجاد شده باشد. امّا اگر از اوّل آنجا وقف بر درمانگاه شده است مشكلى ندارد.
ه) واجبات نماز
1. قيام
سؤال 526- بيمارانى كه از پاى مصنوعى استفاده مىكنند و بدين وسيله نماز را
ايستاده مىخوانند، گاه به علّت خستگى پا و يا احتمال زخم شدن آن، پاى مصنوعى را در آورده، نشسته نماز مىخوانند. لطفاً بفرماييد:
الف) آيا بر اين افراد واجب است همواره به كمك پاى مصنوعى نماز را ايستاده بخوانند؟
جواب:اگر عسر و حرج نداشته باشد ايستاده نماز بخوانند، و لو با تكيه بر عصا و مانند آن باشد. و اگر موجب عسر و حرج و ناراحتى است نشسته نماز بخوانند.
ب) اگر ايستادن لازم بوده، تكليف نمازهايى كه در حال نشسته خوانده چيست؟
جواب:چنانچه جاهل قاصر بوده نمازهاى او صحيح است.
سؤال 527- بيمارى كه ايستاده نماز مىگذارد، بناگاه احساس سرگيجه و عجز مىكند، آيا مىتواند بقيه نماز را به حالت نشسته يا خوابيده بخواند؟
جواب:مانعى ندارد، ولى اگر تا آخر وقت قدرت پيدا كند احتياط اعاده است.
2. ركوع
سؤال 528- تكليف بيمارى كه نمىتواند به مقدار ركوع در حالت ركوع باقى بماند، (يعنى تنها قسمتى از ذكر را مىتواند در حالت ركوع بگويد) چيست؟
جواب:همان مقدار كه مىتواند بگويد؛ مثلًا يك سبحان اللَّه.
سؤال 529- خانم من به علّت بيمارى به هنگام شركت در نماز جماعت نمىتواند در ركوع و سجده بطور كامل از امام تبعيّت كند، زيرا اگر تا آخر سجده يا ركوع همراه امام باشد سرگيجه مىگيرد، آيا مىتواند قبل از امام سر از ركوع بردارد، يا در نماز جماعت شركت نكند؟
جواب:شركت كردن او در نماز جماعت به اين صورت اشكال دارد، نماز خود را فرادى بخواند خداوند ثواب جماعت را به وى مىدهد.
3. سجده
سؤال 530- بيمارى كه سجده را روى صندلى بجا مىآورد، اگر با كفش نماز بخواند چه حكمى دارد؟
جواب:اشكالى ندارد، ولى بهتر است كفش را بيرون آورد.
نماز مسافر
سؤال 531- بيمارى در شهرى غير از وطن خود بسترى شده، و مدّت يك ماه از بسترى شدنش مىگذرد، و مشخّص نيست چه مدّت ديگر درمان وى طول خواهد كشيد. تكليف نماز و روزهاش چيست؟
جواب:بعد از گذشت يك ماه، نماز و روزهاش تمام است.
نماز قضا
سؤال 532- برخى از بيماران در اثر بيمارى به حالت اغماء مىروند، يا طىّ عمل جرّاحى توسّط پزشك بيهوش مىشوند و نمىتوانند نماز بخوانند. آيا نمازهاى اين مدّت را بايد قضا كنند؟
جواب:نماز در موقع بيهوشى قضا ندارد.
سؤال 533- شخصى بر اثر سكته مغزى چند سال حواس درستى نداشته، به گونهاى كه اگر به او تذكّر مىدادند نماز را بدون شرايط آن مىخوانده، وگرنه نمىخوانده است. آيا چنين فردى مانند شخص بىهوش است كه نمازش قضا ندارد، يا نمازهاى او بر پسر بزرگتر واجب است؟
جواب:در فرض مسأله نماز از او ساقط است، و قضاى آن بر عهده فرزند او نيست. امّا اگر عقل و شعور كافى دارد، ولى گرفتار فراموشى مىشود احتياط
واجب آن است كه فرزند بزرگتر بعد از فوت او نمازهايش را قضا كند.
سؤال 534- شخصى چندين ماه است كه در حال كما است، اگر از كما خارج شود قضاى نمازها و روزههاى زمان كما بر او واجب است؟ و اگر به همان شكل فوت كند، پسر بزرگترش بايد آنها را قضا كند؟
جواب:نمازهاى مذكور قضا ندارد. و بر پسرش نيز نسبت به آن زمان چيزى نيست.
سؤال 535- اكنون به خاطر بيمارى در بيمارستان بسترى هستم، با توجّه به اينكه در اينجا فرصت زيادى دارم، آيا مىتوانم نمازهاى قضاى خود يا ديگران را (چه مجّانى يا در برابر اجرت) بجا آورم، با توجه به اينكه بايد نشسته نماز بخوانم و گاه امكان تطهير بدن يا لباسها وجود ندارد؟
جواب:قضاى نمازهاى واجب در اين حالت اشكال دارد؛ خواه براى خودتان يا به نيابت از ديگرى. ولى مىتوانيد براى خودتان يا به نيابت از ديگران نمازهاى مستحبّى بخوانيد.
سؤال 536- كسى كه با وضو يا غسل جبيرهاى نماز مىخواند، آيا مىتواند نمازهايى را كه در زمان سلامتىاش فوت شده، در اين حال قضا كند؟
جواب:مانعى ندارد.
سؤال 537- نماز و روزههاى فراوانى از من فوت شده است، ولى متأسّفانه اكنون بيمارم و قادر بر انجام آن نيستم، و اميدى به بهبودى در آينده نيست، آيا مىتوانم در حال حيات، شخصى را اجير كنم كه آنها را از سوى من بجا آورد؟
جواب:مىتوانيد وصيّت كنيد كه پس از شما اين كار را انجام دهند، ولى در حال حيات جايز نيست.